(25 Åžubat 1999, İstanbul Üniversitesi, AkÅŸit Göktürk’ü Anma Toplantısı’nda yapılan konuÅŸma. Bu konuÅŸma 2000 yılında, Littera dergisinde yayımlanmıştır.)

 

Bugün artık bizde, özellikle de çeviri bölümlerinin kurulup yerleÅŸmesiyle “çeviribilim”den söz etmek doÄŸal hale geldi. Çeviri hakkında konuÅŸurken kuramsal-bilimsel dayanaklar getirebiliyorsanız, önermelerinizin başına “çeviribilime göre” ibaresini koyabiliyorsanız, farklı bir konumdan konuÅŸma hakkı elde etmiÅŸ oluyorsunuz. Bilim kurumunun iÅŸlevi açısından bu durum anlaşılır bir ÅŸey. Ancak olay burada bitmiyor. Genelde bilimin iÅŸlevi ve iÅŸleyiÅŸi sorgulanabiliyor. Ama özellikle çeviribilim kavramı tartışmalı. Sözgelimi onyıllarca çeviribilim alanında çalışmış olan Wilss yeni çalışmalarında çeviribilim teriminin tereddütsüz kullanılamayacağı görüÅŸünde.[1] Toury çevresi de, bilim yerine öteden beri “translation studies” demeyi yeÄŸliyor. Bu duruma bakıp çeviri araÅŸtırmalarının (veya biliminin) somut ve güvenilir sonuçları olmayacağı da düÅŸünülebiliyor. Aslında bilim mi, deÄŸil mi tartışmaları edebiyatbilimdeki sorundan farklı deÄŸil. Bir açıdan da anlamlı bir tartışma deÄŸil. Bütün mesele bilimden ve çeviribilimden ne beklediÄŸimiz. Evet, çeviri alanı öylesine farklı olgu ve durumları içeriyor ki, tüm bunları bir üst kavramda ve modelde birleÅŸtirme çabaları boÅŸa çıkıyor, dolayısıyla alanın dizgeli ve bütünlüklü bir bilgisi oluÅŸturulamıyor. Peki ille de oluÅŸturulması mı gerekiyor ya da oluÅŸturulana kadar beklemek mi gerekiyor?

Çeviribilimdeki bilim kavramı ne kadar tartışmalı olursa olsun, çeviriye de her konuya olduÄŸu gibi bilimsel yaklaÅŸmak sözkonusu olabilir. Benim üzerinde duracağım nokta da bu. Bu nedenle çeviribilim yerine çeviriye bilimsel bakıştan söz etmek istiyorum. Çok tartışmalı ve çözümsüz bir iÅŸ olarak görünen çeviriye bilimsel bakınca tartışmaları bitirip herkese gönül rahatlığıyla yol gösterilebileceÄŸini bekleyemeyiz. Tersine, farklılıkların doÄŸal olduÄŸu, sorunların kaçınılmaz olduÄŸu gösterilebilir. Çeviri öyle olmaz, çevirinin doÄŸrusu budur diyen, sözgelimi çeviri olabildiÄŸince aslını yansıtmalıdır diyen veya çeviri dili bozmamalıdır diyen yaklaşımların çeviri gerçeÄŸinin bütününü yansıtmadığını görmek az kazanç olmasa gerek. Çeviriye bilimsel bakış, karşıt yaklaşımları ortadan kaldırmayacaktır; ama karşıt yaklaşımlardan hiçbirinin tartışılmaz olmadığını, gerçeÄŸin ve olasılıkların bütününü yansıtmadığını gösterecek bir nesnelliÄŸi yakalayacaktır.

Bu fazla genel giriÅŸten sonra, bir örnekle “bilimsel bakış”tan çeviri özelinde ne anladığımı açmak istiyorum. Basit ve ilginç bir örnek bu.

1999 yılında sinemalarda Walt Disney yapımı, Mulan adlı bir çizgi film gösterildi. Mulan adındaki genç kızın geleneklere baÅŸkaldırarak kadınsı bir kahramanlık sergilediÄŸi bu film eski Çin’de geçiyor. Filmde Çinliler kültürün temsilcisi ve kendilerini Çin seddiyle yaÄŸmacılara karşı koruyorlar. Çin seddini aşıp Çin’e saldıranlar ise Hunlar. Ama herhalde filmi izleyen çocuklarımız bunun pek farkına varmamışlardır, çünkü filmin alt yazısında Çin’e Hunlar deÄŸil MoÄŸollar saldırıyor.

Çeviri açısından bakılırsa, bu deÄŸiÅŸiklik maddi sayılacak bir deÄŸiÅŸiklik, ama Türkiye’de son derece doÄŸal karşılandı. Burada öncelikle gerçeklik algısının ve dünya görüÅŸünün rol oynadığı açık. Türkiye’de çocuklara gösterilen bir filmde Hunlar’ın kötünün timsali, tipik barbarlar olarak gösterilmesi belli hassasiyetlere çarptığı için kabul edilemez görüldü. Hunlar’ın MoÄŸollar’a dönüÅŸmesiyle bu tepki azaltıldı. Bu tepkiyi paylaÅŸan için, filmin özgün biçimine sadakat gibi bir sorun olmasa gerek. Öte yandan film ÅŸirketi, bu deÄŸiÅŸiklikten ticari kaygılarla rahatsızlık duymadı, zaten filmin geneli açısından önemsiz görünen bir deÄŸiÅŸiklik. Ne var ki bu deÄŸiÅŸikliÄŸin zaten doÄŸal türden bir deÄŸiÅŸiklik olduÄŸunu söyleyemeyiz. Nitekim çeÅŸitli açılardan tam karşıt bir tutum savunulabilir. Bir kere, yine milliyetçi bakışla, bu film ilk ÅŸekliyle gösterilirse, Türkiye’de Batılıların önyargıları daha iyi anlaşılır denebilirdi. Ya da Hunların kötü gösterilmesi karşısındaki hassasiyeti gereksiz bulanlar, veya tarihte Hunların gurur kaynağımız olduÄŸunu kabul etmeyenler için böyle bir müdahale, bir sansür, bir çarpıtmadır. Bir diÄŸer görüÅŸ, alıcıya güvenmek gerektiÄŸi olabilir. Tepkiyi göstermek alıcıya kalmalıdır, denebilir.

Bütün bu tutumların kendi gerekçeleri vardır, ama hiçbiri bilimsel bakışı temsil etmez. Nedeni çok basit: Tercihlerini doÄŸal gereklilik olarak gördükleri için. Oysa tüm bu tepkisel tutumların dışına çıkıp çeviride ne oluyor, neden böyle oluyor sorusunu sorabiliriz. Bu soru nitel olarak farklı bir sorudur ve bilimsel konuma iÅŸaret eder. Çünkü artık doÄŸru-yanlış ölçütüne göre hareket edilmez; çeviri bir olgu olarak incelenir. Yine örnekte kalırsak, böyle bir çeviri tutumunun hangi koÅŸullarda ve hangi anlayışlar çerçevesinde ortaya çıktığını göstermektir artık amaç. Nitekim burada bir dizi etken dikkatimizi çeker: Türk toplumunun tarihsel bilgileri; ulusal konularda dış dünyayla iliÅŸkilerindeki hassasiyetler; kültürel üretimlerin kendi ortamlarının doÄŸal anlayışlarını yansıtmaları ve bunun sonucunda metinlerin yerel ve evrenseli içiçe taşıması; globalleÅŸmenin tipik örneÄŸi olan Walt Disney filmlerinde yerel hassasiyetlerin pazarlama tekniÄŸinin parçası olarak dikkate alınması; çocukluÄŸa ve çocuk sanatına bakış; siyasi yapılanmaların kültürel üretimlere müdahale mekanizmaları vs. vs. . Böyle bir inceleme, yapılan çeviri tercihini kendi temellerinde açıklarken hem betimleyici hareket eder hem de o tutumu “anlaşılır” kılar. Ama onaylamak veya reddetmek durumunda deÄŸildir. KuÅŸkusuz bu tutumu koÅŸullayan etkenler deÄŸiÅŸtiÄŸinde, sözgelimi tarihi baÅŸka türlü gören, veya çocuklar üzerinde böyle bir esirgeyici müdahaleyi doÄŸru bulmayan bir kültür anlayışı için bu tutum yanlıştır, kabul edilemez.

Olayların içinde yer alanlar, doÄŸal sayılan bazı gerekleri yerine getirenler, çeviri hakkında kesin konuÅŸabiliyorlar. Ama baÅŸka durumlarda baÅŸka kesinlikler söz konusu oluyor. Gerçek çeviri durumlarını, tercihlerini ve sonuçlarını görmek, bunların hangi koÅŸullarda ortaya çıktığını belirlemek için ne istediÄŸini bilmek yetmiyor. Nesnel bilimsel bir bakış gerekiyor. Dolayısıyla nesnellikten, bilimsellikten söz edebilmek için çeviriyi önce bir olgu olarak görmek durumundayız. İşte çeviribilimi diÄŸer bilimlerden ayıran nokta bu. Nitekim çeviri herhangi bir bilim dalının konusu olabilir: dilbilimin, edebiyatbilimin, toplumbilimin vs. Sözgelimi çeviri örneklerine dilsel eÅŸdeÄŸerlikler açısından bakıldığında önemli saptamalar yapılabilir ve bunlar dilbilimsel bilgilerin açıklayıcılığı oranında bilimseldir, güvenilir bilgidir. Ama çevirinin oluÅŸum mekanizmalarını göstermez. Bu yüzden ÅŸu saptamayı yapmak istiyorum: Çeviriye bilimsel bakış, çeviri olgusunu kendi bütünlüÄŸü içinde incelemeyi çıkış noktası yapmak anlamına gelir. Çeviribilimin yaptığı da budur. Daha doÄŸrusu bunu yapmaya baÅŸladıktan sonra diÄŸer bilim dallarından ayrı bir bilgi dalı olarak çeviribilim meÅŸruiyetini kazanmaya baÅŸlamıştır.

Ama bu geçiÅŸ ne dünyada ne Türkiye’de kolay olmadı. Bu noktada AkÅŸit Göktürk’ü anmak gerekiyor. “Çeviri: Dillerin Dili”[2] kitabı birçok bakımdan önemli bir çalışma. Her ÅŸeyden önce o dönemde Batı’da geliÅŸtirilen kuramların bütünlüklü bir tanıtımını sunuyor. Ayrıca çeviri olgusunun çok yönlülüÄŸü ve çok katmanlılığı vurgulanarak, belli bir bilim dalının araçlarıyla kuÅŸatılamayacağı gösteriliyor. Bu anlamda çeviri olgusuna bakışta yeni bir arayışı içeriyor. Bu yönüyle AkÅŸit Göktürk’ün kitabını bir dönüm noktası olarak görebiliriz. Yani bir öncü çalışma. Öncü, yani bizi çeviribilime doÄŸru götüren bir çalışma, ama çeviribilimin özgül, özerk yapısını taşımıyor. Bunu bir eksiklik olarak deÄŸil, geliÅŸmenin doÄŸal süreci olarak görmek gerek. AkÅŸit Göktürk çeviriyi bir bilim dalının tekeline karşı koruyor, ama önerdiÄŸi çözüm, tüm bilim dallarından yerine göre ayrı ayrı yararlanmak. Nitekim kitabının sözlükçe bölümünde “çeviribilimi” ÅŸöyle tanımlıyor:

“Çeviribilim: Çeviriyi dilbilimsel, toplumbilimsel, göstergebilimsel bir olgu biçiminde ele  alıp irdeleyen, bir kurama dayanarak açıklamaya çalışan bilim dalı.”[3] Bu tanım da A. Göktürk’ün konuya yaklaşımda tam bir geçiÅŸ noktasında durduÄŸunu gösteriyor.

 

Bu kitabın yayınlanış tarihi 1986; çeviriye ve çeviribilime ilgi bundan 10 yıl kadar önce baÅŸlıyor Türkiye’de. Azra Erhat, 1978’deki bir yazısında çevirinin artık üniversitelerde kürsüsü bulunan bir bilim dalı olduÄŸunu coÅŸkuyla belirtir ve yazısında kendisini pek de bunun içinde görmediÄŸi hissedilir.[4] Oysa Azra Erhat’ın 1940’ta yazdığı bir deÄŸerlendirme yazısı, bugünün çeviribilim kavramları açısından da geçerliliÄŸi olan bir temeldedir.[5] 70’li yılların sonlarında gerek Yabancı Diller Yüksek Okulu’nun dergileri olan Dilbilim ve BaÄŸlam dergilerinin yayınları, gerekse yapılan toplantı ve konferanslar çeviri incelemeleri açısından önemli geliÅŸmeler. Sözgelimi 1977’de Dilbilim dergisinde yayınlanan tartışma tutanaklarında dilbilimsel ve yorumbilimsel bakışla çeviri sorunları tartışılır. BaÅŸta Berke Vardar,[6] Tahsin Yücel, AkÅŸit Göktürk’ün yer aldığı bu tartışmada farklı yaklaşımlar görülür. Özerk bir çeviribilimden çok, hangi bilim dalının çeviriye nasıl ışık tuttuÄŸunu izleriz bu tartışmada. Bu dönemde çeviribilim terimini özellikle tercih eden yazılar Ahmet Cemal’den geliyor.[7] Wilss’in görüÅŸlerine koÅŸut bu yazılarda çeviribilimin nesnel bilgiye götüreceÄŸi dile getiriliyor. Ancak bu nesnelliÄŸin hangi bakış açılarıyla ve hangi etkenleri kapsayacak biçimde gerçekleÅŸtirileceÄŸi somutlaÅŸtırılmıyor. Bu arada çeviribilimin görevinin “ölçü çıkarma” olduÄŸunu söyleyerek kuralcı bir yaklaşım getiriyor. Aynı nedenle, çeviribilimin yazın metinlerinde çok sınırlı bir rol oynayacağını belirtiyor. Bu da çeviribilimin henüz farklı anlaşıldığını gösteriyor.

BildiÄŸim kadarıyla Türkiye’de çeviriye bütünsel ve kendi gerçekliÄŸi içinde bakan ilk çalışma Saliha Paker’in 1983’te Yazko Çeviri‘de çıkan “Çeviride ‘Yanlış/DoÄŸru’ Sorunu ve Åžiir Çevirisinin DeÄŸerlendirilmesi” baÅŸlıklı yazısıdır.[8] İlk defa bu yazıda, çeviride tercihleri savunmayıp veya reddetmeyip, çeviri kararlarına ve çeviri sürecine ışık tutulduÄŸunu görüyoruz. Metin bu yaklaşımı sadece sergilemiyor, aynı zamanda yöntemini açıklıyor ve çeviri incelemesinin nasıl yapılacağı konusunda yaklaşım öneriyor.

Bu söylenenlerden görüldüÄŸü gibi, 80’li yılları Türkiye’de bir baÅŸlangıç olarak alabiliriz. Üstelik bu Batı’ya göre çok gecikmiÅŸ bir baÅŸlangıç da deÄŸildir. Hatta Almanya’da böyle bir dönüm noktasını temsil eden yayınlardan biri 1982 diÄŸeri 1986’dır.[9] Türkiye’de 83/84 yılları aynı zamanda çeviri eÄŸitimine de geçilen yıllardır. Ve bundan sonra çalışmalar yoÄŸunlaşıp çeÅŸitlenir. Bunların ayrıntısına girmeden ÅŸu kadarını söyleyeyim: Bugün de çeviri olgusuna farklı açılardan yaklaÅŸan kuramsal temelde çalışmalar yapılıyor. BütünleÅŸmiÅŸ ve ortak bir dil kullanan bir çeviribilimden söz edemiyoruz. Ancak Batı kökenli kuramlara dayalı olarak erek odaklılık, skopos, eylem olarak çeviri gibi temel kavramlar kuramsal çalışmalarda öne çıkıyor. Bu manzara genel bir deÄŸiÅŸimin ifadesi ve gerek çeviribilimin gerekse çeviri eÄŸitiminin özerk bir alan oluÅŸturmasına katkıda bulunuyor. Ancak bu yaklaşım farkının eÄŸitime ve özellikle uygulama alanına iyi yansımadığını düÅŸünüyorum. Kuramsal çalışmalar, uygulamayı da yeni bir ışık altında görmemizi saÄŸlamadıkça ve giderek yeni bir bilinç yaratmadığı sürece iÅŸlevini tam kazanmış sayılamaz. Oysa tam da burada bizde geleneksel kuram-uygulama kopukluÄŸunun çeviribilim alanında da söz konusu olduÄŸunu görüyoruz. Nitekim 1998 yılında BoÄŸaziçi Üniversitesi Çeviri Bölümü’nün düzenlediÄŸi ÅŸiir çevirisi konulu toplantıda bunun yansımaları görüldü. Çeviri kuramını izlemeyen, kendilerini uygulamanın içinde gören birçok konuÅŸmacının ortak tutumu, çeviribilimin neredeyse uygulamayla iliÅŸkisiz bir alan olduÄŸu yönündeydi. Çevirinin bir bilimi olduÄŸunu kabul eden, ama kendilerinin çeviriyi sanat yönüyle ele alacaklarını söyleyen konuÅŸmalar oldu. Bu bakışta sanıyorum bilim kavramı dar anlamda düÅŸünülüyor. GiriÅŸte de deÄŸindiÄŸim gibi çeviribilim bize bir davranış modeli sunmaktan uzaktır, ama zaten bilimselliÄŸini de buradan almıyor. Uygulama içindeki kiÅŸinin uÄŸraşına yeni bir ışık tutabildiÄŸi ölçüde iÅŸlevi var. Uygulamadaki çevirmen kendince doÄŸruyu bilebilir, ama içinde bulunduÄŸu koÅŸulları, kendisini yönlendiren etkenleri öncelikle görmez; daha doÄŸrusu bunun görülmesi inceleyici bir bakışı gerektirir. Elbette her uygulayıcı, kuramları izlemek durumunda deÄŸil. Ama kuramsal çalışmaların; eÄŸitim olarak, çeviri eleÅŸtirisi olarak veya çeviri tartışmaları olarak uygulama alanına yansıması gerek. EÄŸer bu baÄŸlantılar kurulmazsa çeviri kuramı da anlamsızlaşır. Türkiye’de çeviri gerçeklerine, özellikle de çeviri tarihine yönelik araÅŸtırmalar bilimsel ölçüler içinde yapıldıkça bu kopukluÄŸun da bir ölçüde aşılacağını umabiliriz. Bu önemli bir nokta, çünkü gerçekte çevirmenler kuramsız hareket etmiyorlar. ÇoÄŸu kez spekülatif genellemeler çeviri kararlarını etkiliyor veya çevirinin gereklerini hissederek hareket eden çevirmenler kendilerini yanlış genellemelerin baskısı altında hissedebiliyorlar. Sözgelimi yazınsal metinlerde biçimin, uzmanlık metinlerinde içeriÄŸin önemli olduÄŸu görüÅŸü yaygındır, ama çeviri gerçekleriyle ne ölçüde örtüÅŸtüÄŸü bilinmez. Böyle bir genellemenin aslında bir ÅŸey söylemediÄŸini ve farklı durumlarda farklı gereklilikler olabileceÄŸini görmek için uygulamayı veri olarak alıp sorunu irdelemek ve çeÅŸitli etkenlerle birlikte düÅŸünmek gerekir. Bu da kuramları sadece model tartışmaları olmaktan çıkarıp araÅŸtırmalara geçmekle olur. Burada da kuramsal çalışma yapanlar kadar uygulama içinde bulunanların da çabaları gerekiyor. Çeviri sorunları üzerine düÅŸünen, gözlemlerde bulunan ve savunma gereksiniminin ötesinde gerekçelerini dile getiren çevirmenler, kuramsal çalışma yapmış sayılmasalar da kuramsal çalışmaya büyük katkıda bulunurlar.




[1] W. Wilss 1992, “Übersetzungsfertigkeiten. Annaeherungen an einen komplexen übersetzungspraktischen Begriff”, Tübingen.

[2] A. Göktürk 1986, “Çeviri: Dillerin Dili”, ÇaÄŸdaÅŸ Yayınları.

[3] A.g.e., s. 142.

[4] A. Erhat 1978, “Ortak Çeviri,” Türk Dili: Çeviri Sorunları Özel Sayısı, Sayı 322, s. 54-58.

[5] A. Erhat 1940, “Latince İlk Edebi Eser Bir Tercümedir”, Tercüme 1/3, s. 270.

[6] B. Vardar vd. 1977, “Çeviri Sorunları”, Dilbilim, s. 2, s. 197-213.

[7] A. Cemal, 1979, “Bilim-Öncesi Çeviri Kuramları ve Çeviribilimin GeliÅŸme Süreci” BaÄŸlam, sayı 1, s. 244-260; A. Cemal, 1979, “Türkiye’de Çeviribilim ve Beklentiler”, Türk Dili, sayı 330, s. 184-191.

[8] S. Paker, 1983, “Çeviride ‘Yanlış/DoÄŸru’ Sorunu ve Åžiir Çevirisinin DeÄŸerlendirilmesi”, Yazko Çeviri, sayı 13, 1983, s. 131-139.

[9] H. Hönig/P. Kussmaul 1982, “Strategie der Übersetzung. Ein Lehr- und Arbeitsbuch”, Tübingen; M. Snell-Hornby 1986 (ed.), “Übersetzungswissenschaft – Eine Neuorientierung”, Tübingen.

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri