(ÇaÄŸlar Tanyeri’ne ait “Bir Edebiyat Metni Olarak Peter Weiss’ın ‘Direnmenin EstetiÄŸi’ Adlı Romanında Anlama Ve Aktarma Süreçleri” adlı, 2003 tarihli doktora tezinin “Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi” adlı bölümünden yazarın izniyle alınmıştır.)

 

“.. Kaynak kültürdeki bir edebiyat metninin çevirisinin erek kültürde de ‘edebiyat metni’ olarak okunacağı varsayılır genellikle. Bunun için çeviri mümkün olduÄŸunca her düzlemde kaynaÄŸa baÄŸlı kalmalı ve kaynak kültürdeki etkiyi erek kültürde de yaratmalıdır diye düÅŸünülür. Ama betimleyici çalışmalar bu varsayımın doÄŸal bir gereklilik olmadığını ortaya koyabilmektedir. Nitekim Toury bu baÄŸlamda Freud’un İbranice çevirilerine iliÅŸkin ilginç bir örnek verir. İsrailli okurlar Freud’un metinlerini psikanaliz üzerine bilimsel metinler olarak deÄŸil edebiyat metni olarak okumuÅŸlardır. Hatta İsrailli Freud çevirmeni edebiyat çevirisi ödülüne layık görülmüÅŸtür. (Stolze, 2002: 149-157) Sözgelimi Brezilya’nın çeviri pratiÄŸinde de çevirmenin öznel görüÅŸü kaynak metin yazarının görüÅŸlerinin neredeyse önüne geçmektedir. Bu açıdan Brezilya’daki hâkim çeviri anlayışı -özellikle bizde doÄŸal kabul edilen- geleneksel çeviri anlayışı deÄŸildir, çeviri metinler erek kültürün edebiyatı ve kültürüne önemli deÄŸiÅŸiklikler geçirerek girerler. Bu tür durumlarda çeviriler erek kültüre yeni ve yabancı deÄŸerler taşıyan birincil metinler olmaktan çıkıp erek kültürdeki mevcut estetik sistemi güçlendirmeye yarayan ikincil metinler haline gelir. Brezilya’da avangart çeviri anlayışının kaynağı, 20’li yıllarda kendi köklerini arayış ve zihinsel anlamda da sömürgeci güçlerin etkisinden arınma hareketi olarak kendini gösteren ulusal edebiyat hareketine dayanır. 60’lı yıllarda ortaya çıkan bu çeviri anlayışının önerdiÄŸi yöntem endüstri ülkelerinin kültürel deÄŸerlerinin yutulmasıdır. Hem yazar hem de çevirmen olan Campos KardeÅŸler 20’lerde ortaya çıkan hareketi canlandırıp Üçüncü Dünya için bir çeviri modeli geliÅŸtirirler, bu model kaynak metnin absorbe edilmesine, yazar ve çevirmenin eÅŸitliÄŸine, ne birinin ne de ötekinin kimliÄŸinin silinemeyeceÄŸi görüÅŸüne, böylece kaynak ve çeviri arasındaki otoriter ve hiyerarÅŸik iliÅŸkilerin ortadan kalkmasına dayanır. Geleneksel çeviri anlayışında çevirmen ve ‘sömürge’ aldığı örnek karşısında hizmetkâr rolündedir ve dominant kültür karşısında suçluluk duygusu taşır, çevirmen dolayısıyla çevre kültür kendi adından, bireyselliÄŸinden ve kimliÄŸinden yoksundur, bu açıdan çeviri ve sömürgenin normu anonim, sadık, silik ve dilsiz bir kopya olmasıdır. Bizde bugüne kadar sorunsallaÅŸtırılmamış olan bu duruma, Brezilya edebiyat çevreleri tepki göstererek bir kimlik, özgünlük ve özerklik arayışına girer, yetmiÅŸli yıllarda belirginleÅŸen ve seksenli yıllara uzanan avangart çeviri anlayışı kaynağını bu edebiyat anlayışından ve postmodern dil teorisinden alır. Böylece çevirmenin arka plandaki rolü ortadan kalkar, özgün metindeki dünya çevirmen tarafından biçimlendirilir, kimi durumlarda çeviri, eleÅŸtiri ve kaynak metnin yazarının öteki metinleri arasındaki sınırlar çözüldüÄŸü gibi amaç kültürün ürünleri de çeviri metnin içine yedirilir. (Transtextualisierung, Transluzieferisierung, Bluttransfusion, Vampirisierung durch den Übersetzer.) Santiago’nun çeviri modelinde (1988) ise çeviri metin bir ara mekan (Zwischen-Ort) olarak tanımlanır, merkez ve çevre kültür çeviri sürecinde iç içe geçer, çevirmen metinde görünür kılınır. Bu tür çeviri anlayışları edebiyat çevirisinin ideolojik boyutlarını da gündeme getirmektedir (Wolf, 1997).

Yukarıdaki tartışmayı belli bir sonuca baÄŸlamak gerekirse ÅŸu saptamayı yapabiliriz: Çevirinin sorunu belli koÅŸullar altında üretilmiÅŸ ve alımlanmış olan ve belli özellikler taşıyan metni farklı bir kültürel baÄŸlama, farklı üretim ve alımlama koÅŸullarının, süreçlerinin iÅŸlediÄŸi bir baÄŸlama taşımaktır. Vermeer’in aÅŸağıdaki sözlerini de bu yönde düÅŸünebiliriz:

“Demek ki çeviri, daima kültürlerarası bir transferdir aynı zamanda, bir olgunun eski kültürel iliÅŸkilerinden kopartılıp/çözülüp erek kültürdeki iliÅŸkilerin içine oturtulmasıdır.” (Vermeer, 1986: 34)

Alman ekolü diyebileceÄŸimiz iÅŸlevsel çeviri kuramının ortaya koyduÄŸu anlamda, kullanmalık metinler baÄŸlamında çevirinin çeviri amacına ve iÅŸlevine göre deÄŸiÅŸtiÄŸi ve bu doÄŸrultuda gerçekleÅŸtiÄŸi formülünün edebiyat metinlerini de kuÅŸatabileceÄŸi doÄŸal olarak kuÅŸkuyla karşılanabilir. Kaynak metnin kaynak kültür baÄŸlamında bile farklı alımlama koÅŸulları altında farklı iÅŸlevler taşıdığı ve farklı amaçlara hizmet ettiÄŸi düÅŸünülürse edebiyat çevirisi baÄŸlamında sabit ve tekyönlü bir iÅŸlevsellikten zaten mümkün görünmemektedir. Bu nedenle, ‘kaynak metin erek kültür çevresinde kendi özgül iÅŸlevini tekrar edemez’ türünden bir saptama edebiyat metninin ve çevirisinin sorunlarına ilk bakışta pek ışık tutamaz görünmektedir. Ama edebiyat metninin dinamikliÄŸi ve göreceliliÄŸi bu saptamayı yanlışlamaz, olsa olsa iki kat geçerli kılar. Böylesine dinamik yapıya sahip olan ve belli yönde anlam oluÅŸması sayısız etkenle baÄŸlı olan bir edebiyat metninin çevirisinde, çevirmenin hedefleyeceÄŸi bilinçli deÄŸiÅŸiklikler bir yana, çevirmenin metnin farklı düzlemlerine, yazarın amacına baÄŸlı kalarak çevirdiÄŸini düÅŸündüÄŸü bir edebiyat metni bile bir ‘suret’ten, bir kopyadan mı ibarettir ve olabilir mi sorusuna, çeviri olgusunu kültürel bir transfer olarak tanımlayan Vermeer güzel bir açıklama getirir:

“Diyelim ki, Kolombiyalı Nobel ödüllü yazar Garcia Marquez’in bir yapıtı Almancaya çevrilecek. Garcia Marquez kendi ülkesinin koÅŸullarını anlatan toplumsal ve eleÅŸtirel romanlar yazmaktadır, romanlarındaki baÅŸka öÄŸelerin yanısıra yazar hiç kuÅŸkusuz, ülke insanlarına bir ayna tutmayı amaçlar: Görüyorsunuz durum bu, bu durumu düzeltin! – İşte yazarın romanlarındaki bu iÅŸlevi hiçbir çeviri yerine getiremez: Sözgelimi Almanca çeviri genel olarak Avrupa’da yaÅŸayan Almanlara yönelik olacaktır. Ama onlara ÅŸunu söyleyemezsiniz: İşte görüyorsunuz, Kolombiya’da durum bu, bu durumu düzeltin! — Artık belki romanın Almanlara soracağı soru ÅŸu olacaktır: EÄŸer Kolombiya’da durum böyleyse, bu sizi neden ilgilendirmelidir? Böylece toplumsal eleÅŸtirinin iÅŸlevi çeviride deÄŸiÅŸir. DeÄŸiÅŸen bir ÅŸey daha vardır: Kolombiya Kolombiyalılar için kendi ülkeleri, İspanyolca konuÅŸan diÄŸer Latin Amerikalılar için komÅŸu ülke, Avrupalılar için ise egzotik bir Latin Amerika ülkesidir; Avrupalılar bu ülke hakkında yüreklerinde fazla bir ÅŸey taşımaz, onu iyi tanımazlar. (Kaç Avrupalı Güney Amerika haritasını haritaya bakmaksızın gözünün önüne getirebilir ki?) Romanın kendi kültürel ortamındaki eleÅŸtirel iÅŸlevi çeviride bilgi iÅŸlevine dönüÅŸür, çeviri egzotik olan hakkında bilgi verir.” (Vermeer, 1986: 40)

Burada gerek metin üretimi (yazar ve çevirmen açısından) gerekse alımla süreçlerinin (kaynak ve amaç kültürün hedef kitleleri) farklı iletiÅŸim ortamlarında birer anlamlandırma pratiÄŸi olduÄŸunun edebiyat çevirisi açısından özel bir önem taşıdığı vurgulanmalıdır:

“Tarihsel olarak belirlenmiÅŸ belli alımlama koÅŸullarının içinde yer alan çevirmen, çeviriyi dilsel ve biçemsel açıdan biçimlendirirken tarihsel olarak somutlama olanaklarından sadece birisini gerçekleÅŸtirmiÅŸ olur, bu somutlama kaçınılmaz olarak çokanlamlılık ve belirsizlikler içerir, bu anlamda çeviri farklı alımlama koÅŸullarında farklı biçimlerde somutlaÅŸtırılabilir ya da yorumlanabilir. Çeviri seçenekleri eÅŸzamanlı ve ardzamanlı olarak deÄŸiÅŸtiÄŸi ve farklılaÅŸtığı için, erek kültürün okurlarına sunulan birbirinden deÄŸiÅŸik çevirilerden söz edebiliriz” (Koller, 1987: 132).

 

haroldo camposaugusto campos

Routledge Encyclopedia of Translation Studies‘de Campos KardeÅŸler:

“Augusto de Campos (1931-) ve Haroldo de Campos (1929-) kardeÅŸlerin çeviri pratiklerine yönelik kendi kuramsal düÅŸünceleri Brezilya’da bir çeviri kuramı denebilecek en temel ÅŸeydir. Somut ÅŸiiri benimsemiÅŸ ÅŸairler olan bu kardeÅŸler, kendilerini ÅŸiirsel üslupları kökten deÄŸiÅŸtirdiÄŸine inandıkları ÅŸairleri çevirmeye adamışlardı kendilerini: Pound, cummings, Joyce, Mallarme, Mayakovski, Valery, Poe, Lewis Carroll ve John Cage. Çeviri yaklaşımları bizimi içeriÄŸe göre öncelikli kabul eder ve erek dile yeni biçimlerin sokulmasını yeÄŸler. Bu yaklaşım için, Walter Benjamin, Roman Jacobson ve Ezra Pound’dan destek alırlar. Batılı imgelemi ele geçirmiÅŸ olan ÅŸey özellikle Brezilya kültüründen çıkardıkları bir ÅŸeydir. Bu, 1922 yılının Modernist hareketinden ve Oswald de Andrade’nin yazılarından, özellikle de onun ‘Yamyam Manifestosu’ndan türetilmiÅŸ bir ‘yamyamlık’ fikridir. Çeviri eylemi için yamyamlık metaforunu kullanmak Brezilya’nın dışında da anılması gereken [çeviribilime yapılmış] Brezilyalı katkılardan biridir. Sömürgecileri tarafından onlara sunulan ÅŸeyleri yemekte olan ama bu yemeÄŸi bir bütün olarak yutamayan bir sömürge halkının deneyimini ifade eder: yutamazlar ve tam tersine, onlara zararlı olan ÅŸeyi tükürürler, ama midelerinde tuttukları ÅŸeyi de kendi besin ihtiyaçlarına uygun gelecek ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirerek kendilerinin kılarlar.” (Helosia Gonçalves Barbosa ve Lia Wyler, Routledge Encyclopedia of Translation Studies, “Brazilian Tradition,” s. 332.)