Kitap: Ayata, Canan Åženöz (2003)
Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın EleÅŸtirisi
İstanbul: Mavi Bulut Yayıncılık (163 s.)
(Yayımlanmış doktora çalışması)
*
DeÄŸerlendiren: Zuhal KARACA (Doktora öÄŸrencisi, İ.Ü. Çeviribilim Bölümü, Fransızca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı AraÅŸtırma Görevlisi)
Dilbilimci Canan Åženöz-Ayata’nın Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın EleÅŸtirisi yapıtı dışında, 2005 yılında yayınlanan Metindilbilim ve Türkçe adlı bir kitabı ve metindilbilimsel incelemeler üzerine makaleleri bulunmaktadır.
Doktora çalışması olan bu kitap dokuz bölümden oluÅŸmaktadır. “GiriÅŸ” bölümünü izleyen üç bölüm çalışmanın kuramsal alanını, devamında bulunan son üç bölüm de uygulama alanını oluÅŸturmaktadır. Kitapta Almanca bir özete de yer verilmiÅŸtir.
Kuramsal bölümde yer alan “EleÅŸtiri ve Yazın EleÅŸtirisi” adlı baÅŸlık altında, eleÅŸtiri metninin bir tür olarak tanımı yapılarak tarihsel geliÅŸimini açıklanmakta ve metin türü olarak eleÅŸtiri metinlerinin geliÅŸimi Türk ve Alman kültüründe ayrı ayrı irdelenmektedir.
Bu bölümdeki “Metin Türü” adlı baÅŸlık altında, metindilbilimsel çalışmaların bütüncesi olan metin incelemeleri anlatılmaktadır. Bu baÄŸlamda, metin kavramı, yapısalcı anlayış, iÅŸlevsel anlayış ve yapısalcı-iÅŸlevci anlayış çerçevesinde tanımlanmaktadır. Ardından, gündelik dil ve metin türü edincine yer verilmektedir. Metni belirleyen o metni çevreleyen kültürdür.
Aynı bölümdeki “Metin Türü Ölçütleri” adlı son baÅŸlıkta, metin çözümleme ölçütleri; metin dışı etkenler, büyük ölçekli yapı, üst-dil/nesne-dil kullanımı, biçem baÅŸlıkları altında sınıflandırılmaktadır. Metin dışı etkenler; metnin iÅŸlevi, metni üreten kiÅŸinin özellikleri, yayın organı ve okur açısından incelenirken büyük ölçekli yapılar metin kurgusu ve içerik bileÅŸenleri açısından incelenmektedir.
İlgili bölümünün “Yazın EleÅŸtirisi Metinlerinin İncelenmesi” adlı ilk baÅŸlığı altında, öncelikle yapılacak inceleme kapsamında araÅŸtırma malzemesi tanıtılmaktadır. Ayata doktora çalışmasında 16 Türkçe ve 20 Almanca olmak üzere, toplam 36 yazın eleÅŸtirisi metnini incelemiÅŸ ancak örnek olarak her iki dilden ikiÅŸer adet eleÅŸtiri metnine yer vermiÅŸtir. Türkçe eleÅŸtiri metinleri Orhan Pamuk’un “Kara Kitap” adlı yapıtı üzerinedir, Almanca metin örnekleri ise Sten Nadolny’nin “Selim oder Die Gabe der Rede” adlı yapıtını ele alan metinlerdir. Her iki yazar 1980’li ve 1990’lı yıllarda eserler vermiÅŸ çaÄŸdaÅŸ yazarlar olmakla birlikte, yapıtları Türkçe ve Almancaya çevrilmiÅŸtir. Türkçe metinler kültür, sanat ve yazın dergilerinde yayınlaÅŸmış metinlerden, Almanca metinler ise çoÄŸu gazetelerde yayınlanmış metinlerden seçilmiÅŸtir. Almanca eleÅŸtiri metinleri 1990, Türkçe eleÅŸtiri metinleri ise 1990 ile 1992 yılları arasında yayınlanmıştır.
Uygulama bölümünde “İnceleme Sonuçlarının DeÄŸerlendirilmesi” baÅŸlığı altında, kuramsal kısımda belirlenen her bir inceleme ölçütü düzeyinde, Almanca ve Türkçe metinlerin ayrı ayrı genel deÄŸerlendirilmesi yapılmaktadır. “DeÄŸerlendirme sonuçlarının KarşılaÅŸtırılması” baÅŸlıklı uygulama bölümünün son baÅŸlığı altında, inceleme sonucu elde edilen veriler karşılaÅŸtırılmakta ve kültürel öÄŸelere baÄŸlı olarak yorumlanmaktadır.
Kitap, metin türü-iÅŸlev-kültür iliÅŸkiselliÄŸi temelinde, metindilbilimsel çözümleme yöntemini uygulamalı olarak okura sunması açısından önemli bir kaynaktır. Metin türü ve kültür iliÅŸkisinin odaÄŸa alınması, çeviribilimde çeviri eÄŸitimi ve çeviri eleÅŸtirisi alanlarındaki çalışmalar için de yol gösterici olabilir. Metin türü ve eleÅŸtiri kavramlarından yola çıkarak “yazın eleÅŸtirisi metni” ve “geleneklerini” tanımlaması ve bu metinlerin iÅŸlevini iki farklı kültürde ele alarak metinleri biçimsel ve anlamsal yapılarının çözümlenmesi de çeviribilimde yapılacak kaynak ve erek metin incelemeleri için iÅŸlevseldir. Bu anlamda kitap kültürlerarası karşılaÅŸtırmaya ilgi duyan tüm araÅŸtırmacılar, özellikle çeviribilim alanında metinlerle çalışan araÅŸtırmacılar için ufuk açıcı bir çalışma olarak nitelendirilebilir.
