Bir zamanlar bir M.E.B. Yayınevi vardı, ÅŸimdi nerede olduÄŸu bilinmiyor. Bir ÅŸey oldu, 80 yıllık bir birikime sahip bu yayınevi birdenbire, ders kitapları yayıncılığının özelleÅŸtirilmesi sürecinde görünmez oldu. Oysa çok canlı bir ÅŸekilde yaÅŸadığımız 100 Temel Eser, klasik eser çevirileri tartışmalarının merkez alması gereken ÅŸeylerden biri, bu yayınevinin tarihçesiydi. Çünkü genel olarak klasiklerin, özel olarak Batı klasiklerinin çevirilerinin yerleÅŸmesi bu yayınevi ve onun yayıncılığı çerçevesinde oldu. Günümüzde özel yayınevleri tarafından yayınlanan klasik eserlerin büyük bir kısmı, aslında bu yayınevinin yayınıydı. Peki ne oldu da, devlete, dolayısıyla halka ait bu yayınevinin yayınları özelleÅŸtirildi ve yayınevi sessiz sedasız ortadan kalktı? Bu yayınevi nasıl oluÅŸmuÅŸtu ve nasıl ortadan kayboldu?

Batı edebiyatının önemli örneklerinin Türkçeye çevrilmesi, aktarılması gerektiÄŸi fikri 1800’lerin ortalarından baÅŸlayarak oluÅŸmuÅŸtu. 1929 Dil Devrimi’ne dek çok sayıda eser Türkçe’ye çevrildi. Bu çeviriler dağınık giriÅŸimlerle yapılıyordu ve dil devriminden sonra kendilerinin de bir dil içi çeviriden geçmelerinin, yeni alfabe ve sözdizimine uyarlanmalarının gerekmesi gibi tuhaf bir durum doÄŸdu. Yine de bu dağınık giriÅŸimlerden derli toplu bir Batı klasikleri külliyatı oluÅŸmamıştı. 1930’lara doÄŸru Sabiha ve Zekeriya Sertel’in Cep Kitapları, İbrahim Hilmi’nin Hilmi Kitabevi gibi önemli giriÅŸimler vardı ama yetersizdi. Bu çerçevede iki önemli devlet giriÅŸimi gerçekleÅŸtirildi. İlki 1921 yılında kurulan Telif ve Tercüme Encümeni‘ydi. Bu encümenin çalışmaları çerçevesinde yıllar içinde birçok eser yayınlandı. Fakat bu giriÅŸim, asıl ivmesini, 1939 yılında yapılan Birinci Türk NeÅŸriyat Kongresi‘nde kazandı. Bu kongrede devrin önemli edebiyatçıları ve dilcilerinin katıldığı bir Tercüme Encümeni kuruldu. Bu encümen bir Tercüme Bürosu’nun kurulması ve süreli bir Tercüme Dergisi yayınlanması kararı aldı. Yine bu encümenin hazırladığı rapor doÄŸrultusunda, Türkçe’ye çevrilmesi gerekli görülen klasik eserler için, zamanla yenilenmesi düÅŸünülen bir liste hazırlandı. Daha sonraki yıllarda bu eserlerden büyük kısmı çevrildi. 1955 yılına gelindiÄŸinde Milli EÄŸitim Bakanlığı yayınevinin klasik eserler listesinde 400’den fazla çeviri eser yer alıyordu (bu liste aÅŸağıda yer almaktadır). İşte günümüzde 100 Temel Eser’e indirgenmiÅŸ olan çeviri klasik eserler büyük ölçüde bu listeden beslenmektedir; klasik eser yayıncılığı M.E.B.’nın bu yayınları sayesinde yerleÅŸmiÅŸ ve yaygınlaÅŸmıştır.

Dolayısıyla 100 Temel Eser çevirileri tartışılırken ele alınması gereken en önemli sorunlardan biri budur: M.E.B. klasik eser çevirileri ÅŸimdi nerededir? Bakanlık 70 yılı aÅŸkın bir süreçte, klasik eserlerin çevirilerine ve tanıtımına önemli bir bütçe ayırmış, 1990’lara dek klasik eser yayıncılığını sürdürmüÅŸ, ucuz baskılarla okurlara ulaÅŸtırmıştı. Peki ne oldu da, bu önemli yayın listesi birdenbire 100 Temel Eser’e indirgendi ve aynı bakanlık, önerdiÄŸi bu listenin yayınlarını denetleyemediÄŸini öne sürmeye baÅŸladı? 1990’lara dek M.E.B. tarafından yayınlanmış olan klasik eserlerin büyük kısmı önemli edebiyatçılar tarafından yapılmıştı, ciddi bir redaksiyon sürecinden geçmiÅŸ, Tercüme Dergisi‘nde eleÅŸtiri süzgecinden geçirilmiÅŸti. Günümüzde bu çevirilerin bazıları özel yayınevleri tarafından yayınlanıyor: Melih Cevdet Anday-Erol Güney imzalı Ölü Canlar çevirisi bunun en bilinen örneklerinden biri. Peki ne oldu da M.E.B.’in büyük bir emekle hazırlanan çevirileri ortadan kalktı ve M.E.B. 100 Temel Eser tavsiye etmeye baÅŸladı? Bilinmiyor, 1990’ların ortalarında bir yerde Bakanlık yeni yayın yapmamaya baÅŸladı, satış merkezlerinin bazılarını kapattı ve sonra, ders kitaplarının özelleÅŸtirilmesiyle birlikte sessiz sedasız klasik eserleri de özelleÅŸtirdi.

Åžimdi, Bakanlık’ın tavsiye listesinde yer alan eserlerin ideolojik uyarlama ya da çarpıtma içeren ya da kötü çevirilerinden zarar gören tüketicinin tüketici mahkemelerine baÅŸvurmasını, sivil toplum örgütlerinin onu korumasını öneriyor basın. İlginç bir ÅŸekilde, aynı basın, zaman zaman klasik eser çevirileri dağıtıyor, bunlar bazen intihal olabiliyor. Tüketicinin bu durumda nereye baÅŸvuracağını söylemiyor basın. Daha da önemlisi, klasik eser yayıncılığının özelleÅŸtirilmesinin yanında durarak, ÅŸu temel soruyu sormuyor: yıllarca halkın parasıyla yapılan M.E.B. yayıncılığı nereye gitti? M.E.B.’nın yayınladığı yayınlar kamuya ait deÄŸil midir, kamu bütçesinden yaptırılan çeviriler, tanıtımlar, özel sektöre devredilmek üzere mi yaptırılmıştır? Çeviri kusursuz ve biricik bir ÅŸey deÄŸil, bir metnin birçok çevirisi olabilir, özel sektör de isterse aynı eserlerin farklı çevirilerini yaptırabilir, hatta M.E.B. klasik eser listesinin tamamlandığı inancıyla yeni bir eser çevirtmeyebilir; fakat halkın parasıyla çevirttiÄŸi eserleri halka, kolayca eriÅŸebileceÄŸi ÅŸekilde sunmak zorunda deÄŸil midir? Özellikle de bunları tavsiye ediyorken.

M.E.B.’nın yayınlarını ortadan kaldırması, bir yönüyle devlet iÅŸletmelerinin özelleÅŸtirilmesini andırıyor, bir yönüyle TBMM binasını özelleÅŸtirmesi gibi akıldışı bir durum. Çünkü temel ihtiyaç sektörlerinde devlet giriÅŸimciliÄŸinin, desteÄŸinin belli bir dönem için geçerli olduÄŸu, sonra bu yatırımların özel sektöre devredilmesi gerektiÄŸi öne sürülebilir; bunlar insanların üzerinde tartışamayacağı, temel ihtiyaçlardır. Ama kültürde aynı argüman öne sürülebilir mi? Yıllarca Batı klasiklerinin çevirisini bir kültür normu olarak öne çıkarıp yayınladıktan sonra, bütün bu birikimi özel sektöre devredebilir mi? Albert Sorel ya da Henri Poincare çevirilerini halk mı talep etmiÅŸti, Hasan Ali Ediz’e PuÅŸkin çevirtilmesini halk mı talep etmiÅŸti de halkın parasıyla bu çeviriler yayınlandı ve ÅŸimdi özel sektörün keyfine teslim ediliyorlar? Griboyedov’a ait Akıldan Bela‘yı M.E.B. neden çevirtti, neden bu çeviriyi inceleyecek bir elit kadrosunu istihdam etti ve ÅŸimdi neden bu çeviriyi yeniden yayınlamayarak unutturuyor? Böyle bir hakkı var mı?

Bu durumun kolay bir açıklaması, yorumu yok, çünkü bu durumun yaÅŸandığı, bu ÅŸekilde yaÅŸandığı baÅŸka bir ülke yok. Bu durum ancak sözgelimi Rusya gibi ideolojik devlet yayıncılığının bir dönem hakim olmuÅŸ olduÄŸu bir ülkeye benzetme yoluyla anlaşılabilir. Rusya’da uzun yıllar, yazılan her kitapta sosyalist ideolojinin referanslarının yer alması beklenirdi ve özel yayınevlerine sansür uygulanmasının yanı sıra, devlet yayınlarında ideolojik tercih önde tutulurdu. Türkiye’de Batıcılık bir ideoloji gibi iÅŸledi ve Batı klasikleri Bakanlık’ın ucuz ve güvenilir yayınları aracılığıyla yaygınlaÅŸtırıldı. Rusya’da biri çıkıp ÅŸimdi sorabilir, yıllarca bizim paramızla neden bu yayınları yaptınız diye; bir yanıt alamaz elbette. Burada da sorduÄŸumuz zaman yanıt alamayız. Fakat çok çarpıcı bir fark var yine de: Rusya’da bakanlık bir kurul kurarak geçmiÅŸteki ideolojik yayınları okullara tavsiye etmiyor, bunun sonucunda özel yayınevlerinin intihal ve yeni ideolojiye göre çarpıtma yoluyla yayın yapması gibi bir durum doÄŸmuyor; Türkiye’de olan ÅŸey tam olarak böyle.

Åžimdi son dönemde yaÅŸanan süreci bir daha düÅŸünelim, Bakanlık Batı klasiklerini 100 Temel Eser listesinde tavsiye ediyor. Tavsiye ettiÄŸi yerler dar gelirli halkın okulları, devlet okulları; çünkü kolejlerde, özel okullarda büyük ölçüde bu klasiklerin asılları ya da baÅŸka dillere çevirileri okunuyor. Alıcı kitlesini göz önünde tutan yayınevleri, maliyeti düÅŸürmek üzere daha önce yapılmış çevirileri küçük deÄŸiÅŸikliklerle düÅŸük fiyata yayımlıyor. Yine alıcı kitlelerini düÅŸünen yayınevleri, kimin çevirdiÄŸi belli olmayan kitaplarda uyarlamalara baÅŸvuruyor. Bu ortaya çıktığı zaman, Bakanlık, tavsiye ettiÄŸi kitapların nasıl yayımlandığını inceleyemediÄŸini söylüyor. Bu arada, Batı klasiklerinin yıllarla sınanmış, güvenilir ve halka ait çevirileri elinde ama yayımlamıyor. Özel yayınevlerini Batı klasiklerini arzu ettikleri gibi çevirmekle, eklemeler yapmakla suçluyor: bu anlamlı mıdır, M.E.B. bir yayın hakkı ajansı, yabancı yazarların haklarını savunan bir temsilci midir? Dahası, serbest piyasada özel yayınevinin tüketici kitlesiyle kurduÄŸu iliÅŸkiye, M.E.B. karışabilir mi? Bu, T.C. Kültür Bakanlığı’nın, Mona Lisa’nın bıyık yapılmış röprodüksiyonlarına yasak getirmesi kadar tuhaf bir ÅŸey.

KuÅŸkusuz, burada genelleme yapıldıkça yanılma payı artar. Genelleme yapmaya, durumun kendisinden yola çıkarak yorum yapmaya gerek yok. Basit bir gerçek var: M.E.B. 1920’lerden bu yana, önemli bir Klasikler kütüphanesi oluÅŸturdu. Bu kütüphaneyi oluÅŸtururken, halk kültürünü zenginleÅŸtirirken halkın kaynaklarından yararlandı. Bugün bu klasikler kütüphanesi halkın malıdır. M.E.B. yayınevi özel bir yayınevi olmadığına göre, zarar ettiÄŸini öne sürerek kapanması düÅŸünülemez. Sosyal sorumluluÄŸu vardır. Bundan sonra yeni yayın yapmayabilir, fakat halk sermayesiyle ürettiÄŸi eserleri halka sunmak zorundadır. Halkı özel yayınevlerinin eline bırakmak yerine, klasiklerin kendi yayınları arasında bulunan, özenle hazırlanmış örneklerini halka sunmalıdır.

Bunun için iki yol benimseyebilir. Birincisi, internet üzerinde bir Müteferrika sitesi açabilir ve kendisi tarafından çevirtilmiÅŸ bütün klasiklerin elektronik kopyalarını buraya, açık kaynak olarak yerleÅŸtirebilir. Bu intihal ve elektronik çeviri korsanlığı olaylarının doÄŸrudan önüne geçecektir.

İkincisi, ücretsiz ders kitabı gibi, ücretsiz klasik eser yayını yapmalıdır. Bütün okul kütüphanelerinde, bütün resmi kütüphanelerde bu eserlerin yeterli sayıda bulunmasını; eÄŸitim gören herkesin bu eserleri kolayca elde etmesini saÄŸlamalıdır. Bu klasik eserlerin çevirilerinin yeni çeviri olmasına gerek yok, M.E.B. yayınları arasında çıkan çeviriler bu çalışma için yeterli olacaktır; bu eserlerin dilinin eskidiÄŸi, gençler tarafından okunamadığı öne sürülecek olursa, bunun yanlış olduÄŸu ortaya konabilir; ayrıca yirmi otuz yılda dili okunamaz hale gelen bir ülkenin zaten eÄŸitim yapmasına gerek yoktur.

Fakat en önemlisi ilke olarak ÅŸunun kabul edilmesi gerekir: M.E.B. yayınevinin yayınları devlet yayını olmaları dolayısıyla, halka ait yayınlardır. Sessiz sedasız bu yayınlar özelleÅŸtirildi, ortadan kaldırıldı ve bugün, bu özelleÅŸtirmenin eÄŸitim açısından olumlu sonuçlar doÄŸurmadığı ortada. Dahası bu özelleÅŸtirme tarzının intihal gibi, çevirmen isminin belirtilmemesi gibi, ideolojik uyarlamalar gibi birçok ahlaksızlığı beraberinde getirdiÄŸi ortada. Bunu durdurmanın yolu, M.E.B.’nın 80 yılı aÅŸkın emeÄŸini içeren klasik çevirilerin, yine halka geri verilmesidir.

Böyle hareketin maliyeti büyük olmaz. Belediyelerin ücretsiz kitaplar yayınlayabildiÄŸi, her on beÅŸ günde bir renkli bültenler yayınlayabildiÄŸi bir ülkede, bir bakanlığın bunu karşılayamayacağını söyleyemeyiz. Bir tek çevirmenlere ya da mirasçılarına telif verilmesi gerekecektir; bu da bir bakanlığın altından kalkamayacağı bir sorun deÄŸildir.

Böyle bir ÅŸeyin gerçekleÅŸmesi sonucunda, Klasik eserler açısından gerçek bir kültür devrimi yaÅŸanabilir. Özel yayınevleri M.E.B. yayınları arasından çıkmış çevirileri tekrar basmak yerine, bu çevirilerin daha geliÅŸtirilmiÅŸ, dipnotlar, ÅŸerhler, yardımcı metinlerle geliÅŸtirilmiÅŸ deÄŸiÅŸkelerini yayınlayarak uzmanlıklarını sergileyebilir. Böylece, klasik çeviri yayıncılığı, genel olarak çeviri yayıncılık zenginleÅŸir: özel yayınevlerine daha önce yayınlanmamış klasik eserler yayınlama imkanı doÄŸar. Sonuçta, Pinokyo’nun kusursuz çevirisi deÄŸil, gençlerin çaÄŸdaÅŸ dünyayı, bu dünyadan yapılmış çevirileri daha geniÅŸ olanaklarla okuyup anlayabilmeleri temeldir. Çocukların, gençlerin bilincini ÅŸekillendirecek, onları daha zengin bir geleceÄŸe hazırlayacak olan ÅŸeyler Müslüman, Hıristiyan, Musevi, Budist ya da panteist Heidi deÄŸil sonuçta, hangi dinden ya da inançtan olursa olsun, çaÄŸdaÅŸ dünyanın saÄŸlıklı, insani ve umut dolu kavranışını saÄŸlayacak kitaplar. Klasiklerin halka geri verilmesi bu yolun ilk adımı olacak.

Kaynakça: Türkiye’de çeviri çalışmalarının ve bu alandaki örgütleyici devlet yayıncılığının tarihçesi için Taceddin KayaoÄŸlu’nun Türkiye’de Tercüme Müesseseleri önemli bir kaynaktır. Sakine Eruz’un Çeviriden Çeviribilime ve Mine Yazıcı’nın Çeviri EtkinliÄŸi adlı kitapları da bu konuyu ayrıntılı bir ÅŸekilde ele almaktadır.

AÅŸağıda, 1955 yılı Maarif Vekaleti ya da M.E.B. Yayımları KataloÄŸu’nda Klasikler bölümü. Toplam 50 sayfa tutan bu listede Babil’den İspanya’ya dünyanın birçok bölgesinden klasik eserlerin çevirileri yer almaktadır. Günümüzde bu eserlerin bir kısmı özel yayınevleri tarafından yeniden yayımlanmakta, bir kısmı da sahaflarda ilgi görmeyi beklemektedir.