Çeviribilim‘de daha önce Rus ÅŸair Yosef Brodski’nin Rusya’da gösteri mahkemelerden birinin yargılanmasına iliÅŸkin tutanak çevirilerinden bir örnek yayınlamıştık. Hanife Çaylak, Brodski’nin çevirmenlerinden biri olan Viktor Petroviç Golışev’le yapılmış bir söyleÅŸinin ardından, bu kez Brodski’nin öÄŸretmeni ÅŸair Yevgeniy Reyn’le yapılmış bir söyleÅŸiyi çevirdi. (Not: Rus Edebiyatında İstanbul adlı kitabında Brodski’nin yargılanmasından bahsederken Çeviribilim‘i kaynak olarak anan Hüseyin Kandemir’e teÅŸekkür ederiz.)

BRODSKİ’NİN ÖÄžRETMENİ, SON AKMEİST YEVGENİY REYN

Yevgeniy Borisoviç, Leningrad’da doÄŸup büyüdünüz. Herhalde her insanı doÄŸup büyüdüÄŸü yer etkilemiÅŸtir, öyle deÄŸil mi?

Åžüphesiz. Leningrad’la özel bir bağım var benim, Moskova’ya bir türlü alışamadım. DoÄŸduÄŸum ÅŸehri çok seviyorum ve de çok iyi biliyorum, nereyi kim inÅŸa etmiÅŸ, kim nerede yaÅŸamış.. Orada doÄŸan insanlar ölene dek Leningradlı kalır.

29 Aralık 1935’te Leningrad’da doÄŸdum. Babam Boris Grigoryeviç Reyn mimardı. Ailesi Harkovluydu (Ukrayna). Dedem Grigoriy Moiseyeviç Reyn ve babaannem Vera Solomonovna VarÅŸavskaya devrime kadar  Harkovlu, varlıklı bir yahudi ailesiydi. Annem, Yekaterinoslav, bugünkü adıyla Dnepropetrovskluydu.. Soyadı Ziskand. Annemin babası Ayzek Meyeroviç Ziskand da fukara sayılmazdı, bir giyim maÄŸazası vardı. Anneannem Polina Grigoryevna ünlü bir terziydi. İşta böyle bir çevrede büyüdüm.

Babam cepheye gitti ve 1944’te savaÅŸta öldü. SavaÅŸ zamanı annemle ben Ural’a göç etmiÅŸtik, 1943’te Moskova’ya, halamların yanına geldik. Zaferin ardından Leningrad’a döndük. Orada, Sennaya Meydanı yakınında, Mejdunarodnıy Caddesi’ndeki (ÅŸimdi adı Moskova oldu )  güzel odamız bizi bekliyordu. Okulu orada bitirdim. Fena bir öÄŸrenci sayılmazdım, özellikle edebiyat, tarih gibi sosyal bilimler derslerinde baÅŸarılıydım, trigonometrim 3 olduÄŸu için okul brincisi olamadım..

Üniversiteye gitme konusunda kararsızdım, en önemli sebeplerden biri yahudileri üniversiteye almamalarıydı. Annem matematik, çizim, mukavemet gibi derslerin öÄŸretildiÄŸi çok zor bir enstitü olan teknik enstitüye gitmemi tavsiye etti. Hataydı belki de, daha o zamanlar beni dünyada ÅŸiirden baÅŸka hiçbirÅŸey ilgilendirmiyordu. ÇocukluÄŸumdan itibaren ÅŸiir yazıyorum. Daha ortaokul sıralarındayken kitaplar ilgimi çekti, mümkün olan her yerden elde ediyordum kitapları: kitabevlerinden, sahaflardan, kütüphanelerden, tandıklarımdan rica ederek.. Sözün özü, beni sadece ve sadece ÅŸiir ilgilendirdi.

Hangi ÅŸairleri seviyordunuz o zamanlar?

Blok, Lermantov, PuÅŸkin, sembolistler… O zamanlar  çok fazla ÅŸair tanıyordum. Evde antolojiler, yıllıklar, dergiler eksik olmazdı, evdeki kütüphanemizin hayatımda çok önemli bir rolü vardır.. ÖÄŸrencilik yıllarımda Leningradlı genç ÅŸairlerle tanıştım ve edebiyat çevresine dahil oldum.  Dostluklar kuruldu… Güçlü bir kültürü olan ÅŸehir Leningrad, yayınevleri, müzeler, muhteÅŸem kütüphaneler vardı…  Birçok ünlü ÅŸair ve nesirci çıktı bu ÅŸehirden. Åžehrin hayli ilginç, dopdolu bir kültür yaÅŸamı vardı. Gorbovski, KuÅŸner, Sosnora, birkaç yaÅŸ farkıyla Brodski, Alik Gorodnitski, Volodya BritaniÅŸski benimle aynı kuÅŸaktan orada yetiÅŸen isimlerden sadece birkaçı… Hayat normaldi….  BuluÅŸup votka içer, kızlara kur yapar, ÅŸiirler okur, gezerdik… Sık sık Leningrad’a yakın olan Baltık ülkelerine giderdik.

Ünlü Ahmatova Dörtlüsü de (Brodski, Reyn, Nayman, Bobışev) Leningrad’da doÄŸmuÅŸtu…

Evet. Ahmatova’yla çocuk yaÅŸta, 10 yaşındayken tanışmıştım. Annem, Anna Andreyevna’ya misafirliÄŸe giderken beni de götürürdü. Sonradan, 19 yaşına geldiÄŸimde Ahmatova’yı Leningrad’da buldum, daha sonra da sık sık ziyaret ettim. Brodski’yi Ahmatova’yla tanıştırdım. Birlikte çay içer, mantar toplamaya giderdik, bazende içerdik.. Bir de, Ahmatova içmeyi çok severdi, ÅŸarap deÄŸil, sadece votka içerdi. İyi deyapardı!.  Bazen ona ev iÅŸlerinde yardım ediyorduk, o yıllarda Ahmatova iyice yaÅŸlanmıştı ama saÄŸlığı yerindeydi. Biz ona kendi ÅŸiirlerimizi okuyorduk, o da bize kendi ÅŸiirlerini okuyor, birÅŸeyler anlatıyordu. Ahmatova çok büyük bir ÅŸairdi, uzun, zorlu hatta acı denebilecek bir hayat yaÅŸadı. GençliÄŸini anlatırdı. Blok’u, Bryusov’u, MandelÅŸtam’ı, Gumilyev’i tanıyordu. Bizzat onun aÄŸzından çok sayıda hikaye dinledim ve Ahmatova birçok konuda hocam oldu. Bize iyi davranırdı. Sanırım aramızdan en çok Brodski’yi severdi, ÅŸairliÄŸini çok beÄŸenirdi. YaÅŸamının son demlerinde Ahmatova’nın kitaplarını basmaya baÅŸladılar, para kazanabildi. İtalya’ya, İngiltere’ye gitti. Yurtdışından bize hediyeler getirmeyi severdi.

Kader aÄŸlarını örüyordu. Enstütüyü bitirmiÅŸtim, bir ÅŸekilde çalışmam gerekiyordu. Yazdıklarımı yayınlatmaya çalıştım bazı ÅŸiirlerim gazetelerde, almanaklarda yayınlanmasına raÄŸmen yayın konusunda çok baÅŸarılı olamadım. Bir kitap yayınlamaya kalktığımda iÅŸler yolunda gitmedi, yayınevi bana, nasıl desem, yayınevinin sempatisini kazanamadım.

Nereden para bulacaktık peki? Senaryolar, denemeler yazdık, ÅŸiirler çevirdik. En büyük sorunum bir yabancı dili yine de çok iyi öÄŸrenememiÅŸ olmamdı. Beni Pyatigorsk’a, makine uzmanı olarak çalışmaya gönderdiler. Bir zaman sonra Leningrad’a döndüm, birkaç büyük müessesede mühendis olarak çalıştım. Anlaşılan iyi bir mühendis deÄŸildim.. Ve benim ilgimi çeken bir iÅŸ de deÄŸildi.

Şiirler, sanat hayatınız bir şekilde devam ediyordu ama değil mi?

Evet, doÄŸru. BirÅŸeyler yazıp, yayınlatıyordum ama ÅŸiir deÄŸil, haber ve denemeler.. Çok kazanmıyordum ama açlıktan da ölmüyordum. O sıra, daha sonra ünlü bir yönetmen olacak arkadaşım İlya Averbah, Moskova’da senaryo kursları açıldığını öÄŸrendiÄŸini söyleyip, birlikte Moskova’ya gidip, bu kurslara katılmayı teklif etti. Gittik ve katıldık. Burası, Vorovski Caddesi’nde (bugünkü adıyla Povarskaya), ÅŸimdi yerinde Kinoaktör Tiyatrosu’nun bulunduÄŸu eski Film Evi’nde muhteÅŸem bir yerdi.  Bize burs verdiler, kaldığımız yerin kirasını ödediler. İşimiz sabah 10’dan gece 12’ye kadar film izlemekten ibaretti (gülüyor). DüÅŸünebiliyor musunuz? Hergün on tane film izliyorduk. Bütün Sovyetler BirliÄŸi’nden sadece 20 kiÅŸi biz vardık. Bu böyle iki yıl devam etti. Sonunda belgeseller, bilimsel-popüler senaryolar yazmaya baÅŸladım ve kim bilir, belki de gerçek mesleÄŸimin mühendislik olması nedeniyle baÅŸarılı oldum.  Çok sayıda senaryo yazdım ve iyi kazandım, artık param vardı..

Hayatım düzene girmiÅŸti, daha sonra baÅŸka olaylar yaÅŸandı.  Evlendim. Leningrad’da bir dairem vardı ama vaktimin çoÄŸunu Moskova’da geçiriyordum çünkü iÅŸim oradaydı. Dostum Brodski’yi serserilikle suçlayıp beÅŸ yıllığına sürgüne yollamışlardı. Arhangelsk Bölgesi’ne onu ziyarete gittim. İlk eÅŸimden ayrıldım, Moskova’ya taşındım, ikinci evliliÄŸimi yaptım…

Kitabım hâlâ basılmamıştı. Üstelik çok beÄŸenilmesine, hakkında birçok olumlu eleÅŸtiri yazısı yayınlanmasına raÄŸmen. Ünlü bir isim olmuÅŸtum, Antokolski, Lugovski, Kirsanov, YevtuÅŸenko, Ahmadulina gibi büyük ÅŸairler arkadaÅŸlarımdı fakat kitabım bir türlü basılmıyordu.

O yıllarda nesirci Vasiliy Aksenov’la da çok iyi arkadaÅŸtık. Sovyet sansürüne uÄŸramasın diye Metropol Almanakları yayınlamayı düÅŸünüyordu. Åžiirleri topladık ve almanak Amerika’da yayınlandı. Moskova Yazarlar Organizasyonu BaÅŸkanı Feliks Kuznetsov gibi insanların ateÅŸini fitillediÄŸi, Yazarlar BirliÄŸi’nin özellikle köpürttüÄŸü korkunç bir skandal patlak verdi.  Doktor Jivago‘nun başına gelen hikayenin bir benzeriydi yani.. Bu adi Sovyet bürokratları çok sinsi insanlardı, Andrey Bitov, Fazıl İskender, Bella Ahmadulina, Andrey Voznesenski gibi bu almankta yer alan ünlü isimleri hemen affettiler, ben, Kublanovski, Lipkin gibi daha az ünlü isimleri susturdular.. Hangi türde olursa olsun yayınlanmamızı yasakladılar.

Neyle geçinecektim peki? İki, üç yıl takma isimle mektuplara cevap yazdım. Sovyet okurları nedense gazetelere mektup yazmayı çok seviyordu. İnanılmaz derecede az ödüyorlardı… Çok sayıda mektuba cevap yazarsan mantı almaya paran çıkışırdı…

Sonra, sonunda kitabım yayınlandı. AleÅŸkovski, Kublanovski, Aksenov ve almanakta yer almış birkaç isim daha göç etti…  Ben kalmıştım, benim için de birÅŸeyler yapılmalıydı. Perestroyka’ya az bir zaman kala, 1984’te gerçekleÅŸti bu söyleyeceklerim. Artık 49 olmuÅŸtum!. Hemen kitaplarımı, yazılarımı her yerde, sıklıkla yayınlamaya baÅŸladılar, beni yurtdışına gönderdiler. İsrail’e, Amerika’ya, Fransa’ya, İtalya’ya gittim… O günden bugüne de böyle bir hayat sürüyorum iÅŸte. Yazarlar BirliÄŸi bu evi verdi bana. Küçük ama olsun, yaşıyorum, bir ÅŸikayetim yok.

Yurt içinde ve yurtdışında olmak üzere, toplam 16 kadar ödül aldım. Kitaplarım birçok yabancı dile çevrildi. İki nesir, yirmi ÅŸiir kitabı yazdım. Üçüncü kez evlendim, genç, harika bir eÅŸim var…

Müze evi sizin yazlığınıza yakın olan Bulat Okudjava da arkadaşınızdı deÄŸil mi?

Evet, onunla çok eskiden beri tanışıyorduk. Daha öÄŸrenciyken ÅŸairin Magistral Edebiyat TopluluÄŸu’nda düzenlenen ilk ÅŸiir akÅŸamına tesadüfen katılmıştım. Hatta “pencereden kızarmış ekmek kokuyor” adlı ünlü ÅŸarkısını da bana ithaf etmiÅŸti. Okulu bitirdikten sonra arkadaÅŸlarım bana Lensovet Kültür Evi’nde bir ÅŸiir akÅŸamı organize ettiler. Oraya Okudjava’yı da getirmiÅŸler. KonuÅŸmamdan sonra (bilirsiniz ÅŸairler deli olur) ÅŸarap aldık, ona, ÅŸiirlerimizi yeniden okuduÄŸumuz Baltiyskaya Oteli’ne gittik. “Pencereden kızarmış ekmek kokuyor” adlı ÅŸiirimi ritmik bir ÅŸekilde okudum. Okudjava:

“Yevgeniy, bu ölçüyü bana hediye etsene” dedi.

“Nasıl yani Bulat? Åžiir ölçüleri kimseye ait deÄŸildir ki” dedim.

“Hayır, sen hediye et bana” diye ısrar etti. Ben de “ettim”.

O şiirim bir yerde basılmamıştı, bir kıza aşık olduğum Odessa hakkındaydı. Okudjava, bu şiiri yeniden yoğurup, besteleyerek bana ithaf etti.

Okudjava’nın müze evini ziyaret ediyor musunuz?

Elbette. Dul eÅŸi Olga çok iyi bir arkadaşım. Dovlatov ve diÄŸer Leningradlı yazarlarla da iyi arkadaÅŸtık. BirçoÄŸu artık hayatta deÄŸil. Neredeyse bir tek ben kaldım eskilerden, Brodski öldü, Averbah öldü. Çok yakın bir arkadaşım, muhteÅŸem ÅŸair Lev Losev de öldü.  Leningradlı arkadaÅŸların hepsi öldü. Tabii ki onları çok özlüyorum. Åžimdi Petersburg’da muhteÅŸem bir Ahmatova Müzesi var, Brodski adına bir anıt levha asıldı, ünlü oldular, artık  klasikler..

Bir zamanlar dost olduğunuz kişilerin tarih olması tuhaf olsa gerek..

Evet, edebiyat tarihi. DoÄŸru.

İnsanın kendi hayatını anlatması o kadar kolay deÄŸil, koskoca bir devir söz konusu olan…

Edebi anlamda kimleri hocanız olarak görüyorsunuz?

Rus klasiklerini. Rus nesrini, Tolstoy’u, Dostoyevski’yi, Lermantov’u hep sevdim, Rus ÅŸiirini 17. yy.’dan, Trediakovski’den, Lomonosov’dan, Derjavin’den, Karamzin’den, BatyuÅŸkov’dan, Baratınski’den, Jukovski’den itibaren çok iyi biliyordum.

Kökenim yahudi olsa da ben kendimi hep Rus gibi hissettim, baÅŸka bir dil de bilmiyorum zaten.  Rus kültürüyle, Rus edebiyatıyla büyüdüm.  Evde her zaman Rusça konuÅŸulurdu, asla YidiÅŸçe konuÅŸulmazdı. Ahmatova Dörtlüsü’nün diÄŸer yahudileri Brodski ve Nayman da kendilerini hep Rus gibi hissettiler. Yahudilik her yönüyle yanımızdan geçip gitti. Elbette yahudi kültürüyle ilgilendim, Åžolom Aleyhem’i, Hayim Nahman Bialik’i ve diÄŸer yahudi yazar ve ÅŸairleri okudum fakat ÅŸiir bir dil olayı, hepimizin ana dili de Rusçaydı.

Åžimdi Edebiyat Enstitüsünde profesörüm, 18 yıldır orada çalışıyorum.

ÖÄŸrenciler deÄŸiÅŸti mi?

Evet, ÅŸimdiki öÄŸrenciler baÅŸka. Daha çok internetle ilgililer, farklı  yabancı diller biliyorlar. Onlara çok iyi davranıyorum, entellektüel, iyi çocuklar.

(SöyleÅŸen: Yana Savelyeva, Çeviren: Hanife Çaylak, Kaynak: Jewish.ru)