Bir süredir çevirmenlerin geleceÄŸe ne bırakabileceÄŸini düÅŸünüyorum. Sigorta olmaması, dengesiz gelir ve giderler, intihaller, mesleki kimliÄŸin oturmaması, saygınlığa sahip olmama.. bütün bunlar çevirmenin yaÅŸadığı dertler, fakat hayat içinde birer hikaye oluÅŸturan, çevirmenin de beceri ya da baÅŸarısızlıkla göÄŸüslediÄŸi dertler. Peki çevirmen öldükten sonra ne oluyor? Çevirmen bir miras bırakıyor mu, bu çoÄŸu kayıtsız olan hikayelerden baÅŸka?
Hayır. Çevirmen bir miras bırakmıyor.
Sabahattin EyüboÄŸlu örnek gösterilebilir, Azra Erhat’
Üstelik bunlar ünlü isimler, çevirmenliÄŸin dışındaki çalışmalarıyla isimlerini duyurmuÅŸ olan kiÅŸiler. Ya sadece çevirmen olanlar? Çevirmenler yayınevleriyle süreli sözleÅŸme imzalıyorlar, bu sözleÅŸmenin yayınevi tarafından çeÅŸitli ÅŸekillerde ihlal edildiÄŸi örnekler yaygın: yayınevi sözleÅŸmede belirtilen sayıdan daha fazla kitap basabiliyor, yayınevi kendisine teslim edilen metin üzerinde keyfi deÄŸiÅŸiklikler yapabiliyor vb. Bunlar da çevirmenlerin, haklı olarak, daha doÄŸrusu yasal haklara sahip olarak zor da olsa mücadele edebildiÄŸi ihlaller. Bunun dışında mücadele edilemeyecek bir durum var: yayınevi çevirmenle yaptığı sözleÅŸmenin süresini uzatmayıp aynı kitabı tekrar, bir baÅŸkasına çevirtebilir. Kitabın yayın hakkı yayınevinde olduÄŸu için, çevirmenin yapabileceÄŸi bir ÅŸey yoktur. Çevirisini baÅŸka bir yayınevine de veremez. Tarihi belge olarak saklar.
Sözgelimi diyelim günümüzde Fransa’da ünlü olan, önemli bir düÅŸünürün, üstelik temel sayılan bir kitabını çevirdi çevirmen. Bu çevirisi üzerinde uzun zaman çalıştı, dipnotları ve ek metinler ekledi, uzun bir önsöz yazdı, Fransız felsefesinin sevdiÄŸi özel sözcük türetmelerine çeÅŸitli öneriler getirdi. Yine diyelim, kitap bir yıl vitrinde kaldı, hakkında iki tane tanıtım yazısı çıktı, fakat eleÅŸtiriler de çıktı: sözcük türetmelerini yanlış uyarladığı ve düÅŸünürü yanlış tanıttığı üzerine. Kaynak metnin yabancı yayıncılarıyla yapılan sözleÅŸmeler de süreli elbette, onun da süresi bitti, yerli yayınevi bu sözleÅŸmeyi yenilerken çeviriyi de yenileme kararı aldı ya da çok daha farklı bir ÅŸey oldu, yayınevi kapandı, baÅŸka bir yayınevi aldı telifi ve bir süre sonra yeni bir çevirmenin çevirisiyle kitap yeniden yayınladı. Dolayısıyla ilk çevirmenin bütün çalışması tarihsel belge oldu. Bu makul bir ÅŸey mi? Ya eleÅŸtirmenler yanıldıysa? Okur bunun kararını nasıl verecek, bu çevirileri nasıl karşılaÅŸtırabilecek? Bu çevirmenin mirası ne olacak?
KulaÄŸa bunlar ilk anda garip geliyor olabilir. Sonuçta çeviri ağırlıklı çalışan günümüz yayıncılığında, sözleÅŸme merkezi önemdedir. Çevirmen-yerli yayınevi-aracı ajans-yabancı yayınevi hattında, bir dizi sözleÅŸme yapılır ve bunların çevresinde düÅŸünülür. Bu hatta önemli olan sözleÅŸmelerin ihlal edilmemesi, herkesin yükümlülüklerini karşılıklı olarak yerine getirmesidir. Yabancı yayınevi yerli yayınevinin yayınladığı çevirinin baÅŸarısını ve deÄŸerini, kendisine aktarılan haberler ölçüsünde bilir; eÄŸer yayında bir sorun olduÄŸuna inanırsa, sözleÅŸmenin ihlal edildiÄŸine karar verip sözleÅŸmeyi fes edebilir. Dolayısıyla iki yayınevi arasında yapılan sözleÅŸme, çevirinin baÅŸarısı ve deÄŸeri için temel ölçütlerden biridir. Oysa doÄŸal olarak, yabancı yayınevine akan haberler hiçbir zaman çevirinin gerçek niteliÄŸini aktarmayabilir, hatta aktarmaz. Çeviri, sonuçta kendi kültüründe deÄŸerlendirilebilecek bir ÅŸeydir. Kanımca bu sözleÅŸme hattında, gelecekte soruna yol açabilecek kritik bazı hatalar var. Bence, çevirmenin (ve yayınevinin) mirasının korunması için bir metnin birden çok çevirisinin (fakat elbette yine sözleÅŸmeye tabi olarak) olabilmesinin yolu açılmalıdır. Bu yayıncılıkta uzmanlaÅŸmayı da saÄŸlar.
KulaÄŸa hâlâ garip geliyor olabilir bunlar. Belki abartılıdır. Fakat akla gelen ilk önerilerden biri bu. Çünkü çevirmenin mirasının tanımlanması ve korunması; bunun yayınevleri arasındaki sözleÅŸmelerin hakimiyetinden çıkartılıp, daha estetik ve eleÅŸtirel ölçütlerle ele alınması, kültürün içine katılması gerekiyor. Daha iÅŸlerlik sahibi öneriler de olmalı; fakat her koÅŸulda çevirmenin çalışmasını hem miras olarak bırakabilmesini, hem daha ciddiye aldırmasını saÄŸlayacak bir ortam yaratılmalı. Çevirinin ülkemizde korunmasız bir ÅŸekilde durması, insana ÅŸehirlerimizde sürekli karşılaşıp hızla bellekten sildiÄŸimiz tarihi yapıları hatırlatıyor: çeÅŸmeler, köprüler, binalar, camiler, evler.. hepsi onarım ve bakım istiyor, eÅŸsiz üslupları toz, yaÄŸmur, kar, çamur altında siliniyor. Sürekli büyük onarımlar ve yatırımlar gerektiÄŸi söylenerek, bir hayırseverin ilgisine terk ediliyorlar. Sahipleri, devlet kurumları olsa bile onları korumuyor. İşte bir sahafa girdiÄŸiniz zaman, hatta bir kitapçıya girdiÄŸiniz zaman karşılaÅŸtığınız manzara da budur: vaktiyle bir çevirmenin kimbilir hangi hikayelerle, emeklerle çevirdiÄŸi bir kitap kaybolup gitmiÅŸtir korunmasız kalarak ve izini sürseniz, birilerinin o çeviriyi, ufak tefek deÄŸiÅŸikliklerle yeniden yayınladığını görürsünüz; intihaller, yani çalıntılar yapılmıştır. Aynı ÅŸekilde, iki yıl önce bir çevirmenin binbir emekle çevirdiÄŸi bir kitap ortadan kaybolmuÅŸ, aynı kitaba ait bir baÅŸka çevirmenin yaptığı yeni bir çeviri almıştır yerini: fark etmezsiniz bile. Çevirmenin mirası yoktur, tıpkı sonradan vakıflara devredilmiÅŸ tarihi binalar gibi durur eseri bir yerde, ahÅŸaptır büyük olasılıkla, uzun yıllar bir devlet okulunun hizmetine sunulmuÅŸ, sayısız öÄŸrencinin ÅŸenlikle girip çıktığı bir bina olmuÅŸtur, sonra bir akÅŸam yanından geçerken bir bakarsınız bir önceki gece bilinmeyen birileri yakıp kül etmiÅŸtir binayı, yakanları bulamazlar, ama birkaç gün geçmeden orası otopark olur. Kimbilir, belki sizin de arabanız vardır, park edersiniz.
