Türkiye gitgide 1900’lere dönüyor, fakat 1900’lerin Afrika’sına mı benziyor, yoksa Osmanlı Devleti’ne mi, kestirmek zor. 19. yüzyıl sonunda Avrupa devlet ve ÅŸirketleri, Avrupa dışı dünyayı paylaşıyorlardı: OrtadoÄŸu, Asya, Afrika.. Buralarda var olan devletleri yıktılar, dağıttılar, halkları karman çorman ettiler. Karşı koyma gücü olan devlet ve halklar 20. yüzyıla ulaÅŸma yolları buldu, bulamayanlar daha önce Amerika halklarının yaÅŸadıklarını yaÅŸadı: Afrika ortada. Avrupa dünyayı paylaşırken baÅŸkalarını yıkmakla da yetinmedi, 20. yüzyıl boyunca kendi kendini de yakıp yıktı, soykırımlarla utandırdı.
O yüzden soykırımlarla ilgili bir ÅŸeyler duymak ürkütüyor insanı. İnsanlar Avrupa’ya Amerika’ya, geliÅŸmiÅŸ ülkelere ya da küresel ÅŸirket üslerine götürülüp iÅŸlenecek madenler, kaynaklar için yerlerinden ediliyor, çarpıştırılıyor, sonra bunların birbirini katletme hikayeleri yazılıyor. Bu hikayeleri de yine geliÅŸmiÅŸ ülkeler yazıyor, ya da hikayeler onların dilinde yazılıyor… GeliÅŸmiÅŸ silahları üretiyorlar, dağıtıyorlar, sonucun hikayesini yazıyorlar. Hüzünlü, acımasız bir girdap.
Åžimdi, yıllarca Sovyet idaresinde yaÅŸamış iki halkın, Azerilerle Ermenilerin birbirine yönelik suçlamaları baÅŸladı yeniden. Türkiye de bir ÅŸekilde bu gerilime katılıyor. Sovyetler BirliÄŸi Kafkaslar’da çözümü zor bir miras bıraktı: ekolojik açıdan çökmüÅŸ, dengesiz geliÅŸmiÅŸ bölgeler, büyük kısmı uzak yerlere göçmüÅŸ halklar.. Bu halkların ülkeleri teknolojik ve kültürel olarak bağımlık üzerine yapılanmış ülkeler; tıpkı Balkan ülkeleri gibi. Åžimdi bağımlılıklarından mevcut zenginliklerini kullanarak kurtulmayı hayal ediyorlar; toprak, yeraltıyla birlikte önemli bir zenginlik.
Yeniden baÅŸlayan suçlama 21 Åžubat 2007 günü, YeniçaÄŸ gazetesinin manÅŸetinde duruyor. Azerbaycan hükümeti, TBMM’den 1992 Hocalı katliamının soykırım olarak tanınmasını talep etmiÅŸ. Ayrıca Keçiören’de bir soykırım anıtı açılıyormuÅŸ ve Bilkent Üniversitesi matem dinletisi düzenlemiÅŸ. Son aylarda yaÅŸadıklarımız içiçe geçiyor böylece. Bunun ardından ülkeler birbirlerine hangi katliamın daha korkunç olduÄŸunu soracaklar ve yabancı uzmanlardan danışmanlık alacaklar. Oysa kırımların asıl kaynağı belli, Sovyet rejimi ağır sanayiini Kafkaslar’a yerleÅŸtirdi, Hazar Denizi’ni kuruttu, patlayan reaktörleri Türkiye’den can almaya devam ediyor; aynı ÅŸekilde Amerikan rejimi nükleer füze ve üslerini bölgeye yerleÅŸtirdi, iÅŸgal tehdidini yaygınlaÅŸtırıyor.. Manzara aynı: 19. yüzyıl sonunda Rus İmparatorluÄŸu güneye yayılıyordu, İngiliz İmparatorluÄŸu OrtadoÄŸu’ya. Küçük milliyetler icat ettiler ve kırımlar baÅŸladı. Alman İmparatorluÄŸu Afrika’dan çıkıp geldi Türkiye’ye ve Türkiye Afrika’laÅŸtı.
Bu son olayda çeviri açısından ilginç bir yan var elbette. Bütün yanlışlarda çeviri hatası olur. YeniçaÄŸ gazetesi haberin içinde, Azerbaycan BüyükelçiliÄŸi’nin açıklamasının içinde, Zori Balayan’ın 1996 tarihli, “Ruhumuzun Canlanması” adlı Ermenice bir kitabının olduÄŸunu, burada bir katliam anlatıldığına iliÅŸkin bir bölüm yer aldığını aktararak, buradan alıntı yapıyor. APA haber ajansının sitesinde de farklı, ama içerik olarak benzer bir İngilizce metin yer alıyor. Bense uzun bir internet araÅŸtırmasından sonra, Zori Balayan’ın, Rusça Politika dergisinin Eylül 2006, 79. sayısında yayınlanmış bir yazısını buldum. Balayan bu yazıda, bunun doÄŸru olmadığını, bu ismi taşıyan bir kitabı olmadığını, bu yanlışın ilk kez bir internet sayfasında göründüÄŸünü, sonra Zerkalo adlı Rusça Azerbaycan gazetesinin bunu haber yaptığını, bu yanlışın gitgide yayıldığını söylüyor. Bu özenle hazırlanmış yanlışın, büyük olasılıkla, 1995’te yayınlanan “Cennetle Cehennem Arasında” adlı kitabında yer alan, Hocalı felaketinde Sovyet ordusunun rolüyle ilgili bir toplantı tutanağı alıntısından yola çıkılarak yayıldığını belirtiyor. Cengiz Aytmatov’dan alıntı yaparak, bu yanlış bilgiyi yayanların insanları toptan bir mankurtluÄŸa sürüklediklerini söylüyor.
İnsanların birbirlerini ancak baÅŸkalarının deÄŸil de, birbirlerinin dilini konuÅŸtukları, doÄŸrudan birbirlerinin dilinden çeviri yaptıkları zaman anlayacaklarına, bundan daha iyi bir örnek olabilir mi?
Ek Okuma:
Osmanlı Devleti zamanında Bakü petrolleriyle ilgilenen ilk kiÅŸilerden birinin Ermeni asıllı Gülbenkyan olması, Gülbenkyan’ın daha sonra OrtadoÄŸu petrollerinin paylaşımı ve dağıtımında da aracılık yapması trajik bir durum. YaÅŸam öyküsünü okumak ilginç olabilir. 1890’larda Türkiye karayollarıyla kaplanmamış, petrol gündelik kullanıma girmemiÅŸti. Fakat yirminci yüzyılın başında Avrupa ve Amerika’da yarış arabaları ortaya çıkıverdi. Yarış arabası fabrikalarının daha sonra nasıl savaÅŸ araçları üretmeye koyulduÄŸunu hatırlamak için, sözgelimi Alfa Romeo’nun tarihçesine bakılabilir, logosunun deÄŸiÅŸim süreci incelenebilir. Bazı kültürlerde, yerin altındakilerin yerin üstüne çıkartılmasının felakete yol açacağına inanılırmış; petrolün tarihi, bu inancı doÄŸruluyor sanki. Fosil yakıt canımızı da, ruhumuzu da alıp götürüyor.

Bu savaÅŸlar, bu kavgalar, bu katliamlar biter de ne zaman? Ne zaman bizim zihniyetimizi deÄŸiÅŸtirirsek. Bu herkesin yapması gereken. Tek tek birer birer kendi çevremizdeki insanları barış yanlısı yapmak mecburiyetindeyiz. Sonra denizleri aşıp onları da ikna etmemiz lazım. Tek silahımız fikirler. Bu baÄŸlamda aÅŸağıdaki proje desteklenmeli bence.
Dünya barışı için!