Öfkeme raÄŸmen serinkanlı ve duygusuz olmaya çalışarak yazıyorum:
Daniel Defoe’nun meÅŸhur Robinson Crusoe‘sunun tam metin bir çevirisi var, biliyorsunuz. 1934’te (annemle aynı yıl) Van’da doÄŸan; bütün fırsat eÅŸitsizliklerine karşın 1960’ta İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitiren; ertesi yıl aynı fakülteye asistan olarak giren; 1965’te doktor, 1972’de doçent, 1978’de profesör olan; Mîna Urgan’ın D.H. Lawrence (YKY, 1997) kitabını adadığı (Mîna Hoca, kitabını “Sevgili öÄŸrencim ve meslektaşım AkÅŸit Göktürk’e†sözleriyle adıyordu; kitabın editörü olan ben de arka kapak yazısını “Üç ustaya üç kat saygıyla okunacak bir kitap†diye bitirmiÅŸtim) ve 1988’de kaybettiÄŸimiz AkÅŸit Göktürk’ün çevirisi. Üstelik çok iyi bir çeviri bu: Yayımlandığı 1969 yılında Göktürk’e Türk Dil Kurumu’nun Çeviri Ödülü’nü kazandırmıştı.
Kitabın ilk baskısı Kök Yayınları’nca iki cilt halinde ve Grandville’in gravürleriyle yapılmıştı. İkinci baskısı ancak 1983’te Can Yayınları tarafından tek cilt olarak ve resimsiz yapıldı. 1992’de Görsel Yayınları gene tek cilt ve resimsiz bir üçüncü baskı yaptı. 1997’de YKY’nin DoÄŸan KardeÅŸ Kitaplığı’ndan çıkan resimsiz tek ciltlik baskı yenilendi, bu Temmuz’da Grandville’in gravürleri eklenerek tek cilt halinde çıktı.
Åžu sırada piyasada bir Robinson Crusoe çevirisi daha var: Akyüz Yayın Grubu’nun bu yıl çıkardığı Tanya Can çevirisi (tek cilt ve resimsiz).
Elbette, bir kitabın sadece bir çevirisi olur diye bir ÅŸey yok. ÖrneÄŸin ben Emily Dickinson, William Blake, Jorge Luis Borges, Anna Kavan ve baÅŸkalarından çeviriler yaptım; bu yazar ve ÅŸairleri baÅŸkalarının da çevirmesi, bana hem yazarlara hem onlara hem de kendime meydan okuma ÅŸansı tanıdığı için, bir çevirmen olarak beni ancak mutlu eder. Eminim AkÅŸit Göktürk saÄŸ olsaydı Robinson Crusoe‘nun bu yeni çevirisi karşısında –kendine güvenen her meslek erbabı gibi– gönenir, rakibini kutlardı.
Ama, bir çevirmeni ve bir yayınevini 33 yılda ancak 5 kez basılabilmiÅŸ bir kitabı, üstelik farklı bir çeviriyle, yeniden basmaya yönelten güdünün ne olabileceÄŸini anlamak için Tanya Can’ın çevirisine bakmak istedim. Önce, itiraf edeyim, kötü niyetle: “Hiçbir çevirmen böyle bir kitabın altına sıfırdan girmez†gerekçesiyle, Can’ın Göktürk çevirisinden “yararlanmış†olabileceÄŸini düÅŸünüyordum. İlk cümlelerde görülen, kimi ekleme ve çıkarmalar (yoksa atlamalar mı?) ve Defoe’nun uzun cümlelerinin bölünmüÅŸ olmasıydı. Bu durum, örneÄŸe gerek duyulmayacak kadar görmezden gelinebilir – di.
Ama kötü niyetim hâlâ giderilememiÅŸti: Minareyi çalan (bir çeviriyi eÄŸip büküp kendi çevirisi diye yutturmaya çalışan) kılıfını hazırlardı (meraklısı iki çeviriyi baÅŸtan baÅŸlayarak karşılaÅŸtırır diye düÅŸünerek önlemini alırdı). İşte o zaman, Can’ın çevirisiyle Göktürk’ün çevirisinin YKY 2002 baskısını ortadan ve sondan da karşılaÅŸtırmayı düÅŸündüm.
Ortalarda herhangi bir sayfayı açtım: “Durumları söylemiÅŸ; İnsan gücü olarak,†(s. 398). Bu ibaredeki “söylemiÅŸâ€in “şöyleymiş†olması gerektiÄŸini düÅŸündüm. Göktürk’ün çevirisinde (s. 337) öyleydi nitekim. Ama Kök baskısında gene “söylemiş†olduÄŸunu gördüm.
Bir de son paragrafa bakmak yeterliydi – öyle sandım.
Tanya Can çevirisiyle:
“YetmiÅŸ iki yıl, çok karışık bir yaÅŸam sürdükten; bir köÅŸeye çekilmenin, son günlerimi barış içinde geçirmenin mutluluÄŸunu öÄŸrendikten sonra, kendimi daha fazla yormamaya kararlı olarak, ÅŸimdi bütün yolculuklarımın en uzununa hazırlanıyorum.†(s. 603)
AkÅŸit Göktürk (YKY, 2002) çevirisiyle:
“YetmiÅŸ iki yıl, çok karışık bir yaÅŸam sürdükten; bir köÅŸeye çekilmenin, son günlerimi barış içinde geçirmenin mutluluÄŸunu öÄŸrendikten sonra, kendimi daha fazla yormamaya kararlı olarak ÅŸimdi bütün yolculuklarımın en uzununa hazırlanıyorum.†(s. 503)
GördüÄŸünüz gibi tek fark, Can’ın çevirisinde fazladan bir virgül olması. Ama Göktürk’ün çevirisinin Kök baskısında o virgül var. (AkÅŸit Göktürk alıntısını gerçekten yazdım; Tanya Can alıntısını kopyalayıp o fazla virgülü silmek daha kolaydı oysa!)
Sondan bir önceki paragrafın sonu Göktürk’te (iki YKY baskısında da) ÅŸöyle: “Ocak 1705 sonunda Londra’ya vardım.†Tanya Can’da ise aynen ÅŸöyle: “1705 yılı ocağının onunda Londra’ya vardım.†Bu ibare –ve bütün paragraf– Göktürk çevirisinin Kök baskısında Tanya Can çevirisiyle bire bir aynı. DoÄŸrusu da bu: Crusoe Londra’ya 1705 yılının Ocak ayının sonuncu deÄŸil onuncu günü varıyor. Söz konusu yanlışlık, kitap ya Can Yayınları ya Görsel Yayınlar ya da YKY’de dizilirken yapılmış olmalı. Acı bir doÄŸru: Tanya Can hırsızlık yaparken bir yanlışı doÄŸrultmuÅŸ.
Tekrar baÅŸa dönüp iki çevirinin ilk kez çakıştığı yeri bulmak istedim: Can’ın çevirisinin 9. sayfasında “Bu sözler bana gerçekten dokunmuÅŸtu.†diye baÅŸlayan paragraf Göktürk’ün çevirisinde de (s. 17-18) aynı cümleyle baÅŸlıyordu. Bu arada, o paragrafa gelene kadar birkaç paragraf, bu arada bu paragrafın hemen öncesindeki de, Can’ın çevirisinde atlanmıştı.
Sonuç: Tanya Can Robinson Crusoe‘yu çevirirken galiba Göktürk çevirisinin Kök baskısını elinin altında bir yerlerde tutmuÅŸtu.
Artık duygusal olmaktan korkmadan yazıyorum:
Tanya Can’ın ve Akyüz Yayın Grubu’nun yaptığı, meslek ahlakı açısından yanlıştır ve –umarım mümkün olan en ağır cezayı gerektiren– bir suçtur.
Ölüsoyuculuktur. Okurlara, çevirmenlere, yayıncılara ve adalete ihbar ediyorum.
AkÅŸam-lık (AkÅŸam gazetesi eki), Sayı 18, 6 Eylül 2002
Çeviribilim‘den: Bundan dört yıl önce yayınlanan bu yazının bir sonuç vermediÄŸi günümüzde hâlâ Celal Öner adıyla yayınlanan intihallere bakılarak da (Ölü Canlar [internet kitap satış sitelerinde bu kitabın çevirmen ismi deÄŸiÅŸtirildi] ve Robinson Crusoe), Akyüz’ün Robinson Crusoe’sunun hâlâ satışta olmasına bakılarak da anlaşılabilir. Peki Tanrım, yazmak, duyurmak da iÅŸe yaramıyorsa, ne yapmak lazım, gülerek seyretmek mi lazım? AkÅŸit Göktürk ölmüÅŸ, soyulmuÅŸ; Vedat GülÅŸen Üretürk ölmüÅŸ, soyulmuÅŸ. İnsanın içinden anlamsızca ÅŸöyle demek geliyor: “Bir intihal daha var, o da ölmek mi dersin? Söyle canım, ne dersin?â€
Robinson Crusoe çevirisi tükenmiÅŸ olan Tanya Can’ın ayrıca bir Madam Bovary “çevirisi” de bulunuyor:
![]() |
|
|||||
![]() |
|
|||||



