ReÅŸit AÅŸçıoÄŸlu’na saygıyla,
Dümdüz söylemek gerekiyor: Köylü bir halka çeviri yapıyoruz. Köylü bir halka dünya metropollerinin entelektüel ürünlerini, akıl ve duygu ürünlerini çeviriyoruz. Bu köylülük, çözülmekte olan bir köylülük; sadece kendi iç dinamikleriyle, teknolojik kolaylıklar, dünya pazarıyla rekabet vb. nedenlerle deÄŸil, onu çözmek, yok etmek ya da ele geçirmek isteyen dış dinamiklerle de çözülüyor. Tarım köleliÄŸinden, aÄŸa-eÅŸraf-imam denetiminden kurtulması daha yüzyılı bulmamış, bazı bölgelerde bu kurtuluÅŸu hiç yaÅŸamamış olan (doÄŸuda yaÅŸanan, meclise taşınan, ÅŸehirleri altüst eden sürecin özünde bu aÄŸa-eÅŸraf-imam denetiminin postmodern sürdürülmesi olduÄŸunu hatırlatmaya bile gerek yok) köylülük sancılı bir çözülme yaşıyor. Cumhuriyet, Türkiye Cumhuriyeti fikrinin özü bu kaçınılmaz çözülmenin, bir dönüÅŸme, evrimle olarak yaÅŸanması; köylülüÄŸün olabildiÄŸince sancısız, ulusal denge ve bütünlük içinde yerini sanayi iÅŸçiliÄŸine bırakmasıydı. BaÅŸka yerlerde, sözgelimi İngiltere’de köylülüÄŸün acımasızca çözülmesi, sözgelimi Hindistan’da sömürgecilikle çözülmesi sürecinin yaÅŸanmayıp Türkiye’de devlet planlamasıyla dengeli bir ÅŸekilde çözülmesi hayal ediliyordu. Böyle olmadı: gerek sanayi devrimine, ulusallaÅŸmaya geç kalınmış olması, aynı süreçte dünyanın sanayi sonrasına geçmesi; gerek bu ulusal çıkarların uluslararası çıkarlarla örtüÅŸmemesi; gerekse buna ek olarak, hayal edilen sürecin hayal edilen pürüzsüzlükte yürümemesi, iç çıkarların ve yeterliliklerin çatışması, köylülüÄŸün dengeli bir ÅŸekilde çözülmesinin önüne geçti. Ulusal-Sosyal devletten bugünün cemaat-din devletine gelinen süreçte köylülük çözülmeyi sürdürdü, fakat ya bu çözülmenin bilincine varması ya da çözülüÅŸü özgürleÅŸmeye çevirmesi engellendi. Sonuçta ortaya çıkan ÅŸey, köylülüÄŸün ekonomik altyapısının çökmesine raÄŸmen zihinsel üstyapısının korunması nedeniyle, çözülen köylülüÄŸün dağıldığı ÅŸehirlerde köylülük iliÅŸkilerini sürdürdüÄŸü, köylülükten sonrasını bilemediÄŸi bir ortamda kaosu, lümpen proleterleÅŸmeyi yaÅŸamasıdır.
Bu köylülüÄŸe yapıyoruz küresel yayınevlerinin küresel yazarlarının edebiyat, politika, felsefe.. eserlerinin, küresel dillerde klasikleÅŸmiÅŸ yazarların eserlerinin çevirilerini (Dostoyevski Fransızca ya da İngilizceye çevrilmeseydi, Türkiye’de bir Rus yazarı olarak keÅŸfedilir miydi; uluslararası ününe Türkçe çevirisiyle baÅŸlamış tam bir yazar var mı?). Sayısız yönetmenin, oyuncunun film seslerinin çevirileri ekranlardan bu köylülüÄŸe akıyor. Elazığ’dan Gaziantep’e, Trabzon’dan İstanbul’a dek sayısız teknik çeviri metni bu köylülüÄŸün eskiden ortak ulusal dili, bugün ortak tüketim dili olan Türkçeye doluÅŸuyor. Eskiden ulusal eÄŸitim söyleminin birleÅŸtirdiÄŸi Diyarbakır ve İstanbul’u, bugün uluslararası alışveriÅŸ plazası söylemi birleÅŸtiriyor: köylülüÄŸün üretim iliÅŸkileri düzeyinde deÄŸil tüketim iliÅŸkileri düzeyinde özgürleÅŸmesi böylece gerçekleÅŸiyor. McDonald’s (1940-) uluslararası çeviri reklam ve çalışma kurallarını İstanbul’da Akmerkez’de, Diyarbakır’da Babil AlışveriÅŸ Merkezi‘nde aynı köylülüÄŸün, aynı çözülmüÅŸ köylülüÄŸün hizmetine sunuyor. Hep bu aynı köylülüÄŸe çeviri yapıyoruz: ister İstanbul, CaÄŸaloÄŸlu’ndaki bir yayınevinden aldığımız bir kitabı çevirelim, ister Antalya’da açılan bir golf merkezi ve otelinin tanıtım kitapçığını çevirelim, ister Giresun’daki bir fındık üreticisinin yabancı bir ÅŸirketle yaptığı yazışmaları çevirelim.
Kitap satışlarının genel olarak düÅŸük miktarda olmasının, ekranların girdap gibi film yutmasına raÄŸmen film çevirmenlerinin akıldışı ücretle çalışmasının, iÅŸ güvencesinin ve mesleki ölçütlerin yerleÅŸmemiÅŸ olmasının.. temel bir nedeni de bu: çözülen yaygın köylülüÄŸün yerine lümpen proleterlikten, zorunlu tüketicilikten öte bir ÅŸey koyamaması, yeni üretim iliÅŸkilerini geliÅŸtirememesi. Uluslararası tekellerin, sözgelimi GDO’lu mısır hasadını Türkiye pazarına sokmak isteyen ya da burada tohum tekelini tutarak üretmek isteyen büyük bir mısır tekeli karşısında ister istemez çözülen, toprak sahibi olduÄŸu köyünden çıkıp zorunlu tüketici olarak proleterleÅŸtiÄŸi ÅŸehre gelen yerli çiftçiye yapıyoruz çevirilerimizi. Hatta benzetmeyi sürdürelim: Uluslararası tekellerin, sözgelimi Amerika’da çok az satış yapmış kitabını Türkiye pazarına sokmak isteyen ya da Türkiye tarihi konulu bir kitap yazmak isteyen bir yazar ya da ajansı ve yayıncısı karşısında rekabet gücü bulamayan, ister istemez tüketici olan yerli (İstanbullu, Ankaralı, İzmirli deÄŸil sadece!) yazar karşısında yapıyoruz çevirilerimizi.
Ulusal kültür ÅŸehirleÅŸmeyi öngörüyordu, köy ve ÅŸehir arasında ÅŸehir üstünlüÄŸünde kurulacak bir iliÅŸkinin ulus ölçeÄŸinde yayılmasını, köylülüÄŸün çekim merkezinin öncelikle bölge ÅŸehirleri, ardından büyük ÅŸehirler ve baÅŸkent olmasını öngörüyordu. Ulusal kültürün çözüldüÄŸü noktada küresel kültür ÅŸehirleri bir bakıma köyleÅŸtiriyor ve hepsinin ulusların ötesinde, küresel ÅŸehirlere, metropollere baÄŸlanmasını öngörüyor. Aralarındaki temel fark, ulusal kültürün bu yapısal deÄŸiÅŸimin sorumluluÄŸunu ve yükünü üretici yönde geliÅŸtirmeyi onu oluÅŸturan yönetim aygıtlarıyla birlikte üstlenmesi, buna karşılık, küresel kültürün ve yönetim aygıtlarının böyle bir yükümlülüÄŸü almamasıdır. İlkinde devlet baÅŸat aktörken, ikincisinde ulusötesi ÅŸirketler hakimdir. Bugün Türkiye’de yaÅŸanan siyasi ve kültürel sarsıntıların, ÅŸiddetliÄŸi karışıklığın temelinde de bu iki aktör arasındaki çekiÅŸmeden baÅŸka bir ÅŸey yoktur: ulusötesi ÅŸirketler yerleÅŸirken devletle nasıl bir ortaklık içinde olacaklar; kim, ne kadar pay sahibi olacak; iliÅŸkileri kim, ne ölçüde yönetecek? Bugünkü konjonktürde bir din devletinin küresel kültüre daha uygun düÅŸtüÄŸü görülüyor. Trajik olan ÅŸey, çözülen köylülüÄŸün çeÅŸitli nedenlerle bu sürece körlemesine sürüklenmiÅŸ olması: sınıfsal ve yapısal dargörüÅŸlülüÄŸü, özgürleÅŸmemiÅŸ olması, elitlerle olan bağının kopmuÅŸ olması. Ama belki de en önemlisi, yerel elitlerin vaat edebileceklerinin ve olanaklarının artık ona yetmemesi. Tıpkı Avrupa BirliÄŸi hukukunun Türkiye hukukunu içermesi, ülkenin bağımlılığın içinde daha iÅŸlevsel olması, daha yararlı olması gibi, uluslararası elitlerin yerel kültür elitlerinden daha iÅŸlevsel ve yararlı olduÄŸu bir momentteyiz – köylülük yerel elitin aracılığını atlayarak küresel elitle doÄŸrudan iliÅŸki kurmayı yeÄŸleyecektir. Mevcut siyasi ve kültürel ortamın en basit açıklaması, en temel yapılandırıcı etkeni bu momentte gizlidir. Fakat bu durumun trajedisinden daha trajik olan ÅŸey, bir sınıf olarak köylülüÄŸün çıkarlarının yekpare olmaması ve küresel elitin deÄŸiÅŸken ilgisine uyum saÄŸlama olanaklarının belirsiz olması: toprak sahibi köylünün topraksız köylü ya da rantiyer köylüye, toprak kölesi köylünün lümpen proleteryaya tam dönüÅŸümü gerçekleÅŸtiÄŸinde ne olacağı belirsizdir. Basit ifadesiyle, mevcut varlığını tüketime yatıran köylülüÄŸün o tükendiÄŸinde varoluÅŸunu nasıl sürdüreceÄŸi belirsiz.
KöylülüÄŸün çevirmeni açısından bakıldığında daha karmaşık bir sorun yumağı var: köylülüÄŸün çevirmeninin kendisi de köylü deÄŸil midir; aracılığını ortadan kaldırmak isteyen bir sınıfın hizmetinde olmak onu sınıfsal olarak nereye yerleÅŸtirir; bu özel konumunu fırsata dönüÅŸtürmesi, özel bir elit iktidarı elde edemese de, varlığının gerekçesini güçlendirmesi, süreklileÅŸtirmesi mümkün müdür; bireyselleÅŸmeyi boÄŸan köylülüÄŸün içinde bireyselliÄŸini sergileyebilir mi; ya da daha da kritik olarak, yerel konumunu küresel aracılara bırakmak zorunda kalmaması mümkün müdür?
Bu ve benzeri sorular, çevirmenlerin kiÅŸisel olarak karara baÄŸlayacağı, çözüme ulaÅŸtıracağı, deÄŸerlendireceÄŸi sorular olmaktan uzak, geleceÄŸi belirleyecek olan ve toplumsal dönüÅŸümün kendisinin yanıtlayacağı sorular. Yakın bir tarihte (4-5 Aralık 2009) BeÅŸinci Ulusal Yayın Kongresi toplanıyor. Bu kongreler dizisinin ilki olan Türk NeÅŸriyat Kongresi (1-2 Mayıs 1939) köylülüÄŸün özgürleÅŸme umudunun yolunu açan KurtuluÅŸ Savaşı’nın ve devrimlerin ertesinde, Atatürk’ün ölümünden birkaç ay sonra, onun giriÅŸimi ve Hasan Âli Yücel’in çabasıyla gerçekleÅŸtirilmiÅŸti ve bu kongrede Türkiye’nin bugün olduÄŸu ÅŸey olmasını saÄŸlayan temel kararlardan biri, bir Tercüme Bürosu kurulması, Tercüme Dergisi çıkartılması ve Milli EÄŸitim Bakanlığı’nın bütün ülkeye yayılacak bir çeviri ve yayın programı baÅŸlatması kararı alınmıştı. Bir daha hiçbir hükümet ve kongre böyle radikal, böyle derinlikli ve ülke ölçeÄŸinde kararlar alarak uygulamaya sokamadı. Bu kongrenin çalışması köylülüÄŸün özgür, çaÄŸdaÅŸ ve bağımsız bir topluma doÄŸru ilerlemesine yönelik giriÅŸimlerden ilkiydi (daha sonra yine bir daha tekrarlanmayan Köy Enstitüleri giriÅŸimiyle desteklendi). Bugünden geriye bakıldığında, bu giriÅŸimlerin dünya konjonktüründeki eÅŸsiz öneminin de, cesaretinin de yeterince deÄŸerlendirilemediÄŸi kolayca söylenebilir; hele artık bir kurtuluÅŸ savaşı vermiÅŸ olmaktan bile piÅŸman olmanın, bunu bir hata, küresel sömürge sistemine doÄŸrudan eklenme sürecindeki bir gecikme olarak yorumlamanın kıyısında duran bir zihin ikliminde olduÄŸumuz düÅŸünülürse, bu yayıncılık giriÅŸimlerinin kurucu yönetimin hemen ardından gelen, çok partili ilk yönetimler tarafından neden sürdürülmediÄŸi, kınandığı üzerinde düÅŸünmenin köylülüÄŸün kültürel dönüÅŸümünü ve geleceÄŸe yönelik olası tavırlarını yorumlamak açısından yararlı olacağı anlaşılabilir. İlk yayın kongresi ulusal kalkınma, köylülüÄŸün ulusal kültürü yaratmaya katılmasını saÄŸlama tasarıları çerçevesinde yapılmıştı, beÅŸinci kongre ulusal kültürü küresel kültüre katma savıyla yola çıkıyor. Bütün sorun denklemin doÄŸru kurulup kurulmadığına karar vermek, küresel kültüre eÅŸitler düzeyinde katılacak bir ulusal kültürün mevcut olup olmadığını ve bunun aktörlerinin, elitlerinin kimler olduÄŸunu anlamak. Fakat her koÅŸulda bir durumun net olarak belirlenmesi gerekiyor: çözülme sürecindeki köylülük bu kültürü yaÅŸatabilir mi, bu kültürün içinde mi, bu kültürü küreselleÅŸtirebilir mi ya da buna ihtiyacı var mı? Daha basit olarak: Türkiye’nin bütün sokaklarındaki her apartmanın her dairesine yerleÅŸmiÅŸ olan uydu antenlerinin yerleÅŸtikleri binaların konumundan öte bir yerelliÄŸi var mı, olabilir mi? Çözülen köylülük kültürü çözmemiÅŸ olabilir mi?
Çeviri bugün bu kültürü deÄŸerlendirmek için uygun ve zorunlu tek araç ve çeviribilimci (ya da çevirmen) bu deÄŸerlendirmeyi yapacak tek uzmandır. Çünkü köylülüÄŸün yüzyıllık dönüÅŸümü çeviriyle baÅŸladı, çeviriyle ÅŸekillendi ve ÅŸimdi, çözülüÅŸü de çevirinin varlığı-yokluÄŸu-durumuyla belirlenmektedir. Köylü bir halka çeviri yapıyoruz, köylü olarak ya da olmayarak, fakat onu çözmek ve çözmemek için çeviri yapıyoruz, ama her koÅŸulda onun çözülüÅŸü içinde çeviriyoruz. Siyasi kargaÅŸa ne olursa olsun, köylülük çözülüÅŸünü geciktirmek üzere kendini deÄŸiÅŸik etnik, bölgesel, hemÅŸerice varlık ve dillere ne kadar ayırırsa ayırsın, çözülecek: ulusal özgürleÅŸme umudunun var olduÄŸu dönemde birleÅŸtirici ve yaratıcı kültürel figür yazardı, bugünse geleceÄŸin nasıl ÅŸekilleneceÄŸini kültürün çevirmen adlı figürü gösterecek – netçe itibariyle bu toplum çözülüyor, çevirmen bu çözülmeye, boÅŸa enerji harcamaya (Türkiye’nin çeviri yükü telif yükünü kat kat aÅŸmış durumda) daha fazla dayanamaz, ya bu çözülmeyi seyredecek ya bu toplumu dünya-ÅŸehre katmanın yolunu bulacak ya da taÅŸrada ölüm-dirim hazırlıklarına devam edecek.
(Not: Ulusal Yayın Kongresi’nin internet sitesinde geçmiÅŸ yayıncılık kongrelerinin ardından yayınlanan kitapçıkların elektronik versiyonlarına yer verilmiÅŸ – bu kitapçıkları indirip arÅŸiv olarak saklamak ve çeviri tarihi açısından deÄŸerlendirmekte yarar var.)
