Günümüzde haberlerin temel konusu olan yargı ve yürütme geriliminin kaynağında temel bazı çevirisel gerilimlerin yattığını hatırlamak, gerginliÄŸin doÄŸasını tanımlayabilmek açısından önemli. Bu gerilimin baÅŸlangıcına iliÅŸkin temel kaynaklardan biri de, Ernst E. Hirsch adlı, modern Hukuk Fakültesi’nin kuruluÅŸunda rol almış olan bir hukuk uzmanı. Hirsch’in Anılarım adıyla yayımlanan kitabı, genel olarak temel bir çeviri okuması: üniversitenin ilk yıllarında eÄŸitimde çevirinin yeriyle ilgili sayısız örnekle dolu olan bu hatırat, aynı zamanda Türkiye’nin geçirdiÄŸi dönüÅŸümün ne kadar derin ve genç olduÄŸunu, daha olgunlaÅŸmamış olduÄŸunu sergiliyor. Günümüzü çeviri açısından izlemek için temel bir okuma olan bu kitaptan, İslam hukukundan Lâik hukuka geçiÅŸ sürecinin baÅŸlangıcını anlatan bir bölümü aktarıyoruz:
1933/34 ÖÄŸretim Yılında istanbul Hukuk Fakültesi
İslâm hukukunda “medrese” (bazen iki ‘s’ ile de yazılmaktadır) dendiÄŸinde, bir caminin bünyesi içindeki hukuk – ilahiyat yüksek okulu anlaşılır. Türkiye’de bu kavram, baÅŸka meslek yüksek okullarına da teÅŸmil edilmiÅŸtir. 1933 yılında kapatılan istanbul Darülfünunu çerçevesi içinde 5 medrese bulunmaktaydı. Bir tıp, bir hukuk, bir edebiyat, bir ilahiyat ve bir de fen bilimleri medreseleri. 1924’den bu yana, yani 1923 Ekim’inde Türkiye Cumhuriyetinin kurulmasından sonra, tüm eÄŸitimin lâikleÅŸtirilmesinin bir sonucu olarak medreseler gerçi “fakülte” adını almışlardı, ama barındırdıkları ruh zerrece deÄŸiÅŸmemiÅŸti, istanbul Üniversitesinin 1933 yılında yeniden kurulmasındaki amaç, Islâmdan kaynaklanan bu medrese ruhunu kökünden silip atmak ve yerine Batı Avrupa geleneÄŸinde bir üniversitenin merkezini oluÅŸturacağı bilim özgürlüÄŸünü getirmekti.
Hukuk Fakültesinde, buna iliÅŸkin güçlükler, özellikle kendini hissetirmekteydi; aslında sorun, îslâmın damgasını vurduÄŸu bir hukuk medresesinin yerine lâik bir hukuk bilimleri fakültesi koymaktı. Bu güçlükleri kavrayabilmek için ise, bazı ön bilgilere sahip olmak gerekiyordu. Ben de 1933 sonbaharı sonuna doÄŸru istanbul’da çalışmalarıma baÅŸladığımda bu bilgilere sahip deÄŸildim, oysa bunları bilmek pek çok ÅŸeyi benim için daha anlaşılır ve daha kolay kılacaktı.
İslâm Hukuku (ÅŸeriat), İslâmm ayrılmaz bir parçasıdır. İslâm ise, insanlararası iliÅŸkide dinî-kutsal ve dinî olmayan – lâik alan ayrımı tanımaz. Bunun sonucu olarak, Medresede öÄŸretilen hukuk, msanlararası iliÅŸkileri ve gündelik hayatın iÅŸlerini kurallara baÄŸlama ve düzenleme konulannda da, özünde Islâmın öÄŸretilerince belirlenmiÅŸti. Bunlar, yüzyıllar boyunca Müslüman hukuk hocalan tarafından bir sonraki kuÅŸaklara aktarılmış ve geliÅŸtirilmiÅŸ olup, hatta devlet yasası halinde kodifıye edilmiÅŸlerdir. Nitekim, kapitülasyonlar denen anlaÅŸmalar sonucunda, Osmanlı İmparatorlu-ÄŸuyla pek çok Hıristiyan devlet arasında anlaÅŸmaya baÄŸlanan konsolosluklann yargılama yetkisi, yabancılan, İslâm öÄŸretisinden kaynaklanan dinî yargılamanın dışında tutmayı amaçlar. Bu düzenleme, daha Osmanlı İmparatorluÄŸu sırasında bile bir diskriminasyon olarak görülmüÅŸ ve nihayet 1923 Lozan BanÅŸ AntlaÅŸmasıyla tamamiyle ortadan kaldınlmıştır. Ancak bu, Türkiye’nin zaman geçirmeksizin bu dinî yargının yerine İslâmm etkilerinden bağımsız bir dünyevî yargı örgütlemesi ve maddî hukuku da buna uygun olarak deÄŸiÅŸtirmesi ön koÅŸuluna baÄŸlanmıştır. Esasında islâ-mî esaslara dayanmayan yabancı yasalann çevirileri olan, kapsamlı Türk kanunlan çıkanlarak, o güne kadar İslâmın damgasını taşıyan gelenek ve kanun hukukunun saf dünyevî kanunlarla baÄŸdaÅŸmayan tüm hükümleri, kesinlikle kaldırılmış ve örneÄŸin İsviçre’den alman Medenî Kanun ve Borçlar Kanunu, İcra ve iflâs Kanunu, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu gibi, Almanya’dan Deniz Ticareti Kanunu ve Ceza Usul Kanunu, İtalya’dan Ceza Kanunu alınmıştı. Fakat, kanun koyucunun eski hukukun yokedilerek yeni kanunlann yürürlüÄŸe girmesi yönündeki buyruÄŸu, baÅŸlangıçta etkisiz kaldı: Yürürlükten kaldınlan hukuk de facto olarak varlığını sürdürdü; çünkü yürürlüÄŸe konan yeni kanunlar de facto olarak uygulanmıyordu ki! Bu kanunlar, ilk baÅŸta, ideal düzeni ifade eden sözsel eserlerdi; gelecekte insanlararasındaki iliÅŸkiler ve koÅŸullann gerçek düzeni, iÅŸte bu ideal düzen doÄŸrultusunda deÄŸiÅŸecek ve geliÅŸecekti. Bu ise, ancak bunlann uygulanması ile, yani halkın ve hukukçulann bu kanunlan kullanmaları ile mümkündü. Türk nüfusunun büyük çoÄŸunluÄŸu, 1920’lerin ortalarında okuma yazma bile bilmiyordu. Bu olgu bir yana, kanunlann sadece Resmî Gazetede yayınlanma yoluyla ilânı, uygarlık bakımından en ileri gitmiÅŸ devletlerde bile halkın “çekirdeÄŸine” ulaÅŸmazdı. Bu nedenle, hukuk öÄŸretimi ve yargı aracılığıyla bu yeni kanunlara hayatiyet kazandırmak büsbütün önemli olmuÅŸtu. Oysa, yeni kanunlan kabul ettirme açısından özellikle hukuk öÄŸretiminin ve hukuk öÄŸretisinin taşıdığı merkezî önem ya hiç kavranmamış ya da yeterince ciddiye alınmamıştı.
İstanbul Hukuk Fakültesinin 1933’de yeniden oluÅŸturulmasında, esas meselenin ne olduÄŸunu daha iyi anlatabilmek için, yukarıda sözünü ettiÄŸim makalemden birkaç paragrafı aÅŸağıya alıyorum:
İsviçre Medenî Kanununun Türkçeye çevirisinin hazırlanması sırasında Türk Parlamentosu bir yandan da Adalet Bakanlığının Ankara’da bir hukuk okulu kurma yolundaki baÅŸvurusunu incelemekteydi. Tartışmalar sırasında, ülkedeki ciddî hâkim açığına dikkat çekildi. O yıllarda Türkiye’nin yegâne hukuk fakültesini oluÅŸturan İstanbul Hukuk Fakültesinden her yıl lisans diplomasıyla mezun olan öÄŸrenci sayısının olaÄŸanüstü düÅŸük olduÄŸu (1925 yılında 20 ile 30 arasında), üstelik bu kiÅŸilerin istedikleri mesleÄŸi seçmekte özgür oldukları belirtildi. Bunlar, isterlerse hâkimlik mesleÄŸini seçer, isterlerse serbest çalışırlardı, ama hâkimliÄŸi seçseler bile, bu kimseler “bizim istediÄŸimiz hukukun geliÅŸmesi açısından deÄŸersiz”diler (çünkü, geleneksel İslâm hukuku düÅŸünüÅŸüne göre eÄŸitilmiÅŸlerdi!). Adalet Bakanı, Türkiye’nin yeni baÅŸkentinde “yeni hukukun öÄŸretilmesi gerektiÄŸini” vurguladı. Bir milletvekili, yeni kurulacak olan hukuk okulunda da istanbul Hukuk Fakültesindeki müfredat programının benimsenmesi ve aynı derslerin okutulması gerektiÄŸini söylediÄŸinde ise, resmî oturum tutanağına ÅŸöyle bir ünlemin geçtiÄŸini görüyoruz: “Yalnızca Ankara ruhuyla!”. BaÅŸlangıçta Ankara Adliye Mektebi denen bu meslek yüksek okulunun 5.11.1925 tarihli açılış konuÅŸmasında Atatürk, bugünkü Ankara Üniversitesine Hukuk Fakültesi binasının giriÅŸinde mermere yazılı olan ÅŸu sözleri söylemiÅŸtir:
“Cumhuriyetin müeyyidesi olacak bu büyük müessesenin küÅŸadında hissettiÄŸim saadeti hiçbir teÅŸebbüste duymadım.”
Bu sözler, ancak ve ancak Avrupa hukuk düÅŸüncesi doÄŸrultusunda eÄŸitilmiÅŸ bir hukukçular ordusunun yetiÅŸtirilmesi sayesinde ve bunların yetiÅŸmesinden sonra reformlann oluÅŸturduÄŸu muazzam eserin ebediyyen güvence altına alınabileceÄŸine, yani laîk bir Cumhuriyet çerçevesi içinde, devlet ve hukuk hayatının dinin vesayetinden kurtanlması, dinî mahkemelerden, islâm düÅŸüncesine göre eÄŸitilmiÅŸ hâkimlerden, kısaca, yüzyıllar boyunca Osmanlı İmparatorluÄŸunun hâkimlerinin eÄŸitildiÄŸi yerler olan ve henüz bir yıl önce kapıları kapatılan İslâm ilahiyat, hukuk ve edebiyat yüksek okullarına hâkim olan ruhtan arındırılmasının ancak bu yolla mümkün olduÄŸuna beslenen inancın bir ifadesidir.
(E. E. Hirsch, Anılarım, 4. basım, 1997, çeviren: Fatma Suphi, Tübitak Yayınları; s. 225-27)

Hukuk Fakültesinde, buna iliÅŸkin güçlükler, özellikle kendini hissetirmekteydi; aslında sorun, îslâmın damgasını vurduÄŸu bir hukuk medresesinin yerine lâik bir hukuk bilimleri fakültesi koymaktı. Bu güçlükleri kavrayabilmek için ise, bazı ön bilgilere sahip olmak gerekiyordu. Ben de 1933 sonbaharı sonuna doÄŸru istanbul’da çalışmalarıma baÅŸladığımda bu bilgilere sahip deÄŸildim, oysa bunları bilmek pek çok ÅŸeyi benim için daha anlaşılır ve daha kolay kılacaktı.