14 Haziran 2010 günü Haberveriyorum. net adlı sitede, “Agora’dan çıkan ‘Ne Yapmalı?’, bir çeviri yaÄŸması!” baÅŸlıklı, Erkin Özalp imzasını taşıyan bir yazı yayınlandı. Yazıda, Ferit Burak Aydar’ın Lenin’den yaptığı çeviriler arasından “Ne Yapmalı?” adlı çevirisinin, geçmiÅŸte yayımlanmış baÅŸka bir çeviriden uyarlandığı öne sürülüyordu. Yazıda “çeviri hırsızlığı” diye tarif edilen bu suçlama için, baÅŸta örnek verilmemiÅŸti: Özalp, yazının ilk halinde, kitabı incelemediÄŸini, bir toplantıda duyduklarından bu sonucu çıkardığını söylüyordu. Sonra yorumlar kısmında, çeÅŸitli örnekler verdi. Daha sonra bu örnekleri yazıya taşıdı. Yazının içinde savını kanıtlamaya yönelik çeÅŸitli güncellemeler yaptı.

Bu haberi bir mektup grubunda okuduÄŸum zaman ÅŸaşırdım. Ferit Burak Aydar’ı, Frederic Jameson’dan Edward Said’e dek uzanan birçok yazarın, güç eserlerinin çevirmeni olarak tanıyordum. Böyle bir savın gerçek olması için hiçbir neden yoktu. Bu yüzden bu haberi Çeviribilim’e aktarırken büyük bir soru iÅŸaretiyle aktardım. Soru iÅŸareti yankısını buldu: Aydar, bu savı iftira olarak nitelediÄŸini söyleyerek bir yanıt hazırladığını, bu arada haberin içeriÄŸinden ve sunumundan hoÅŸnut olmadığını bildirdi.

Bu çerçevede kendisiyle bir söyleÅŸi yaptık:

YaÄŸma DeÄŸil “Muazzam Bir İş”

Sabri Gürses: Lenin’den yaptığınız “Ne Yapmalı?” çevirisinin aynı kitabın daha önce yayımlanan, Muzaffer Erdost’a ait bir çevirisiyle yakınlıklar gösterdiÄŸini öne sürerek sizi çalıntı/intihalle suçladılar. Fakat siz son dönemde birçok önemli kuramsal kitabın çevirmeni olarak tanındınız, bu suçlama bu durum karşısında yadırgatıcı duruyor. Siz nasıl yorumluyorsunuz?

Ferit Burak Aydar: Temmuz ayındaki Mesele dergisinde Lenin külliyatı projemizle ilgili bir yazım yayınlanacaktı zaten, onun ikinci kısmında bu iftiraya uzun uzadıya yanıt veriyorum. Åžimdilik ÅŸu kadarını söyleyeyim: Aklı başında hiçbir insan, “Bu haberi yazarken Ferit Burak Aydar çevirisi elimde bulunmuyordu” diyen bir müfteriyi, yani elinde olmayan bir çeviri metnini eleÅŸtiren birini ciddiye almaz. “Haberin sonunda tanıtım yazısından bir bölüm de aktarmıştım; ancak o bölüm, kitabın içinde farklı (doÄŸru) bir ÅŸekilde geçiyormuş” diye kendi kendini düzelten, sonra (güya) kimselere çaktırmadan bu yazdığını siteden çıkaran, yani kendi çalıp kendi oynayan bir zavallı, ama neticede kapitalizm bu tür insanları üretmese kapitalizm olmazdı, biz de panzehir olarak Lenin basmazdık. Dahası dediÄŸim gibi bu ayki Mesele‘de ve belki baÅŸka yerlerde gerekli cevabı vereceÄŸiz.

 

SG: Lenin’in toplu eserlerini, birer sunuÅŸla İngilizceden çeviriyorsunuz. Oysa bu eserlerin baÅŸka çevirileri de var. Neden yeniden çevirme ihtiyacı duydunuz?

FBA: Öncelikle bir yanlışı düzeltmem gerekiyor, maalesef “bir deli bir kuyuya taÅŸ atmış kırk akıllı çıkaramamış” hesabı, sizin gibi profesyonel insanlar bile aynı yanlışa düÅŸüyorlar. Biz aslında yeniden çeviri yapmıyoruz. Ben yeniden çevirilere sıcak bakan biri deÄŸilim; bilen bilir, çevrilmemiÅŸ Marx’lardan baÅŸlama ısrarım yüzünden birçok yayıncı arkadaÅŸla çalışmak kısmet olmadı.

Agora Kitaplığı’yla ÅŸu âna kadar yedi kitap bastık. Onun dışında biz Lenin külliyatında aslında yalnızca çeviri yapmıyoruz, bir bakıma (açık ya da gizli) haÅŸiye ve ÅŸerhlerle, sunuÅŸ yazılarıyla Lenin’in anlaşılmasını da saÄŸlamaya çalışıyoruz. Okuru Stalinist tahrifat okulunun bu zamana diktiÄŸi engellerden kurtararak metinleri okunur hale getiriyoruz desem abartı sayılmaz herhalde. Bundan olacak ki Lenin çevirileri epeyce ilgi gördü. Biz de zaten ondan sonra külliyata dönüÅŸtürdük

Tek tek açıklayayım.

Yenilgicilik ve Enternasyonalizm: İlk basılan Devlet ve Devrim olsa da biz Yenilgicilik derlemesiyle baÅŸladık. Derlemenin kendisi zaten özgün. Ama onun dışında içindeki birçok metin çevrilmemiÅŸ, çevrilenlerin içinde de ciddi hatalar barındıran metinler var. Bu konuda bildiÄŸim kadarıyla yurtdışında da özel bir derleme basılmış deÄŸil.

Devlet ve Devrim: Biz kitabı bastığımızda, sol hareket içindeki herkesin bildiÄŸi gibi, piyasada baskısı yoktu. İnter’den çıkan Devlet ve Devrim çevirisi ise hakikaten çok kötü. Ama hepsinden önemlisi, Devlet ve Devrim kendisine “komünist” diyenler tarafından bile alenen ya da zımnen reddedilen, Lenin’in anarÅŸist sapması diye görülen bir eser olmasına karşın, en önemli teorik metnidir. Zira yirminci yüzyıla damgasını vurmuÅŸ olan iÅŸçi devleti ve bürokrasi sorununa, sosyalizm ve komünizm arasındaki ayrıma, sosyalizm-devlet iliÅŸkisine vs. dair Lenin’in devrimden yalnızca birkaç ay önce yazdıklarıdır. Ama maalesef önceki çevirilerin hiçbirinde Lenin’in bürokrasi-memur ayrımına gerekli özen gösterilmemiÅŸti. Kimseyi töhmet altında bırakmak istemem, dikkatsizlikten ya da özensizlikten yapan da vardır, ama esasen kasıtlı tahrifattan ötürü böyleydi: “İşçi devletinde bal gibi bürokrasi olur, iÅŸte kanıtı da Lenin” demek, Stalinist diktatörlüÄŸü meÅŸrulaÅŸtırmak için Lenin’in lafzı çevrilmiÅŸti. Metnin özünü zaten iÅŸçi devleti ve bürokrasi (ya da, yarı devlet) oluÅŸtururken, bu kısmın okur açısından tamamen anlaşılmaz ÅŸekilde “çevrilmiş” olması, Devlet ve Devrim‘in gerçekten çevrilmesini zorunlu kılıyordu. Biz de bunu yaptık.

Devrim Yazıları: Bu dizi ilk baÅŸta düÅŸünüldüÄŸünden daha uzun olacak. Lenin’le ilgili onca derleme yapılmış olmasına karşın, devrim sonrası yazılarından birçoÄŸu çevrilmedi. Bunların içinde de elbette Lenin’in dünya devrimi vurgularının olduÄŸu, BolÅŸevik Devrimi’nin iki önderinin o dönem dost düÅŸman herkes tarafından Lenin ve Troçki olarak görüldüÄŸünü kanıtlayan metinlerin çevrilmemiÅŸ olmasını hayra yorduk ve çevirdik. Åžöyle söyleyeyim: Lenin’in devrimden sonra, abartısız söylüyorum yüzlerce defa dünya devrimi vurgusu yaptığını, tek ülkede sosyalizmi reddettiÄŸini görüyoruz, ama bu zamana kadar bu metinler bir ÅŸekilde “bastırıldı”. Öyle ki bizden önceki bir derlemeye Lenin’in yirmi küsur defa dünya devrimi dediÄŸi bir yazıdan “parça” alınmış, ama inanabiliyor musunuz, alınan “parça”da tek bir kez “dünya devrimi” geçmiyor! Dahası bu durum Türkiye’yle de sınırlı deÄŸil zaten, zira Lenin’in Collected Works‘ü hiçbir zaman toplu eserler olmadı, hep eksikti. O yüzden Lenin’in baÅŸka yerlerde yayınlanan eserlerini de dâhil ettik. (bu kısım üçüncü soruda açılıyor).

Emperyalizm: Yeniden çeviri diye bir tek bu kitaba denebilir. Cemal Süreya çevirisi Sol Yayınları’nın belki de en temiz çevirisi, ama bazı eksikler ve yanlışlar var, olabilir. Fakat biz Emperyalizm‘e nasıl karar verdik? Lenin çevirilerimiz ilgi gördü, talep geldi, biz de yapalım dedik (aynı nedenle bundan sonra diÄŸer çevrilmiÅŸ eserleri de basacağız). Ama en azından telafi babında okura bir Ek kısmı da sunduk. Lenin’in 800 sayfalık Emperyalizm müsveddelerinden en önemli gördüÄŸümüz kısımları okuyup, seçip, ek kısmında sunduk (ve diÄŸer çevirilerde olduÄŸu gibi bir de sunuÅŸ ekledik) ki kitaplığında zaten Emperyalizm çevirisi olan okura ayıp olmasın, elindeki kitapta yeni bir ÅŸeyler de olsun.

Ne Yapmalı?: Ve Ne Yapmalı?‘ya geldik! Bu çeviri bizim belki de Lenin külliyatında çıkarttığımız en iyi iÅŸ. Zaten iftira atılmasının nedenlerinden biri de bu: hazımsızlık. Uzun uzun anlatmama gerek yok, zira SunuÅŸ kısmında yazdık. Oradan bir parça aktarayım: “Yaklaşık 200 sayfalık bu esere bulaÅŸan mitleri savuÅŸturmak için, üzerinden yüzyıl geçtikten sonra, Lars T. Lih adında bir araÅŸtırmacı tarafından 850 sayfalık bir Ne Yapmalı? baskısı (Lenin Rediscovered: what is to be done? in context) hazırlanmıştır. … Lars T. Lih [bu] çalışmasında, Ne Yapmalı?‘nın son derece ciddi araÅŸtırmaya dayalı yetkin bir çevirisini de yayınlamıştır. Döneme ait ilgili Rus ve Alman kaynaklarının neredeyse hepsini taramış olan Lih, Lenin’in kitapta kullandığı kilit kavramların yanlış tercüme edildiÄŸini ya da yorumlandığını göstermiÅŸ ve yirminci yüzyıl başı Rusya’sına odaklanmadan bunların anlaşılamayacağını öne sürmüÅŸtür. Bu yüzden olsa gerek, bazı terimleri de özgün Rusça haliyle bırakmıştır” vs.

Lih çeviriye takmış bir adam, ayrıca çok titiz bir araÅŸtırmacı, didikledikçe didikliyor. Zaten bu yüzden de yazdıkları yurtdışında muazzam ilgi görüyor. Ben kendi deÄŸerlendirmelerimin büyük oranda Lih’le örtüÅŸtüÄŸünü gördüÄŸümden, bu çeviriyi yapmanın planlarını kuruyordum, ama çok uzun zaman alacağı ve üzerimde birçok iÅŸ olduÄŸu için kaç yıldır gözüm korkmuÅŸtu, bekliyordum. Nihayet bu yıl kısmet oldu ve Ne Yapmalı? “Lenin’in İngilizce toplu eserleriyle Lars T. Lih’in metninden karşılaÅŸtırmalı olarak” çevrildi.

SunuÅŸ kısmında da deÄŸindiÄŸim altı-yedi kavramı doÄŸru aktaramadıktan sonra, Ne Yapmalı? çevirisinin maalesef çok bir hükmü kalmıyor. Zaten Ne Yapmalı? çevirisini okuyan bir emekçinin trade-unionism ile, trade-union liderleri ile vs. karşılaÅŸması çok da ön açıcı deÄŸil. Yani biz intihal suçlaması yapılan bu çeviride, intihal bir tarafa muazzam bir iÅŸ çıkarttığımız kanaatindeyiz. İntihal yapacak adam bunlarla mı uÄŸraşır?

“İnsan ilk birkaç çevirisinde özgün olmak için özel çaba harcıyor, ama sonra kendi tarzını buluyor”

SG: Çevirirken özel bir yönteme baÅŸvurdunuz mu, hangi edisyonu temel alıyorsunuz?

FBA: Metne göre deÄŸiÅŸiyor. Eski çevirileri birkaç paragraf okuyorum, iyiyse mutlaka bazı yerlerde karşılaÅŸtırma yapıyorum. Neticede, biz çevirmenlerde de biraz meslek ÅŸovenizmi vardır. Yaptığımız iÅŸin kendimizle ilgili kısmını görürüz, okuru bazen unuturuz. Bence okur bazen yenilik ya da “düzeltme” deÄŸil, hatırlamak istiyor. Bu yüzden yerleÅŸmiÅŸ kalıpları deÄŸiÅŸtirmemeye çalışıyorum (tabii uygun oldukça). Buna dair Ne Yapmalı?‘nın sunuÅŸunda ÅŸöyle demiÅŸtim mesela: “Keza “amatörlük” ya da “ilkellik” diye çevrilen “kustarnichestvo” sözcüÄŸünün de “zanaatkâr sınırlılıkları” diye çevrilmesi gerektiÄŸini söyler Lih. Burada bir anlam aktarımı sorunundan çok, vurgu farklılığı söz konusudur. Önceki çeviriler büyük anlam kaymalarına yol açmadığı için, sürekliliÄŸi korumak adına, elinizdeki metinde “amatörlük” ve “ilkellik” karşılığı korundu.” İnsan ilk birkaç çevirisinde özgün olmak için özel çaba harcıyor, ama sonra kendi tarzını buluyor kanımca. Ben çevirirken “benim olsun” derdinde olan biri deÄŸilim, o yüzden korunması gerekenleri korumaya çalışıyorum.

Kendim Lenin’in bir öÄŸrencisi olarak, kendisinin dilini ve ruhunu yakaladığımı düÅŸünüyorum, o yüzden ek bir yönteme ihtiyaç duymuyorum. Ben zaten bu eserlerle büyüdüm, hamurum Marx’la, Lenin’le yoÄŸruldu, ilk günden beri bu kitapları çevirmenin hayalini kurdum, mesleÄŸe de öyle baÅŸladım. Ek bir yönteme gerek duymuyorum.

Temelde İngilizce Collected Works‘ten yararlanıyoruz. Ama çeviriye göre, diÄŸer dillerden karşılaÅŸtırma yapıyoruz (Mesela Devlet ve Devrim‘de yaptık bunu.) Onun dışında Sovyet Devrimi ve BolÅŸevizm tarihi üzerine onlarca önemli eser var, bunlarda bazen basılmamış Lenin eserleri yer alıyor, bunlardan yararlanıyoruz ya da E.H. Carr, Roy Medvedev gibi bazı parçaları kendi çevirileriyle aktaran yazarların eserlerinden yararlanıyoruz. Mesela Devrim Yazıları‘nın ikinci cildi olan BolÅŸevikler ve Proletarya DiktatörlüÄŸü‘nde Lenin’in daha önce yayınlanmamış ama BolÅŸevizm tarihine birazcık aÅŸina olan herkesin bildiÄŸi 1 Kasım 1917 tarihli meÅŸhur konuÅŸmasını yayınladık (Herkes biliyordu da niye yayınlanmadı? Çünkü Lenin konuÅŸmanın bir yerinde, “Troçki birleÅŸmenin olanaksız olduÄŸunu uzun zaman önce söyledi. Troçki bunu anladı ve o zamandan beri Troçki’den daha iyi bir BolÅŸevik olmamıştır” diyor da, o yüzden!) Bu tür ortodoks olmayan davranışlar sergilerken, metnin gerçek olmadığı suçlamalarına maruz kalmamak için kıstasımız ÅŸu oluyor: En az iki ayrı kaynaktan doÄŸrulamak, ki bunlardan birisi genellikle burjuva tarihçileri oluyor (mesela Richard Pipes gibi azılı komünizm düÅŸmanları).

 

SG: Klasiklerle ilgili başka bir projeniz var mı?

FBA: Agora Kitaplığı’yla Marksizm külliyatına devam edeceÄŸiz. ÖnceliÄŸimiz klasikler. BaÅŸka Marx-Engels teklifleri alıyorum ama ÅŸu an zaten Lenin’le yoÄŸun olduÄŸum için, açıkçası en saÄŸlam projeyi bekliyorum.

Ayrıca halihazırda yayınlanmayı bekleyen bir Troçki çevirim var: Komünist Enternasyonal’in İlk BeÅŸ Yılı (Alef Yayınları). iki cilt, 1000 küsur sayfa. Muazzam bir eser. Bu eserin Troçki aforoz edilmeden önce yazılmış olması, önemini bir kat daha artırıyor.

Onun dışında bir gün Troçki’nin 1930’lardaki yazılarını mutlaka çevireceÄŸim, o da yayıncısını arıyor, buradan duyurmuÅŸ olayım.

TeÅŸekkürler.

SG: Ben teÅŸekkür ederim.

Ferit Burak Aydar
İstanbul Üniversitesi İngiliz Edebiyatı mezunu. Aralarında Ian Watt, Romanın YükseliÅŸi (Metis),  Edward Said, BaÅŸlangıçlar (Metis) veJoseph Conrad ve Otobiyografide Kurmaca, P. de Man, Körlük ve İçgörü (Metis), Esra Özyürek, Modernlik Nostaljisi (BoÄŸaziçi Üniv.), Jonah Lehrer, Proust Bir Sinirbilimciydi (BoÄŸaziçi Üniv.), John Reed, Balkanlarda SavaÅŸ (Pencere), Lenin Devlet ve Devrim (Agora) çevirilerinin de olduÄŸu otuzun üzerinde çevirisi vardır. Ayrıca Lenin’den Yenilgicilik ve Enternasyonalizm, Sovyet İktidarı ve Dünya Devrimi ve BolÅŸevikler ve Proletarya DiktatörlüÄŸü baÅŸlıklı derlemeleri hazırlamış ve çevirmiÅŸtir. Kitap çevirisiyle geçinmektedir.

Ayrıca bkz. Erkin Özalp: “Soru iÅŸaretleri doÄŸurmamak gerekiyor”

Osman Akınhay: “Ferit Burak Aydar’ın ismini ve çalışkanlığını bilen biliyor”