DoÄŸrusu, çevirmen Celal Öner’e daha önce kızgınlık duyduÄŸum için piÅŸmanım. Vedat GülÅŸen Üretürk’ün Ölü Canlar çevirisini yeniden çevirmekle ayıp bir ÅŸey yaptığını düÅŸündüÄŸüm için üzgünüm artık, çünkü safdillik yaptım: bunun çaÄŸdaÅŸ çeviri kuramları içinde kuÅŸkusuz bir yeri var. Ben o yerin çalıntı, intihal gibi isimler aldığını düÅŸünerek hata ettim doÄŸrusu, Celal Öner kuÅŸkusuz “yaratıcı çevirmen, yarı yazar” geleneÄŸinin mükemmel bir öncüsü.

Yaptığım korkunç hatayı Celal Öner’in AkÅŸit Göktürk’ün Robinson Crusoe çevirisinden yaptığı çeviriyi okuyunca anladım. Sayın Celal Öner muhteÅŸem bir iÅŸ yapmış, Robinson Crusoe‘yu Türkçe’deki tek tam çeviri olan AkÅŸit Göktürk’ün 1968 tarihli çevirisindeki yanlış kelime seçimleri, iç içe geçmiÅŸ cümle kuruluÅŸlarıyla okumaktan kurtarmış bizi; büyük, yoÄŸun bir çaba harcayarak AkÅŸit Göktürk’ün çevirisini günümüz okurlarına kazandırmış. Celal Öner’in Oliver Twist, Suç ve Ceza ve diÄŸer klasik eser çevirilerini okuma fırsatı bulamadım, fakat eminim onlarda da kusursuz bir “yaratıcı çevirmen, yarı yazar” baÅŸarısı göstermiÅŸtir.


Fakat boynuz kulağı geçer derler, Celal Öner kendisinden daha usta “yaratıcı çevirmen, yarı yazar”ların da var olmasına hayret etmez eminim. Gerçekten de Robinson Crusoe çevirisinde Melike Kır adlı çevirmen Celal Öner’i aÅŸmış, ondan daha yoÄŸun bir çaba harcayarak günümüz okurlarına AkÅŸit Göktürk’ün çevirisini aÅŸan, çok daha okunaklı bir çeviri armaÄŸan etmiÅŸ: yazar Daniel Defoe’nin gereksiz yere uzattığı kısımları düzeltmiÅŸ, Türkçe’ye daha yakışır ÅŸekilde söylemiÅŸ, yazarın yapmayarak hata ettiÄŸi bölümlemeyi yapmış. Kendisini tebrik ediyorum, gerçekten de AkÅŸit Göktürk’ün çevirisindeki kusurları görmemizi kesin olarak saÄŸlamış “yaratıcı çevirmen, yarı yazar” Melike Kır.


AÅŸağıda alıntı yapılan kaynaklar sırasıyla ÅŸöyledir:

çev. AkÅŸit Göktürk, Robinson Crusoe, Kök Yayınlar, 1968.

çev. Celal Öner, Robinson Crusoe, Alkım Yayınevi, 2006.

çev. Melike Kır, Robinson Crusoe, Şûle Yayınevi, 2. baskı, 2002.


AKŞİT GÖKTÜRK: “1632 yılında, York ÅŸehrinde, iyi bir aileden doÄŸdum. Ailem oralı deÄŸildi. Babam, ilkin Hull’da yerleÅŸmiÅŸ Bremen’li bir yabancıydı. Alım – satımla büyük bir kazanç saÄŸlamış, sonra iÅŸini bırakarak York’da yerleÅŸmiÅŸ, o çevrenin en iyi ailelerinden Robinson’ların kızı olan annemle evlenmiÅŸti. Bana da Robinson Kreutznaer adını vermiÅŸlerdi böylece; ama ingiltere’deki, sözcükleri bozma alışkanlığından dolayı, herkes Crusoe diye anmaya baÅŸlamıştı bizi; kendimiz bile adımıza Crusoe diyor, öyle yazıyor, arkadaÅŸlarım da beni bu adla çağırıyorlardı.

İki aÄŸabeyim vardı. Bunlardan biri, Flander’da, önceleri ünlü Albay Lockhart’ın komutasında olan bir piyade alayında yarbayken, İspanyollara karşı Dunkirk savaşında ölmüÅŸtü. İkinci kardeÅŸimle ilgili bilgim, hiç bir zaman, babamla annemin sonradan benim başıma gelenler konusundaki bilgisini geçmedi.

Ailenin üçüncü oÄŸlu olduÄŸum, hiç bir iÅŸ de öÄŸrenmediÄŸim için, kafam erken yaÅŸta ipsiz sapsız düÅŸüncelerle dolup taÅŸmaya baÅŸlamıştı. Çok yaÅŸlı olan babam, beni evde elinden geldiÄŸince yetiÅŸtirmiÅŸ; bölgemizdeki okulların verebileceÄŸi ölçüde bir bilgiyle donatmış, hukukçu olmamı tasarlamıştı.” (s. 15)


CELAL ÖNER: “York kentinde, 1632’de iyi bir ailenin çocuÄŸu olarak dünyaya geldim. Ailem Yorklu deÄŸildi. Babam, önceleri Hull’da yerleÅŸmiÅŸ Bremen’li bir yabancıydı. Alım-satım iÅŸleri yapıp epey para kazanmış, sonra iÅŸini bırakıp York’a yerleÅŸmiÅŸ, oraların sayılı ailelerinden olan Robinson’ların kızları olan annemle dünyaevine girmiÅŸti. Ben de Robinson Kreutznaer adını almıştım böylece; ama İngiltere’deki, kelimeleri bozma huyundan dolayı, herkes Crusoe olarak anmaya baÅŸlamıştı bizi; kendimiz bile adımıza Crusoe diyor, Crusoe diye yazıyorduk, arkadaÅŸlarımın bile beni çağırdığı ad buydu.

İki kardeÅŸimden biri, Hander’da, bir zamanlar, ünlü Albay Lockhart’m buyruÄŸunda olan bir piyade alayı yarbayıyken, İspanyollarla giriÅŸilen Dunkirk savaÅŸmda ölmüÅŸtü. DiÄŸer kardeÅŸim hakkındaki bilgim, babamla annemin sonradan benim başıma gelenler hakkındaki bilgisinden fazla olmadı.

Ailedeki üçüncü çocuk olduÄŸum, bir iÅŸ sahibi de olmadığım için, kafam erken çaÄŸlarımda aylakça düÅŸüncelerle dolup taÅŸmaya baÅŸlamıştı. Hayli kocamış olan babam, evde elinden geldiÄŸince beni yetiÅŸtirmiÅŸ; bölgemizdeki okulların verebileceÄŸi kadar bilgiyle donatmış, hukukçu olmamı istemiÅŸti.” (s. 5)

MELİKE KIR: “Ben Robinson Crusoe, 1632 yılında York kentinde dünyaya geldim. Bremenli soylu bir aileden olan babam önceleri Hull’a yerleÅŸmiÅŸ ve ticaretle uÄŸraÅŸmaya baÅŸlamıştı. Bu sayede epey mal-mülk edinmiÅŸti. Ticareti bıraktıktan sonra da York’a taşınarak buranın tanınmış ailelerinden Robinsonlar’ın kızı olan annemle evlenmiÅŸti. Bana da Robinson Kreutznaer adını vermiÅŸlerdi. Ancak İngiltere’deki, sözcükleri bozma alışkanlığından dolayı, herkes Crusoe diye anmaya baÅŸlamıştı; biz de kendimizi Crusoe’lar olarak tanıtıyorduk. ArkadaÅŸlarım da beni bu isimle çağırıyorlardı.

Benden büyük, iki erkek kardeÅŸim vardı. Bunlardan birincisi, Flander’de, ünlü albay Lockhart’ın komutasındaki bir İngiliz piyade alayında yarbay olarak görev yapıyordu. İspanyollar’a karşı Dunkirk yakınlarında yapılan bir savaÅŸta hayatını kaybetti. DiÄŸer kardeÅŸim hakkında bildiklerim ise, ailemin daha sonra benim başıma gelenler hakkındaki bildiklerinden fazla deÄŸildi.

Ben ailenin üçüncü çocuÄŸuydum. Herhangi bir ticari eÄŸitim almış olmamama raÄŸmen, küçük yaÅŸlarda kafam, uzak ülkelere macera dolu deniz seyahatleri yapmak gibi ipe sapa gelmez düÅŸüncelerle dolmaya baÅŸlamıştı. GörmüÅŸ geçirmiÅŸ, bilgili bir adam olan babam, bana iyi bir eÄŸitim verebilmek için çok çabaladı. Gerek özel ev çalışmaları, gerekse okul çalışmalarıyla, kendince beni hukuk öÄŸrenimine hazırlıyordu.” (s. 9)

AKŞİT GÖKTÜRK: “16 Nisan — Merdiveni bitirdim, duvarın tepesinden aÅŸarak merdiveni de içeri aldım. Burası bana tam bir sığınak oldu; içerde yeterince yerim vardı, dışardan da duvarı aÅŸmadan hiç kimse eve giremezdi.

Duvarı bitirdiÄŸimin hemen ertesi günü az kalsın bütün emeklerim bir anda boÅŸa gidecek, kendim de ölecektim. Olay ÅŸuydu: çadırımın arkasındaki maÄŸaranın hemen aÄŸzında bir iÅŸle uÄŸraşırken birdenbire çok ÅŸaşırtıcı bir gürültüyle büyük korkuya kapıldım; maÄŸaramın tavanıyla tepenin kıyısından toprak ansızın tepeme doÄŸru inmeye baÅŸladı, maÄŸaraya dikmiÅŸ olduÄŸum direklerden ikisi de korkunç bir sesle çatırdadı. Korkudan yüreÄŸim aÄŸzıma gelmiÅŸti, ama bu iÅŸin gerçek nedenini anlayamadım, ancak gene geçen günkü gibi maÄŸaranın tavanı çöküyor sandım; toprak altında kalacağım korkusuyla merdivene doÄŸru koÅŸtum; kendimi orada da güven altında duymayarak, tepeden üzerime taÅŸ toprak yuvarlanabilir diye duvardan dışarı tırmandım. Ayağımı yere basar basmaz bunun korkunç bir deprem olduÄŸunu anladım; bastığım yer sekiz dakika içinde üç kez üstüste öyle bir sarsıldı ki, yeryüzünde en saÄŸlam bilinen yapı bile bu sarsıntıyla altüst olabilirdi; benden yarım mil uzakta denize yakın bir kayanın tepesinden kopan kocaman bir parça, bu yaÅŸa deÄŸin hiç iÅŸitmediÄŸim korkunç bir gürültüyle yuvarlaniverdi. Denizin de korkunç bir çalkanış içinde olduÄŸunu gördüm; öyle sanıyorum, deniz dibindeki sarsıntı adadakinden çok daha fazlaydı.” (s. 108-109)

CELAL ÖNER: “16 Nisan:

Merdiven yapımını tamamladım, duvarın üzerinden asarak merdiveni de içeri aldım. Burası bana tam bir korunak oldu; içerde yeterince yerim vardı, dışardan da duvarı geçmeden eve giremezdi kimseler.

Duvarı tamamladığımın hemen ertesi günü neredeyse bütün emeklerim ziyan olacak, kendim de ölecektim. Başıma gelen ÅŸuydu: çadırımın arkasındaki maÄŸaranın hemen giriÅŸinde bir iÅŸle uÄŸraşırken, ansızın hayli ÅŸaşırtıcı bir gürültüyle korkuya kapıldım; maÄŸaramın tavanıyla tepenin kenarından toprak bir anda tepeme doÄŸru düÅŸmeye baÅŸladı, maÄŸaraya dikmiÅŸ olduÄŸum direklerden ikisi de müthiÅŸ bir sesle çatırdadı. Korkudan kalbim duracaktı, fakat bu iÅŸin asıl nedenini anlayamadım, yine de geçen günkü gibi maÄŸaranın tavanı çöküyor sandım; toprak altında kalacağım korkusuyla merdivene koÅŸtum; kendimi orada da güvende bulmayarak, tepeden üstüme taÅŸ, toprak yuvarlanabilir diye duvardan dışarı tırmandım. Ayağım yere deÄŸer deÄŸmez, bunun korkunç bir yer sarsıntısı olduÄŸunu anladım; bastığım yer sekiz dakika içinde üç kez art arda öyle bir sarsıldı ki, dünyada en saÄŸlam bilinen yapı bile bu sarsıntıyla yıkılabilirdi; benden yarım mil beride, denize yakın bir kayanın üzerinden kopan kocaman bir parça, bu yaÅŸa kadar hiç iÅŸitmediÄŸim ÅŸiddetli bir gürültüyle yuvarlanıverdi. Denizin de korkunç bir çalkalanma içinde olduÄŸunu gördüm; sanıyorum ki, deniz dibindeki sarsıntı adadakinden daha ÅŸiddetliydi.” (s. 48)


MELİKE KIR: “16 Nisan: Merdiveni bitirdim ve içeriye aldım. Burası benim için tam bir sığınak oldu. İçerisi yeterince geniÅŸti. Duvarı aÅŸmadan da kimse içeriye giremezdi.

Duvarı bitirdiÄŸimin hemen ertesi günü neredeyse bütün emeklerim boÅŸa gidecek, ben de az kalsın ölecektim. Olay ÅŸuydu: Çadırımın arkasındaki maÄŸaranın hemen önünde bir iÅŸle uÄŸraşırken, tepemdeki tavan korkunç bir gürültüyle aÅŸağı inmeye baÅŸladı. DiktiÄŸim direklerden ikisi de çatırdayarak yere yıkıldı. Korkudan yüreÄŸim aÄŸzıma geldi. Hemen merdivene doÄŸru koÅŸtum. Duvardan dışarı tırmandım. Ayağımı yere basar basmaz bunun korkunç bir deprem olduÄŸunu anladım. Bastığım yer iki-üç defa kuvvetlice sarsıldı. Kayalıklardan kopan kocaman bir taÅŸ büyük bir gürültüyle denize yuvarlandı. Deniz de, daha önce görmediÄŸim bir biçimde çalkanıyordu.” (s. 60)

 

 AKŞİT GÖKTÜRK: “Ayrıca, adayı da aralarında paylaÅŸtırdım; mülkiyet hakkı benim olmak üzere her birine beÄŸendiÄŸi parçayı verdim; her ÅŸeyi böyle düzene soktuktan sonra, adadan ayrılmayacaklarına söz alarak hepsini orda bıraktım.

Ordan Brezilya’ya gittim, aldığım bir kayıkla adaya daha baÅŸka birtakım insanlar gönderdim; kayıkta, gerekli olan ÅŸeyler, yanı sıra yedi tane de kadın vardı; bu kadınları hizmete eli yatkın olanlardan ayırmıştım, isteyen olursa evlenebilirdi de. İngilizlere gelince, kendilerini tarıma verecek olurlarsa bu iÅŸ için gerekli birçok araç gereçle birlikte onlara bir kaç da kadın göndereceÄŸimi söyledim, sonra bu sözümü de yerine getirdim; malları böylece ayrıldıktan, kendileri de dizginlendikten sonra hepsi çok dürüst adamlar oldular. Ayrıca, Brezilya’dan üçü gebe olan beÅŸ inek, birkaç koyun, birkaç da domuz gönderdim. Adaya bir dahaki gidiÅŸimde bunların hepsini bir hayli artmış gördüm.” (s. 383-384)

CELAL ÖNER: “Adayı da aralarında pay ettim; mülkiyet hakkı bende olmak üzere her birine beÄŸendiÄŸi yeri verdim; her ÅŸeyi böylece düzenledikten sonra, adadan ayrılmayacaklarına söz alıp, hepsini orada bıraktım.

Buradan Brezilya’ya geçtim, aldığım bir kayıkla adaya daha baÅŸka kimi insanlar yolladım; kayıkta gerekli olan ÅŸeyler, yanı sıra yedi de kadın vardı; bu kadınları eli iÅŸe yatkın olanlardan geçmiÅŸtim, isteyen olursa evlenebilirdi de. İngilizlere gelince, kendilerini tarıma verecek olurlarsa bu iÅŸ için gerekecek birçok malzemeyle birlikte, birkaç da kadın yollayacağımı söyledim, bu sözümü de tuttum; malları böylece ayrıldıktan, öfkeleri dizginlendikten sonra hepsi de çok namuslu adamlar oldular. Ayrıca, Brezilya’dan üçü gebe olan beÅŸ inek, birkaç koyun, birkaç da domuz yolladım. Adaya tekrar gidiÅŸimde bunların sayısının çoÄŸaldığını fark ettim.” (s. 171-172)

MELİKE KIR: “Ayrıca adayı aralarında paylaÅŸtırdım. Mülkiyet hakkı benim olmakla birlikte her birine beÄŸendiÄŸi parçayı verdim. İşleri böylece düzene koyduktan, adadan ayrılmayacaklarına dair hepsinden söz aldıktan sonra ayrıldım.

Oradan Brezilya’ya gittim; aldığım bir kayıkla da adaya baÅŸka insanlar yolladım. İçlerinde yedi tane de kadın vardı. Bu kadınları becerikli olanlardan seçmiÅŸtim; isteyen olursa evlenebilirdi de. İngilizler’e gelince, tarım yapmayı kabul ederlerse, kendilerine bu iÅŸ için gerekli birçok araç gereçle birlikte, bir kaç da kadın göndereceÄŸimi söyledim, sonra bu sözümü de yerine getirdim. Ayrıca, Brezilya’dan üçü hamile olan beÅŸ inek, birkaç koyun, birkaç tane de domuz gönderdim. Adaya bir dahaki gidiÅŸimde bunların hepsini bir hayli artmış gördüm.” (s. 212)


(Not: Bu metinlerin tamamı elinde olmayan biri haklı olarak hâlâ kuÅŸkuda olabilir, bir kaynak metnin çevirileri örtüÅŸebilir, çünkü kaynak metin hep aynıdır diyebilir. Bu her insanın yaradılışı farklı olduÄŸundan zaten olanaksız bir ÅŸey olsa da, iki ÅŸeye tekrar dikkat çekmek iÅŸe yarayabilir sanırım: bir, Melike Kır çevirisi internet üzerinde kolayca bulunabilecek olan özgün metinden çok farklıdır, özgün metnin giriÅŸinde “Ben Robinson Crusoe..” diye giriÅŸ yapılmasını saÄŸlayacak herhangi bir ifade yoktur; iki, farklı çeviriler aynı özel ifadeleri tekrarlamaz: son alıntıdaki birçok ifade benzerliÄŸinin yanısıra, özellikle “isteyen olursa evlenebilirdi de” ortaklığına dikkat çekmek yeterlidir sanırım.)


KuÅŸkusuz yukarıda, ilk üç paragraftaki yorumlarım bir ÅŸaka. Aslında bir kabusla karşı karşıyayız. Celal Öner ve Melike Kır, AkÅŸit Göktürk çevirisini intihal etmiÅŸler. Celal Öner, intihalinde pek bir gizleme çabasına gerek görmemiÅŸ, sadece sözcük deÄŸiÅŸtirmeleri, nadiren cümle kesip birleÅŸtirmeleriyle yetinmiÅŸ. Melike Kır’sa AkÅŸit Göktürk çevirisini büyük ölçüde yeniden yazmış, bazı cümlelerin yarısı örtüÅŸüyor yarısı örtüÅŸmüyor, bazı yerlerde metinde eksiltmeler yapılmış, söyleyiÅŸ yeniden düzenlenmiÅŸ (ve Robinson’un sadece ilk cildini içeriyor bu kitap). Elbette, Melike Kır güçlük çektiÄŸi yerlerde AkÅŸit Göktürk çevirisine baÅŸvurmuÅŸ olabilir, bu aşırı benzerlik böyle açıklanabilir. Fakat böyle bir durumda bunun küçük bir önsözle açıklanması gerekirdi, Melike Kır deÄŸilse bile kuÅŸkusuz AkÅŸit Göktürk’ün çevirisinden haberdar olması gereken yayınevi editörü bunu yazmalıydı.

AkÅŸit Göktürk’ün 1968 tarihli Robinson Crusoe çevirisinin önsözü ÅŸöyle sona eriyor:

“Türkçede genellikle, .. kısaltıla kısaltıla kuÅŸa dönmüÅŸ basımlarıyla tanınan, yıllar önce Fransızca’dan yapılmış eski bir çevrisi bir yana, hiçbir zaman çocuk kitabı boyutlarının dışına taÅŸamamış olan Robinson Crusoe‘yu, bu kitabı bütünüyle sevmenin gerekliliÄŸine inandığım için çevirdim.”

Göktürk bunu yazdığında yıl 1968, aradan 38 yıl geçmiÅŸ ve ikinci bir eksiksiz Robinson çevirisi yapılmamış, yerine intihaller, yani Robinson Kuru ve Taze’ler yapılmış. Bu intihaller de kuÅŸkusuz Göktürk’ün çevirisinden çok daha iyi tanınıyor, çünkü Celal Öner’in intihali önce Oda Yayınları’ndayken sonra Alkım Yayınevi’ne geçti (fakat hâlâ Oda Yayınları’nın bir yayını olarak kitapçılarda bulunuyor) ve Sabah gazetesiyle yapılan ortaklık sonucu 2 YTL’ye binlerce eve gönderildi. Melike Kır çevirisiyse Åžule Yayınları’ndan ilk baskısını 1998’de, ikinci baskısını 2002’de yapmış. Åžu anda piyasada, farklı yayınevlerine ait ondan fazla Robinson Crusoe var: bu iki intihal hepsine kuÅŸku düÅŸürüyor.

Türkiye’nin bundan daha iyi bir meslek ve ahlak manzarası olabilir mi? “Yaratıcı çevirmen, yarı yazarlar” yayınevlerini kandırdı diyelim, yayınevleri bu kadar kandırılabilir mi? Neyse, biz boÅŸvermiÅŸler bunu da boÅŸverelim; Robinson Crusoe‘nun 2 YTL’ye evlere girmesi bir sosyal hizmettir, bandrolsüz olarak fiyatının ortalama 7 YTL’de kalması yine sosyal hizmettir, buna da Ya Rabbim Åžükür diyelim. Sonuçta sosyal hizmetlerin hiçbir ÅŸeyine hiçbir ÅŸey diyemiyoruz, buna mı diyeceÄŸiz: bir otobüs ÅŸoförüne bile “Lütfen, yavaÅŸ gidin, tutunamıyorum, belim sakat, kaza olacak diye korkuyorum” diyemiyoruz, bir ÅŸey dersek daha da öfkelenir daha da gaza basar korkusuyla hıza, savrulmaya, kalabalığa katlanıp inince Ya Rabbim Åžükür diyoruz. Zaten çocuklarımız çalıntı Robinson okusa ne olacak, okumasa ne olacak; Celal Öner abileri, Melike Kır ablaları gibi bir iÅŸ sahibi olsunlar yeter, ona da Ya Rabbim Åžükür!

 

Robinson Crusoe, Daniel Defoe / Çeviren: AkÅŸit Göktürk
Robinson Crusoe, Daniel Defoe / Çeviren: Celal Öner
Robinson Crusoe, Daniel Defoe / Çeviren: Melike Kır