
Ðндрей МÐТВЕЕВ ile söyleÅŸen Hanife Çaylak
Hanife Çaylak: Türk okurunun henüz tanışma imkanı bulamadığı bir yazarsınız. Biraz kendinizden bahsedebilir misiniz? Biraz detaylı olursa seviniriz.
Andrey Matveyev: Sverdlovsk’ta doÄŸdum, ÅŸimdi adı Yekaterinburg olan böyle bir ÅŸehir var. Nerededir ve nesiyle meÅŸhurdur diye soracak olursanız.. Batılı ve DoÄŸulu arkadaÅŸlara açıklamam icap ettiÄŸinde, söze Ural DaÄŸları var diye baÅŸlamak anlamsız geldiÄŸi için uzun zaman önce ÅŸöyle bir söylem geliÅŸtirdim: Avrupa’nın bittiÄŸi, Asya’nın baÅŸladığı yer. Bir de son Rus çarının ÅŸehrimizde öldürüldüÄŸünü ve öldürüldüÄŸü evin Sverdlov Bölgesi baÅŸ komününistince ortadan kaldırıldığını söyleyeyim. Bu ÅŸehirden neden ayrılmadığımı bilmiyorum, kader sanırım.
Hikayenin 1977’de gazetecilik bölümünden mezun olduÄŸum üniversite yıllarından günümüze kadarki geri kalan kısmıysa kimsenin ilgisini çekmeyeceÄŸini düÅŸündüÄŸüm ve yazarlık yaÅŸamı sayılamayacak bir hayat sürecinden ibaret. Aslında hikayelerimi, uzun öykülerimi mezun olduÄŸum yıl yayınlayabilirdim ancak devir Sovyet Devriydi, o zamanların en iyi rock grubu Nautilus Pompilius’un lideri, sevgili dostum Slava Butusov’un da daha sonra bir ÅŸarkısında söylediÄŸi üzere “bambaÅŸka bir zaman”dı. Sözün özü, zamanın deÄŸiÅŸmeye baÅŸladığı 1988 yılından itibaren düzenli denilebilecek bir ÅŸekilde yazdıklarımı yayınlatmaya baÅŸladım. Ticari anlamda büyük baÅŸarı elde ettiÄŸimi söyleyemem, ama hiçbir zaman da deli gibi okunan bir yazar olma eÄŸilimim olmadı zaten benim, sadece o an yapmak istediÄŸini hayata geçirmeyi seven biriyim. 90’lı yılların başında o zamanlar bağımsız bir ödül olmayan, bir ÅŸekilde İngilizlerle baÄŸlantılı olan “Booker Ödülü”ne iki kez aday gösterdiler, sonra bu ödül öncesinde oluÅŸturulan aday listesinde yer almadım. Bunun için bir gerekçe vardı: eleÅŸtiri ve edebiyatbilim açısından romanlarım format dışıydı, niye böyle addedildiklerini de açıklamam güç. Bu neslin edebiyatçılarına, tamlamanın yaygınca kullanıldığı anlamın dışında olmakla baraber “yitik nesil” nazarıyla bakıyorum. Sansürün ortadan kalkması ve pazardaki ekonomik dalgalanmalara raÄŸmen özgürce yayın hakkı verilmesiyle birlikte 60 kuÅŸağı ve bu kuÅŸaktan biraz genççe olanlarla hesabı olan benim kuÅŸağım büyük bir boÅŸluÄŸa düÅŸtü. Rus entelijensiyasının belirli bir kesiminin kült ismi, rahmetli ÅŸair ve yayıncı İlya Kormiltsev’in zamanında bir kitap fuarında dediÄŸi gibi: “Åžimdi huzurlarınıza Rus edebiyatının bilinmeyen yazarlarını çıkarıyoruz”. Bir zaman benimde yayıncımdı, benim kitaplarım da “resmi kiÅŸiler”in tarumar ettiÄŸi “Ultra-Kultura” Yayınevi’nden çıkmıştı.
Çaylak: Rus edebiyatında kendinizi nereye konumluyorsunuz?
Matveyev: Yayınlanıp okuyucusuyla buluÅŸmuÅŸ on kadar romanım var, her ne kadar bunlardan ikisi kadın takma ismiyle yazılmışsa da, onları da sayma hakkını görüyorum kendimde. Hayatım boyunca kendimi zamanının en ünlü Sovyet filminin kahramanının konumunda gördüm: “yabancılar arasında hemÅŸeri, hemÅŸerilerinin arasında yabancı”, bunu da utanılacak birÅŸey olarak görmüyorum. YaÅŸamımda yazarlardan ziyade hep rock sanatçılarıyla arkadaÅŸlık etmeyi tercih ettim, hala da ediyorum, müzisyen arkadaÅŸlarla paylaÅŸabileceÄŸim çok fazla birÅŸey yok, gitar çalmayı da bilmiyorum. ÇaÄŸdaÅŸ Rus edebiyatına gelince.. Birçok yazarın edebiyatı para kazanma aracı ve ÅŸöhretperestliklerinin tatmini için bir vesileye çevirmelerini hiç tasvip etmiyorum. Bir yazarın her yıl bir, kimi zaman da iki kez roman yayınlamasını ve buna raÄŸmen en azından kendine karşı nasıl dürüst olabileceÄŸini aklım almıyor. Beni kim nereye konumluyor, ilk ona mı, sondan ikicinciye mi düÅŸüncesi almıyor beni, önemli olan senin tarafından oluÅŸturulan dünyanın okura uzun süredir hevesle girmek istediÄŸi ve bu kitap olmaksızın aralayamayacağı bir kapıyı açması. İş, yazarın bazı soruları cevaplamasında deÄŸil, soruları kendine soruyor fakat iÅŸte bu sorular kiÅŸisel olarak sadece yazarı baÄŸlamıyorsa, ortaya baÅŸka bir boyutun aralandığı büyük bir güç çıkıyor. Tabii bunu yaparken yazar olarak uygun tonlamayı yakalabilirsen. Yapabilirsen..
Çaylak: “Hayaletlerle YaÅŸam” romanınızın en azından bütün hikayenin Türkiye’de geçmesi nedeniyle Türk okurunun ilgisine mazhar olacağı aÅŸikar. Öte yandan bu kitap “gezi yazıları” ya da “bir dinlenenin notları” da deÄŸil. Bodrum peyzajında, varoluÅŸsal, metafiziksel deÄŸilse de biraz mistik bir roman. Böyle bir roman yazma fikri nasıl oluÅŸtu?
Matveyev: Bunu yapmamın sadece bir sebebi vardı: durumu, bazı mekanların insana kendi iyi taraflarını gösterebilmesi ÅŸeklinde açıklamak mümkün. Özelikle Ege Denzi kıyıları bir ÅŸekilde beni hummalı bir sevince boÄŸuyor, adrenalinin birkaç seviye yükselmesine neden oluyor Bu, iÅŸin duygusal yanı baÅŸka sebepler de var elbet. Bunun arkasındaki özel sebeplerden bahsetmeyeceÄŸim, romanın baÅŸlangıçta Müsgebi Hali olan adı son tahlilde boÅŸuna Hayaletlerle YaÅŸam adını almadı. Bu kitap, benim için ana kahramanın kendindeki metafiziksel buluÅŸların denemesi, ruhani arayış çabası. Türkiye de Rusya gibi aynı anda Asya ve Avrupa’da bulunuyor, eski tarihi yükü sırtından atmaya çalıştığı gibi geçmiÅŸinin ÅŸanıyla övünüyor , Rusya’nın da yapmaya çalıştığı gibi modern dünyanın bir parçası olmaya çalışıyor. Fakat zihniyet ve tablodaki baÅŸkalık, son tahlildeki mutlak farklılık, hatta hayata geleneksel bakıştaki zıtlık, iki ülkeyi medeniyete giden yolda farklı kılıyor. Genel olarak durum bu. Benim için önemli olan kahramanı alıp, bambaÅŸka ÅŸartların olduÄŸu bir yere yerleÅŸtirmek ve özellikle bu Küçük Asya tepelerinin fonunda kendi iç cehenneminin, deÄŸilse bile arafının çemberinin etrafında dolaÅŸarak kendisini ve etrafındaki dünyayı anlamasına olanak saÄŸlamaktı. Romanın özü bu mu bilmiyorum, bu kitap benim için çok boyutlu, umarım okur için de öyle olur. Romanın konusu yine Bodrum’da aklıma geldi, bir de bu, Bodrum yarımadasındaki Ortakent’in aynı noktasında konusu bana halüsinasyonlar yoluyla gelen ikinci kitap. Sadece ilki (Uçan Hollandalı romanım) yaprakları dökülmeye baÅŸlayan bir eylül aÄŸacının gölgesindeki bir rüya ile, ikincisiyse kıyıya doÄŸru yüzerken aniden rüzgarın dinip, bir an zamanın durduÄŸu hissine kapıldığım, insanın hayatının sonuna dek hatırlamak isteyeceÄŸi bir lahzada geldi.
Çaylak: Peki neden ille de Bodrum?
Matveyev: Galiba Bodrum benim için mutluluk metaforu. Kısaca söylemek gerekirse, imkanım olsa sürekli yaÅŸamak isteyeceÄŸim bir yer.. İlçenin merkezinde deÄŸil de GümüÅŸlük ya da ne bileyim Ortakent’te yaÅŸanabilirdi, kimbilir belki yazılanları gerçek hayatta da yaÅŸama imkanı bulurdum o zaman. Dünya bunca büyükken beÅŸinci kez aynı yere gitmenin elbet bir anlamı olsa gerek. İnanır mısınız, 2002 yılına, ta ki kızımla Bodrum’a Antalya üzerinden geçene kadar Türkiye’ye gitmeyi hiç istememiÅŸtim. O zamanlar Ruslar Ege Denizi’nde böyle bir yer olduÄŸunu henüz keÅŸfetmemiÅŸti, sanırım bunda da bir hayır vardı. Neyse, tüm geceyi otobüste geçirerek beyaz ÅŸehre sabah yedi gibi vardık. Kızım bavulun üzerinde otururken ben Ortakent’e nasıl ulaÅŸabileceÄŸimizi anlamaya çalışıyordum, birden daha sonra Bodrum’a her geliÅŸimde hissettiÄŸim garip bir hisse kapıldım: evime gelmiÅŸ gibiydim.
Çaylak: Romandaki karakterlerin hepsi Rus deÄŸil, Türkler de var, öte yandan romantik bir tarafı da var bu romanın.. Türk mantualitesiyle ne ölçüde tanışıksınız? Romandaki Rus ve Türk kahramanlar neden vuslata eremedi?
Matveyev: Mutlu bir aÅŸk fikri çok cazip geldi baÅŸlarda ama o zaman da roman inandırıcılıktan uzaklaşırdı. İtiraf edeyim, nedense bilhassa Bodrum’da kahramanı aşık olmaktan alıkoyamadığım çok sayıda güzel Türke rastladım. Romanda da yaÅŸamda olduÄŸu gibi herÅŸey çok basit ilerlemiyor. Bir Rus kahramanın adı da Marina, yine denizle iliÅŸkili. Marina- Deniz sahile yığılan dalgaların ritmi.. Rica ettiÄŸimde tavsiyeler veren bir Türk arkadaşım olmasına karşın Türk zihniyetini her dışardan gelenin içerden deÄŸil de dışardan gözlemleyebildiÄŸi kadar bilebiliyorum.
Çaylak: Romanda Kanuni Sultan Süleyman’dan, Cevat Åžakir KabaaÄŸaçlı’ya kadar çok sayıda tarihi kiÅŸiliÄŸe rastlamak mümkün. Tarihi gerçekleri tahrif etmediÄŸinizden ya da bir yazar olarak kibar bir ÅŸekilde olsa bile biraz ehl-i keyf davranmadığınızdan emin misiniz? Kısacası neden bu kiÅŸileri ekleme gereÄŸi duydunuz?
Matveyev: Her ne kadar romanın konusu sahilde bir rüya ile gelmiÅŸ olsa da, romanın konusu kafamda Bodrum Kalesi’ni ziyaretlerimden birinde oluÅŸtu, çok sevdiÄŸim bir yer, her gittiÄŸimde uÄŸruyorum. Bu yüzden kalenin inÅŸa edilmesinden, ÅŸövalyelerce Kanuni’ye veriliÅŸine kadarki tarihi, kitabın paralel konusu olması sebebiyle son derece önemli. Romanın, aynı zamanda Bodrum Kalesi’nin duvar yazısı olan epigrafı kitabın konusunu da büyük ölçüde açıklıyor : “Efendimiz uyurken bizi koru, uyanıkken kurtar. Senin koruman olmadıkça bizi kimse koruyamaz.” Bazı tarihi gerçekleri doÄŸru bir biçimde aktarmaya çalıştım. Kanuni Sultan Süleyman’la ilgili iki bölümü de tarihsel anlamda mümkün olduÄŸunca doÄŸru, deÄŸilse bile gerçeÄŸe uygun bir biçimde oluÅŸturmaya çabaladıysam da Amiral Piri Reis ve kalenin inÅŸası gibi birçok konuya yazarın fantezileri de dahil oldu. Cevat Åžakir’e gelince.. Biliyor musunuz, dünyada ününü yazarlara borçlu olan çok az yer var, kendisine saygımın bir göstergesi olarak romanda adını anmasam olmazdı, yazık ki Mavi Sürgün romanını okuyamadım., henüz Rusça’ya çevrilmedi.
Çaylak: Türkiye hakkında uzman birinin görüÅŸlerinden yararlandığınız oldu mu? BildiÄŸim kadarıyla Türkolog deÄŸilsiniz ve de Türkçe bilmiyorsunuz..
Matveyev: Bir Türk arkadaşımdan bahsetmiÅŸtim, ama o, bana çalışmam için gerekli, yaÅŸayış tarzı olarak adlandırılabilecek bazı hususları açıkladı. Esas olarak kitabı yazmaya baÅŸladığımda ÅŸansım yaver gitti, internette Orhan Pamuk’un çevirmeni ve Türkolog Mihail Åžarov’u buldum. Dil, tarih ve birçok konuyla ilgili bir sürü farklı sorumu cevapladı, o olmasaydı bu roman yazılamazdı. Hatta kelime daÄŸarcığımı bile arttırdı, örneÄŸin beÅŸ, altı kelime bilirken ÅŸimdi ondan fazla kelime biliyorum. Yine onun sayesinde kitabın Halil ve Gülsüm hakkındaki en sevdiÄŸim bölümlerinden biri yazıldı: “Çökertme” türküsünün sarsıcı hikayesi romanın da aÅŸk metaforu oldu.
Çaylak: Gerçekten de romanda sürekli müzik çıkıyor karşımıza. Üstelik de genellikle sadece biz Türklerin bilebileceÄŸi ÅŸarkılar. Bunu yapmanızın belirli bir sebebi var mıydı?
Matveyev: O da Mihail Åžarov’un sayesinde oldu. Mihail, türkülerden, Anadolu rocka, çaÄŸdaÅŸ gruplara kadar devasa bir Türk MüziÄŸi koleksiyonuna sahip. Romanla paralel ilerleyen sohbetlerimiz esnasında bana daha sonra tamamıyla doÄŸal bir biçimde romana dahil olan ÅŸarkıları, türküleri yollamaya baÅŸladı. Bir süre bu müzikten baÅŸka birÅŸey dinleyemez oldum. Ezginin GünlüÄŸü olsun, Erkin Koray olsun, sonra ÅŸu ana kadar çok sevdiÄŸim Fikret Kızılok, Zara, ve büyük aşığınız Aşık Veysel hepsi romanın ortak yazarları oldu, onlarsız bu roman yazılamazdı.
Çaylak: Türk kültürüyle kiÅŸisel diyebileceÄŸimiz, özel bir bağınız var mı?
Matveyev: Çok istememe raÄŸmen, öncelikle dili bilmememden dolayı o kadar derin bir baÄŸ kuramadım. Müzik baÅŸlı başına duygusal bir etki bırakabiliyor ama edebiyat, genel olarak bir Orhan Pamuk çevriliyor Rusçaya. Hele ÅŸiirden hiç bahsetmeyelim: bana Fikret Kızılok’un Nazım Hikmet ÅŸiirlerinden bestelediÄŸi albümünü gönderdiklerinde, zamanında Hikmet’i çevirmelerine raÄŸmen bu ÅŸiirlerin Rusçasını bulamadım. Birkaç Türk filmi izledim, Nuri Bilge Ceylan’ınkilerin sözünü ettim, bu filmlere farklı açıdan yaklaÅŸmak mümkün ama kayıtsız kalmanın olanağı yok. DiÄŸer yandan, yanıbaşında, farklı hayatların yaÅŸandığı kainatı sadece yerin altından gözlemleyebilmek de hayli ÅŸaşırtıcı bir duygu.
Çaylak: Romanınızın Türkiye’de de okunmasını arzu eder miydiniz?
Matveyev: Elbette, algı, Rus okuyucularınınkinden çok daha farklı olabilir orada. Hem sonra ülkeniz benim için öyle herhangi bir ülke deÄŸil, çok sayıda harika insanla tanıştım, ülkeleri hakkında yazdığım romanı neden okuyamasınlar ki?

Çaylak: Bir sonraki çalışmanız nasıl bir kitap?
Matveyev: Bir roman, adı “Deniz Feneri Bekçisi’. İki ay da mı, altı ay da mı biter, ÅŸu an kestiremiyorum, son tahlilde hayli tuhaf bir roman, gerçi benim bütün romanlarım tuhaf. Bir de romandaki tüm kahramanların isim ve soyadlarının Rus edebiyatından seçilmesi de tesadüf deÄŸil, her ne kadar baÅŸka bir dönemin yaÅŸanmışlığı da olsa, bunu, bir zamanlar Rusya’ya özgü olan roman sansürcülüÄŸünden kurtulma çabam olarak izah etmek mümkün. Kitap, henüz yazım aÅŸamasında ama ÅŸu an için ana kahraman Lunin (yine edebiyattan deÄŸil, tarihten alınan bir soyadı, böyle bir dekabrist vardı), Rusya’nın uzakdoÄŸu kıyısında, sadece büyük, küstah martıların, terk edilmiÅŸ bir deniz fenerinin ve de sonun da kendisini ve hayatını deÄŸiÅŸtiren bunun gibi bir dolu garipliÄŸin olduÄŸu Büyük Okyanus’ta kaybolan bir adada hayatta kalmaya çalışıyor.
