Türkiye’de çeviribilimin aldığı yola baktığınızda, bu yolu nasıl deÄŸerlendiriyorsunuz? Sizce geçmiÅŸteki yayınlardan, örneÄŸin Yazko Çeviri dergisinden nasıl bir miras devir alındı ve Dün-Bugün Çeviri‘de, Metis Çeviri‘de yapılan çalışmalar bu mirasa neler kattı? Çeviribilim bu yayınlarla Türkiye’de yerleÅŸti mi? Türkiye’de çeviribilimin ufku nasıl görünüyor size? Çeviribilimin geliÅŸimiyle çeviri dergiciliÄŸi arasında kaçınılmaz bir iliÅŸki olmakla beraber bunlar birbirine koÅŸut olmadı; hatta (birçok noktada kesiÅŸmeler içermekle birlikte) farklı geliÅŸim çizgileri ÅŸeklinde oldu diyebilirim. Hemen bir tez ileri süreyim: 1940’ta yayına baÅŸlayan Tercüme dergisiyle baÅŸlayan çeviri dergiciliÄŸi geleneÄŸi, çevirinin ayrı bir bilim dalı haline gelmesiyle birlikte bitti. Bu sert bir tez gibi dursa da ana eÄŸilimi göstermek bakımında savunuyorum. Metis Çeviri dergisi Tercüme geleneÄŸinin sınırlarını zorlamış olmakla ve kendisi de bu geleneÄŸi sürdürmekte zorlanmış olmakla birlikte bu geleneÄŸin parçasıydı ve bence son halkasıydı. Ondan sonra yayınlanmaya baÅŸlayan Tömer Çeviri dergisi bir çevirmen atölyesi dergisi görüntüsündedir ve çeviri kültürü içinde merkezi bir konuma talip olmadı. Çeviribilim açısından durumu deÄŸerlendirmeye geçmeden ÅŸu noktayı belirteyim: Metis Çeviri‘den sonra benzer bir derginin canlandırılması yerine, farklı nitelikte ve farklı iÅŸlevlerde çeÅŸitli dergilerin yayın hayatımıza girmesi, özellikle çeviribilim alanının artık ayrı bir (veya birden çok) dergiyle kültür hayatımızın içinde yer almasının bugünün gereklerine daha uygun olacağını düÅŸünüyorum. Hacettepe Üniversitesi’nin 1991’den beri yayınlanan Çeviribilim ve Uygulamaları dergisi Türkiye’deki tipik akademik dergilerden biri olarak çeviri alanında düÅŸünce dünyasının ilgisini çekmiyor ve akademinin kendine dönük ihtiyaçlarının ötesine çok da geçemiyor. Birkaç aydır internette yayına baÅŸlayan Çeviribilim dergisi ise beni umutlandıran bir giriÅŸim. İki arkadaşımızın (isim de verelim Sabri Gürses ve Oktay Ertan’ın) baÅŸlattığı .. bu derginin bugüne kadar gördüÄŸümüz tüm dergilerden farkı, günümüz çeviribilimsel bakışını temsil ederken günlük çeviri olaylarını ele alması, çeviribilimi tartışmak yerine uygulamayı deniyor olması. Bu çizginin yeni destekler ve açılımlarla sürdürülmesi, çeviri üzerine düÅŸünce alanımıza önemli ÅŸeyler katacak bana göre. Dergi (özellikle de düÅŸünce tartışmalarına yer veren dergiler için geçerli olmak kaydıyla) bir alanın bilgisinin paylaşıldığı, o alanda geçerli zihniyetin izlenebildiÄŸi yerdir. Çeviri dergileri de her zaman çeviribilimle ilgili olmalarına, özellikle Yazko ve Metis Çeviri bilimsel makalelere sıklıkla yer vermelerine karşın, alanın bilimsel düÅŸüncesini içselleÅŸtirmiÅŸ yayınlar deÄŸillerdi. İki-üç yıldır varolan ve edebiyat, düÅŸünce alanında etkin bir giriÅŸim olan kitap çevirmenleri mail grubunda ve web sayfasında yapılan tartışmalara baktığımda da, benzer bir manzara görüyorum. DüÅŸünce ve örnek tartışması yoÄŸun, ama bilimsel çalışmaların ötesinde bir tartışma ortamı. Hatta çeviribilim sözüne tepki var. Çeviribilim sözü hem saygı uyandırıcı, hem de sanıyorum biraz ürkütücü, hatta itici. Gerçekten de “çeviribilim der ki” türünden cümlelerle bu konuya girip bilimin otoritesinden yararlanma, bundan kendine peÅŸin bir pay çıkarma gibi tutumlara rastlanması bu iticiliÄŸi artırıyor olsa gerek. Ama öte yandan bir bilgi birikimi ve düÅŸünsel görü alanı olarak, kısacası disiplinli düÅŸünmenin ürünü olarak bilimsel bakış, bilimsel çeviri bilgisi, ya da iÅŸte çeviribilim dediÄŸimiz ÅŸey, varsa, çeviri dünyasında bundan uzak, habersiz ve ilgisiz tartışmaların yapılması da tuhaf kaçıyor. Bunun Türkiye’de bilim-toplum, teori-pratik iliÅŸkileri açısından nedenlerine girmeyeyim burada, ama pratikle bilimsel bilgi, çevirmenlerle akademisyenler arasında verimli ve karşılıklı beslenmeye dönük bir alışveriÅŸ saÄŸlanabilir; iÅŸte bunun pek olmadığını, hatta zeminin de fazla oluÅŸmadığını görüyorum. Kimse çevirinin kuramı olmaz demiyor aslında, kendi kuramımı kendim yaparım diyor. Çevirmenler deneyimlerine ve sezgilerine göre hareket ettikleri sürece, tartışmalara bu açıdan katkı yaptıkları sürece sürecin anlaşılmasına, bilimsel bilginin geliÅŸmesine katkıları olur; ama kendinden menkul kuramlarla yüksek perdeden açıklamalar getirmek ciddi bir sorun. Bilim dediÄŸimiz ÅŸey, gerçekte olanı okuyan mesafeli bir bakış açısından baÅŸka bir ÅŸey deÄŸil; insan üstü bir ÅŸey, mutlak bilgi falan da deÄŸil. Sezgiyle hareket eden çevirmenin ne yaptığını doÄŸaldır ki kendisi pek ortaya koyamaz; dışarıdan ve karşılaÅŸtırıcı, eylemi duruma baÄŸlı olarak anlamaya çalışan, acele yargıdan kaçınan bakışa gerek olduÄŸu için bilime ihtiyaç var, bu yolda 30 yıldır ciddi mesafe kaydeden bir düÅŸünsel enerji birikimi olduÄŸu için de çeviribilim diyeceÄŸimiz birÅŸey var, evet, lafı gevelemeden söyleyelim: böyle birÅŸey var. Bir çevirmenin çalışması bu türden mesafeli bir incelemeye tabi tutulduÄŸunda, o çevirmen “ben ne yapmışım” diye kendini tanıma ÅŸansı edinir. Ama iÅŸte bu merak eksik galiba. Yoksa “çeviribilim falan anlamam, çevirinin neyi gerektirdiÄŸi zaten malum” gibi düÅŸünceler yerine, “neden bizde bilimsel çalışmalar, kendi gerçekliÄŸimize dönük ciddi araÅŸtırmalar eksik, bu akademiler neden kendi gerçekliÄŸimize iyi ışık tutmuyor” tartışması yapıyor olurduk.

Bugün Türkiye’de çeviri alanında çalışan akademisyen sayısı büyük boyutlara ulaÅŸtı. Daha önemlisi filolojilerde, dilbilimci çevrelerinde örneÄŸini görmediÄŸimiz bir bakış açısı olarak çeviribilimsel bir anlayış ağırlığını koymuÅŸ görünüyor; bu önemli bir geliÅŸme ve özellikle çeviri eÄŸitimine yansımasıyla da belli meyveler veriyor. Buna karşılık akademik çevrelerin bilim alanını, özellikle de Türkiye’nin çeviribilimi diyeceÄŸimiz bir alanı oluÅŸturduÄŸunu söylemekten epey uzağız.

Pratikte sorun çözümüne katkımız ne? Bilimin ölçütü bence bu. Tabii önemli olan otorite koltuÄŸuna oturmak deÄŸil; bilimsel düÅŸüncenin ürünü olan bilgi ve yöntemsel bakışı temel alarak çözüme nitel katkıda bulunmaktan söz ediyorum. Bence bilime hala iki tür yanlış bakış var: Birincisi bilim kural koyar, koyamıyorsa bilim deÄŸildir düÅŸüncesi (“çeviribilim tanımam” diyenleri haklı çıkaracak bir anlayış); ikincisi ise, bilim betimler, olanı gösterir, bir ÅŸeye karışmaz, çevirmen kendi istediÄŸini yapmakta özgürdür (Batı kaynaklı kuramları eleÅŸtirisiz devralmanın arkasında da bu yatıyor olsa gerek). Ama tabii bu eksikler ve sorunlar, “çeviribilim de neymiş” tepkisini haklı çıkarmaz, belki daha da haksız çıkarır.

Çeviribilime ihtiyaç duyanların tam da çevirmenler olması gerek. Neden mi? Yaptıkları iÅŸi daha iyi anlamaları için, çevirmen sorumluluÄŸuyla verdikleri bir kararın örneÄŸin bir dilci tarafından sadece dil ölçütleriyle dar bakışlı, yüzeysel eleÅŸtiriye maruz kalmaması için, bilginin derlenmesi, paylaşılması ve yapılan iÅŸlerin kalitesinin yükselmesi için, bilginin ÅŸeffaflaÅŸması, kendinden menkullüÄŸün geçer akçe olmaması için… Dikkat ederseniz “çeviriyi öÄŸrenmeleri” veya “alaylı çevirmenlerin sahneden çekilip yerlerini mekteplilere bırakması için” demiyorum. Bu baÅŸka bir tartışma. Bilim doÄŸal olarak soyut diliyle çevirmenlerin ille de anlamayacağı veya öÄŸrenmek zorunda olmadıkları bir ÅŸeyse olsa da, kendi konusuyla (yani çeviri pratiÄŸiyle) içsel bir iliÅŸki kurmuÅŸ bir çeviribilim çevirmenlerin doÄŸal müttefikidir ve onların eylemlerinin ortak, aÅŸkın aklıdır; bu olduÄŸu sürece ve çevirmenler bilimsel bakışı merak ettikleri sürece bir ÅŸekilde (bilimsel bilgi popülerleÅŸtirilerek olsun, bilinçli çeviri eleÅŸtirileri veya meslek içi eÄŸitim yoluyla uygulanarak olsun) çevirmenlere döner gelir.

(Varlık , Haziran 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri