Lenin’in “Ne Yapmalı?” adlı kitabının yeniden çevirisi tartışmasında, çevirmen Ferit Burak Aydar ve Erkin Özalp’le yaptığımız söyleÅŸilerin ardından, Aydar çevirilerinin Agora Kitaplığı’ndaki yayımcısı ve editörü Osman Akınhay’la da söyleÅŸi yaptık.

***

Sabri Gürses: Genel olarak, Agora Kitaplığı’nın Lenin çevirileri projesi hakkında bilgi verebilir misiniz? Proje ne zaman gündeme geldi, çeviri süreci ne kadar sürdü, hedef neydi ve piyasada farklı çeviriler olduÄŸuna göre, bu proje için belirlenen bir okur profili var mıydı?

Osman Akınhay: Lenin külliyatına giriÅŸmenin arkaplanında iki etken bulunuyor. Bunlardan birisi, fikri; diÄŸeri, pratik. Birincisinden kastım, 2008 sonbaharında küresel kapitalizmin dünya çapındaki krizi patlak verip de Marx hatırlanınca, hatta ve dahası Marx’ın bir ÅŸekilde düzenin egemen söylemi içerisinde massedilme arzuları yaygınlaşınca, sistemin ‘hazmedemeyeceÄŸi’ asıl lokmanın Lenin’in siyaset teorisi olduÄŸuydu.

Nitekim, Marx’ın ‘canlandığı’ o aylardan itibaren, iki Kapital çevirisi dahil olmak üzere birçok yayınevinden Marx’ın eserlerini çevirme konusunda çeÅŸitli hamleler yapıldığını biliyoruz. Fakat Lenin ‘nedense’ aynı arzu ve giriÅŸkenlikten nasibini almıyordu. Bu, birinci etken.

DoÄŸal olarak bu ihtiyacı hissetmek ile Lenin külliyatına giriÅŸmeyi hayata geçirmek arasında hayli mesafe var. O yüzden, benim gönlümde bir ‘niyet’le sınırlı kalmış bir istekti bu. Ne zaman ki, Ferit’le tanıştık; iÅŸ baÅŸka bir mecraya döküldü.

Ki aslında Ferit’le karşılıklı olarak çalışmaya baÅŸladığımızda da Lenin külliyatını hemen düÅŸünmedik. Ferit, birçok ‘zor’ yazarı (bunlar arasında Fredric Jameson, Edward Said, Ian Watt, Harold Bloom, Susan Buck-Morss, Paul de Man gibi, çeviride zorluk derecesi hayli yüksek yazarların isimlerini sayabiliriz) Türkçe’ye layıkıyla aktarmayı baÅŸaran, ismini yakından takip ettiÄŸim bir çevirmendi. Bir gün (sanırım 2008 yılının baÅŸlarıydı) geldi, tanıştık ve mealen, ‘güncel’ akademik metinlerden sıkıldığını, daha esaslı bir ÅŸey yapmak istediÄŸini söyledi.

DoÄŸrusu, benim de aklımda, külliyat olarak deÄŸil ama ‘bir adet’ derleme olarak bir Lenin kitabı epeydir dolanıyordu. Lenin’in Birinci Dünya Savaşı sırasında her vesileyle baÅŸvurduÄŸu ‘revolutionary defeatism’ kavramı etrafında bir derleme oluÅŸturmak. Türkiye’de kendine solcu diyen akım ve partiler içindeki ‘yurtseverlik’ aÅŸkı ve yine birçok solcuyu da kuÅŸatan ‘futbol’ sevgisinin ‘milli takım tutma’ boyutuna karşı, Lenin’den bir salvoyla karşılık vermekti derdim.

O yüzden de Ferit’e, Lenin’in ‘devrimci yenilgicilik’ kavramını ele aldığı metinlerden oluÅŸan bir derleme yapmayı isteyip istemeyeceÄŸini sordum. O da bu fikri sevdi ve hemen çalışmaya koyuldu. Ancak bu aÅŸamada hâlâ aramızda bir Lenin külliyatı konuÅŸmuÅŸ deÄŸildik.

Aradan birkaç ay geçti. Bizim Lenin külliyatının ilk cildi olarak bastığımız Yenilgicilik ve Enternasyonalizm‘in çevirisini teslim etmiÅŸti ve kitap, basıma hazır diÄŸer kitapların yanında sırasını bekliyordu, ki Ferit bu sefer de Devlet ve Devrim‘in çevirisiyle arz-ı endam etti. Uzun zaman önce çevirmiÅŸ olduÄŸu bu kitabı yayınlamak için baÅŸka bir yayıneviyle sözleÅŸmiÅŸ, fakat sanırım birtakım sorunlar çıkınca, benim Devlet ve Devrim‘i de basmak isteyip istemeyeceÄŸimi merak etmiÅŸ. Hay hay dedik ve bastık. Yenilgicilik‘ten de önce.

İşte, ancak bu tarihten sonra, acaba bu iki kitapla baÅŸladığımıza göre Lenin külliyatı kapsamında ilerleyebilir miyiz, diye düÅŸündük. Burada inisiyatif sadece Ferit’te olabilirdi; çünkü uzun yılları ve yoÄŸun bir araÅŸtırma, derleme faaliyetini alacak bir baÄŸlanma söz konusuydu. Daha önce Türkçe’ye aktarılmış olan temel eserleri programa almak tabii ki mümkündü ve onları sırayla çevirecekti, ama ya 1917 sonrası yazı, konuÅŸma, mektup ve hükümet kararnameleri, önergeler, vb.?

Lenin külliyatı altında bir “Devrim Yazıları” baÅŸlığı açma fikri burada doÄŸdu ve iÅŸin bu kısmı doÄŸrudan Ferit’in önerisi ve çalışmalarıyla hayata geçmeye baÅŸladı.

SG: Bu tartışmadaki önemli bir konu, klasik temel eserlerin çevirmeni olan Ferit Burak Aydar isminin yeterince tanınmaması gibi görünüyor. Oysa Aydar, Lenin’leri sadece çevirmiyor, bunlara güncel yorumlar içeren önsöz ve ekler hazırlıyor. Bu çevirmen-editör önsözü uygulaması daha önceki Lenin çevirilerinde pek görülmeyen bir ÅŸey. Acaba yayınevinin Lenin projesi için çevirmen ve editör olarak Ferit Burak Aydar’ı seçmesinin sebebi nedir, Aydar’ı bu çerçevede tanıtabilir misiniz?

OA: Bu sorunuzun ikinci kısmını yukarıda cevaplamış oldum. İlk kısmına gelince. Tabii ki Lenin’in temel eserleri ve bizim tarafımızdan hazırlanan derlemelere geniÅŸ önsözler yazmak, bu önsözleri yazmak için de, salt o metni çevirmenin ötesinde, söz konusu kitapla ilgili geniÅŸ tartışma noktalarına vakıf olmak, baÅŸlı başına özgün bir emeÄŸin harcanmasını gerektiriyor.

Ferit’in ismini ve çalışkanlığını bilen biliyor; ben de kendisinin Marksizme hakimiyetini Ian Watt’ın Romanın YükseliÅŸi‘ne yazdığı “Sonsöz”den bildiÄŸimden hiç tereddüt etmedim. Dahası, bence bu ‘ayrıcalık’, Türkiye’de sol hareketin 1960’lardan sonraki yaklaşık elli yıllık tarihinde, Sol Yayınları’nın edisyonları dışında herhalde ikinci defa bir külliyat hazırlamaya kalkışma ‘iddiası’yla da karşılanabilir.

Fakat iÅŸin bu kısmı, bırakın ‘tartışma’ dediÄŸiniz ‘mesnetsiz saldırganlığın’ baÅŸladığı tarihte, Ferit’in elinden çıkmış olan ‘yedi Lenin kitabı’nın incelenmiÅŸ olmasını, tek bir tanesi dahi ele alınmadan ve tek birinin dahi kapağı kaldırılmadan ‘yaÄŸma! yaÄŸma!’ diye feryadı figan edilmesini haklı kılmaz.

Kaldı ki, “Ne Yapmalı?” çevirisine saldırının tezgâhlandığı malum sitede, Ferit’in Lenin çevirilerine karşı ilk ‘eleÅŸtiri’, Lenin’in bizden Yenilgicilik ve Enternasyonalizm derlemesinin çıkışı akabinde gelmiÅŸti. Kitabı Temmuz 2009’da yayınlamıştık ve yine saldırıcılardan Ali Mert, 25 Temmuz 2009 tarihinde aynı sitede çıkan yazısında, Lenin’in ‘yurtseverlik eleÅŸtirisi’ni eksenine alan bir derlemeden ne kadar rahatsız olduÄŸunu hiç gizlemeden, açıkça ifade etmiÅŸti. Onun aklına göre, Lenin sadece ‘burjuva yurtseverliÄŸi’ni eleÅŸtiriyordu, o yüzden burada bir çarpıtma, dahice bir isimlendirmeyle ‘cımbızlama’ söz konusuydu; daha öteye ‘yurtseverlik’, kendilerinin baÅŸ tacıydı çünkü ve Lenin’in bu kitabıyla kendi siyasal görüÅŸlerini ÅŸekillendiren temel direklerinden birinin çürütülecek olması belli ki canını acıtmıştı.

O yüzden, benim ‘yaÄŸma saldırısı’ sonrası siteye gönderdiÄŸim ilk cevap, bütün bu yaygaranın arkaplanını ‘siyasi görüÅŸ farklılığı’nın oluÅŸturduÄŸu yönündedir. Kendileri açıkça bunu ifade etmeseler de, “Ne Yapmalı?” üzerinden yoÄŸun bir saldırıya giriÅŸilmesi de, besbelli yine kendi taraftarlarının ‘Agora’nın Lenin külliyatı’nı okumalarını istememeleridir. Olur ya, Lenin’in 1917 sonrası yazı ve konuÅŸmalarında sık sık ‘dünya devrimi’nden bahsettiÄŸine, ‘Büyük Rus ÅŸovenizmi’nin doÄŸmakta oluÅŸuna, Ekim Devrimi’nin gerçekleÅŸtirilmesi ve iç savaÅŸ sırasında Troçki’nin yaptığı katkılara falan rastlayabilirlerdi!..

“Bir çeviriyi redakte etmek, sıfırdan bir çeviriye giriÅŸmekten daha zahmetli, can sıkıcı ve vakit tüketicidir.”

SG: İntihal tartışmasını daha doÄŸru bir zeminde deÄŸerlendirebilmek için, perspektifi biraz kaydırmakta yarar olabilir. Bunun için sözgelimi projede yer alan Emperyalizm adlı kitap ele alınabilir: Önsözde Aydar, Lenin’in emperyalizm teorisini deÄŸerlendiren, günümüz açısından ele alan, ilgi çekici özel bir yorum geliÅŸtiriyor okur için. Kitaba yeni bir yaklaşım sunuyor bu. Fakat çeviriyi daha önceden yayınlanmış çevirilerle (Sol, İnter ve Sosyalist Yayınlar tarafından yayınlanan metinlerle) karşılaÅŸtırınca, köklü bir fark yokmuÅŸ gibi görünüyor. Önsözde belirtilmediÄŸi için, varsa eÄŸer, okurun bu farkları yakalaması zor. Çeviride nasıl bir yenilik, yeni bir yaklaşım olduÄŸunu deÄŸerlendirebilir misiniz?

Bir önceki soruya verdiÄŸim cevabın sonunda ima etmiÅŸ olduÄŸum gibi, ‘külliyat’a dönüÅŸen bir çaba söz konusuyken, ‘çeviri anlayışı’ndan önce, ‘edisyonlara hangi mercekten bakılacağı’ sorunu vardır. BilindiÄŸi üzere, çeÅŸitli yazarların külliyatı, hatta kimi yazarların bazı eserleri konusunda çok çeÅŸitli edisyonlar, derlemeler, seçkiler, toplu eserler hazırlanmaktadır. Ferit de Lenin’i çevirme çabası bir ‘külliyat iddiası’na dönüÅŸtükten sonra bu perspektifi nasıl kurduÄŸunu sizinle yapılan söyleÅŸide ve diÄŸer yerlerde (Mesele‘nin Temmuz 2010 sayısında, Birgün‘ün Kitap İki’nde çıkan söyleÅŸisinde) kendisi açıkladı. Ben tekrarlamayayım. Tabii bu ‘mercek’ terimiyle neyin kastedildiÄŸi konusunda bir fikri olmayanlar, ‘bizatihi çeviri edimi’nin de ‘bir mercekten’ çarpıtıldığı gibi bir yoruma ulaÅŸtılar, ki bu da onların çeviri eleÅŸtirisi konusundaki cehaletlerinin bir göstergesiydi.

Esasen, eleÅŸtiri yöntem demektir. “Ne Yapmalı?” çevirisine saldırının idare edildiÄŸi sitede yazılıp çizilenlere bakarsanız, ortada bir yöntemin izinin dahi bulunmadığını görürsünüz. Kendilerine ‘komünist’ sıfatı takmayı isteyenler, gerek siyasal tartışmalar ve polemiklerde gerekse çeviri incelemesi/eleÅŸtirisi söz konusu olduÄŸunda bir yöntemle hareket etmekten aciz olduklarını sergilemiÅŸ oldular.

Kastım ÅŸu: Birisi çıkıyor, kitabın kendisini ve kapağını görmeden “Agora’nın çeviri yaÄŸması” diye manÅŸet atıyor; birisi çıkıyor, siyasal ahlaktan ve (ortak arkadaşımız vesilesiyle) dostluk hukukundan nasibini almayan bir mektupla, tartışmaya ‘delikanlılık rajonu’ üzerinden lumpen bir ağızla giriyor; birisi, Agora’nın deÄŸirmeninin nasıl döndüÄŸünü soruyor (merakını gidereyim: banka kredisinden henüz kurtulamadan!); ismi ‘haber’ diye geçen bir site düÅŸünün ki, yedi-sekiz gün boyunca, Türkiye’de ve dünyada baÅŸka hiçbir olay olmuyormuÅŸ gibi, bir adamın bana mektubunu sitenin ilk haberi olarak en baÅŸta tutuyor, vesaire.

Sonra da isimli-isimsiz kiÅŸilerin her biri eline ayrı bir büyüteç almış, “bakın ben bunu buldum!”, “aa, ÅŸu kelime de var!”, “kelimeler nasıl da tutuyor!”, “hataları da aynı!” benzeri hafiyeliklerle mühim bir ifÅŸaat yakaladıklarını farz ediyorlar.

Esasında bütün bunlar, ortada yöntemsiz, siyasi kültürü olgunlaÅŸmamış birtakım kiÅŸiler karşısında olduÄŸumuzu gösteriyor. O yüzden de ben cevaplarımı ‘çeviri’ ekseni üzerinde verdim. Tabii ki arada laf söyledim, biz armut mu toplayacağız. Fakat özünde, Ferit’i ‘hırsızlık’tan ‘editörlüÄŸe’ terfi ettirerek saldırganlıklarına temel aramayı sürdüren bu saldırıcıların, diÅŸe dokunur tek vasıtaları da ‘paragraf karşılaÅŸtırması’.

Ben geniÅŸ geniÅŸ izah ettim; Lenin basit ve yalın bir dil kullanmayı her ÅŸeyden önce kendi siyasal hedefleri açısından tercih etmiÅŸtir. Edebi ve üslûpçu cümleleri pek azdır; üstelik Lenin’in toplu eserlerini basıma hazırlayan (ve saldırıcıların kendi ‘mercekleri’yle birebir uyuÅŸan) Progress Publishers edisyonu da bu sadeliÄŸi korumayı özellikle amaç bilmiÅŸtir. O yüzden, çeviride terim ve kavramları doÄŸru karşılamak, açık ve anlaşılır bir dille cümleleri kurup birbirine baÄŸlamak Lenin çevirisinde asgari yeterliliÄŸi saÄŸlar. Farklılık da buralarda deÄŸil, ‘kelime tercihleri’nde Lenin’in kastı olan siyaset anlayışının bulandırıldığı, çarpıtıldığı, doÄŸru aktarılamadığı yerlerde çıkar.

O yüzden, saldırıcıların ‘editörlük’ sıfatını layık gördükleri tercih farklılıklarına iÅŸaret ettiÄŸim soldefter.com’daki yazımda altını çizdiÄŸim (ve çevirilerin ilk 100 sayfasını kıyaslarken saptadığım) ‘trade-unionculuk/sendikal-ist’, ‘faaliyet/eylem’, ‘patron/eylem’ gibi köÅŸe taşı niteliÄŸindeki ve daha öz önemli olmak üzere ‘halka/çevre’ gibi tercihler, baÅŸlı başına yorum farkıdır ve Lenin’in siyaset teorisinin ruhuna sadık kalıp kalınmadığını gösterir.

Geriye kalıyor, paragraflardaki çakışmalar. Bunu hem ben izah ettim hem Ferit. Siz de kendiniz denediniz; daha önceki “Ne Yapmalı?” çevirilerinde de ‘benzerlikler’ gördüÄŸünüzü söylediniz. Bu kadar yalın ve kurmaca-olmayan bir metinde cümleler çakışmayacak da nasıl olacak? Çakışmasın diye sahte taklalar mı atacaksınız, olmayan yapılar mı uyduracaksınız; ya çakışandan kat kat daha fazla sayıdaki çakışmayan cümleler? Dahası, ‘çakışma’ diye verilen örneklerin birçoÄŸunda çakışma da yok! Ve ben, tekrarlayayım, esas çakışma olmasa bir zorlama gayreti söz konusudur diye ÅŸüphe ederim.

Onların verdiÄŸi bir örnek:

ME çevirisi: “Legal marksistlerle birleÅŸme, bir bakıma, Rus sosyal-demokratlarının girdikleri gerçekten siyasal ilk ittifaktı.”

FBA çevirisi: “Yasal Marksistlerle birleÅŸme, kendi çapında, Rusya sosyal-demokratlarının ilk gerçek siyasal ittifakıydı.”

Yaygaracılar Erdost’unkiyle çakışmayacak ÅŸekilde, tam (!) ‘orijinal’ çevireceklerse, buyursunlar uÄŸraÅŸsınlar, belli ki arazi geniÅŸ, vakitleri de gani!..

Çetin Altan’ın çok sevdiÄŸim bir lafı vardır: “İhtiyacı olmadığı için yalana tevessül etmemek.” Ferit’in intihale ne ihtiyacı var? Karşımızdaki acemiler çeviri iÅŸinin zahmeti, kapsamlılığı ve derinliÄŸi mevzuuna o kadar uzaklar ki, kendilerini komünist sanıp, emeÄŸe saldırmakta en ufak bir beis görmüyorlar. O yüzden de, ÅŸu sözümün altında ne yattığını, buna itiraz etmenin nasıl bir, tam da kapitalist açgözlülüÄŸün yansıması olan ‘verim hırsı’ olduÄŸunu kavramakta zorlanıyorlar: “Çeviri, eÄŸer hiçbir geçim kaygısı yapılmadan ve tamamen ÅŸevkle yapılıyorsa, o çeviriden belki yüzde yüze yakın verim beklenebilir, ancak onun dışında, hele ki ev kirasına yetiÅŸmeye çalışan ‘emekçi çevirmenler’ söz konusu olduÄŸunda, sanırım tolerans çıtasını oldukça yukarı çekmek gerekiyor (bunu kendi payıma söylemiyorum elbette); ayrıca, hemen hemen hiçbir iÅŸkolunda ve sektörde yüzde yüz diye bir verimin yanına bile yaklaşılmazken, diyelim hallice bir kitap içinde 2.000 cümleden müteÅŸekkil 1 kitabı tercüme etmeye soyunan bir çevirmenden, 2.000’de 2.000 isabet kaydetmesini beklemek ziyadesiyle insafsızlık…”

Oysa, bırakın intihal iddialarını, siyaseten bu konu çok daha önemlidir: Emekçinin ‘iÅŸ ahlakı’ (terimi tekrarlayayım: ‘iÅŸ ahlakı’) olur mu, patronun ‘efficiency/etkenlik’ beklentisi emekçinin ne kadar umurunda olur, ya da ÅŸöyle: Emekçinin gördüÄŸü ‘iÅŸ’ yüceltilebilir mi? Nitekim içlerinden bazıları, ‘ev kirasına yetiÅŸmeye çalışan emekçi’ ibaresine takıldılar? Neyine takıldılar acaba?

Bütün bunların dışında bir sivri akıllı da çıkmış, Ferit’in son bir yıldaki çevirilerini alt alta sıralayıp, ‘bu nasıl oluyor’ diye sormuÅŸ. Yuh artık! Ne demeye getiriyor: ‘Bu kadar çeviri bu kadar zamana sığmaz!’ Öyleyse… Öyleyse, hepsi hırsızlama. Bu kadar kıt akıllılık olur mu? O kitapların hepsi 2009-2010’da yayınlandı diye, hepsinin de aynı günlerde mi çevrilmiÅŸ olması gerekiyor? Yayınevlerinin kendilerine gelen çevirileri boyacı küpü gibi anında basmadıklarını kimse kulağına fısıldamıyor mu bunların? Benim 1991’de hapiste çevirdiÄŸim Rosa Luxemburg’un Ulusal Sorun‘unu Belge Yayınları ancak bu yıl, 2010’da yayınladı mesela. Ben 1989’da çevirdiÄŸim Osmanlı İmparatorluÄŸu’nda Reform‘u ancak 1998’de yayınlatabildim. Elinde çevirisi kalmış, yayınevi arayan tonla kiÅŸi var. Ve saire… Hiçbir yere bakamıyorsan, aç google, ideefixe, nereyi biliyorsan, bir bak bakalım, saldırdığın bu çevirmenin önceki performansı nedir?

Keza, Lenin çevirmeye kalkan ve eskiden çevrilmiÅŸ bir kitabı yeniden çeviren herkesin aklına ilk gelen düÅŸüncedir, çevirilerin birbiriyle karşılaÅŸtırılacak olması ve bunun üzerinden siyasi muarızlarının saldırılarına muhatap olma ihtimali. Dolayısıyla hepimiz biliriz ki, Lenin külliyatına giriÅŸmek, muhtemelen en az kendimiz kadar Lenin’in görüÅŸlerini siyasal cephane yapacak baÅŸka birilerini illa ki rahatsız edecektir!

Her kitaba 40-50 sayfa uzunluÄŸunda, ‘telif makale’ deÄŸerinde önsözler ve sunuÅŸlar hazırlayacaksın; Türkçe’de bulunmayan ‘derlemeler’ kuracaksın; yıllar boyunca, yüzlerce, binlerce sayfalık bir çeviri serüveninin içine gireceksin; sonra da, sorunlu olduÄŸunda herkesin hemfikir olduÄŸu bir yayınevinin edisyonundan çeviri çalacaksın! Buna inanmak ve bu konuda iddialaÅŸmak bile insanın zekâsını ölçmeye yeter aslında. Lenin külliyatı yapıyorsanız, birilerinin rahatsız olmaması mümkün deÄŸildir.

Ayrıca, çeviriyle ‘iÅŸtigal edenler’ bilirler: Yapılmış olan bir çeviriyi (ortaya çıkan çalışma ne kadar iyi olursa olsun) redakte etmek, her zaman için sıfırdan bir çeviriye giriÅŸmekten daha zahmetli, can sıkıcı ve vakit tüketicidir. Orijinal cümleyi okuyacaksın, kafanda bir cümle ÅŸekillenecek, sonra redakte ettiÄŸin metne bakacaksın, orada bir ÅŸey göreceksin, gördüÄŸün ÅŸey ile kendi kafandakini kıyaslayacaksın, çakışan çakışmayan yerlerini zihninde ÅŸöyle bir tartacaksın, sonra da bir tercihte bulunacaksın.

Tam da bu yüzden, biraz olsun aklı başında bir çevirmen, orijinal cümleyi okuyup kendi çevirisini yazar. SorumluluÄŸunu da üstlenir. Hem böylece sadece 1+1, 2 birim (yabancı dilden okuduÄŸunu anlama ve onu Türkçe’ye nakletme) iÅŸlem yapmış olur. Oysa diÄŸerinde, ister redaksiyon olsun ister hırsızlama, en az 4 birim iÅŸlem vardır (yabancı dilden okuduÄŸunu anlama/redakte ettiÄŸin ya da hırsızladığın çevirmenin ne yazdığına bakma/o metin ile kendi kafanda kurduÄŸun cümleyi kıyaslama/sonra da kendi tercihin olarak birinden birine karar verme). Tipik astarı yüzünden pahalı hikâyesi; durduk yerde iÅŸimizi iki katına çıkaracak kadar enayi sanıyorlar bizi, ya da herkesi kendileri gibi biliyorlar. (Ha bir de tabii, son tercihte bulunduktan sonra 5. birim iÅŸlem var ki, o da hırsızladığınız metinden farklı görünsün diye uÄŸraÅŸmak; Erdost çevirisindeki kusurları bir bir sayınca ve bizim çeviride o yanlışların hiçbirine düÅŸülmediÄŸini gösterince, Ferit’i ‘hırsızlık’tan ‘editörlüÄŸe’ terfi ettirme lütfunu bahÅŸedenlerin farz ettiÄŸi ‘eksiÄŸi’ tamamlamak).

SG: Lenin’in eserlerinin hemen hepsi ikinci dilden yapılmış, ayrıca aynı kitabın birkaç farklı çevirileri var. Lenin projesindeki çevirileri yayına hazırlarken bu geçmiÅŸ yayınlarla editöryel karşılaÅŸtırma yapma fırsatı bulabildiniz mi? Kitaplarda bu tür bir deÄŸerlendirmeye yer vermek okur açısından daha yararlı olmaz mıydı sizce?

Bir, böyle bir ÅŸeyi kitap üzerinde yapmak, okurun ilgisini tamamen dağıtmak anlamına gelir. İki, bu baÅŸka bir polemiktir; yer yer de çeviri eleÅŸtirisinin alanına girer, yeri bir kitabın, bir edisyonun sunuluÅŸu deÄŸildir. Ortada çok önemli bir durum olur, bu da yapılabilir belki; fakat halihazırda sadece, yıllardır yenilenmemiÅŸ Sol Yayınları’nın klasik eserleri, İnter Yayınları’nın Lenin ve Stalin külliyatı, 1980 öncesi çok sayıdaki yayınevinin kendi öncelikleri ve ilgileri dahilinde hazırladıkları Marx, Engels ve Lenin (ve de Stalin) seçme eserleri var. ÇoÄŸunun yenilenmeye muhtaç olduÄŸu da çok kiÅŸi söylüyor; aksi takdirde, yakın dönemde bu kadar yoÄŸun ‘sol klasik’ çevirisine giriÅŸilmezdi.

SG: Sizce Lenin’in Rusça metinlerinin aslına bakmadan kavramların kesin içerimleri ortaya çıkabilir mi? Neden Rusça özgün metinden çeviri yaptırmayı düÅŸünmediniz?

Diyelim, Bahtin çeviriyorsanız bu dediÄŸiniz çok önemlidir (yanlış bilmiyorsam, siz Bahtin de çevirdiniz), neresinden baksanız uzmanlık gerektiren, hatta bazı kelime icatları/yakıştırmaları bakımından yer yer özgün bir terminoloji söz konusudur. Fakat Lenin’in kaleminden çıkanlar ve o dönemin siyasal olayları, siyasal tarihe o kadar yer etmiÅŸtir ve dünyanın her köÅŸesinde o denli yaygınlaÅŸmış bir ‘literatür’e tekabül eder ki, diyelim Marksizm ve Ampirio/Kritisizm gibi çok yoÄŸun felsefi tartışmaların yapıldığı sayılı metni dışında Lenin için bu noktada kapsamlı bir ihtiyaç bulunduÄŸunu düÅŸünmüyorum. Fakat hiç ihtiyaç yok da deÄŸildir. Her zaman için, aslına bakmak daha faydalıdır. Nitekim, Ferit’in özellikle de “Ne Yapmalı?” için aktardığı Lars T. Lih’in araÅŸtırması/edisyonu bu bakımdan güzel bir örnektir. Ki Ferit de, Lih’in yorumları doÄŸrultusunda, “Ne Yapmalı?”daki birkaç kilit önemdeki terim ve kavramla ilgili tartışmasını “Önsöz”de yapmış ve tercihini, Lih’in Rusça asıla dayandırdığı görüÅŸlerini dikkate alarak yapmıştır. Yine de Rusça aslından çevirilerin olmaması, Lenin’in eserleri söz konusu olduÄŸunda evvel beri temel bir eksiklik olarak düÅŸünülmemiÅŸtir.

SG: Erkin Özalp’ın yazdığı yazı yayınevine yönelik bir yazı, daha sonraki açıklamaları da öne sürdüÄŸü intihal olgusunun yayınevinin sorumluÄŸu çerçevesinde olduÄŸu yönünde – her koÅŸulda yayınevinizin ve çevirmeninizin mesleki kimliÄŸinin bu tartışmadan zarar görmesi söz konusu. Buna karşı internet yazışmaları dışında bir adım atmayı düÅŸünüyor musunuz?

OA: Burada, her ne kadar taraflardan biri solun en temel deÄŸerlerinden bihabermiÅŸ gibi davransa da, neticede çeviribilimsel deÄŸil, siyasal bir tartışma var; o yüzden buna uygun bir cevap vermek gerekiyordu. Bu, iÅŸin bir yanı.

DiÄŸer yanı, tabii ki eserden eser sahibi, yayından yayınevi sorumludur. Ben de, daha önce editörlüÄŸünü yürüttüÄŸüm baÅŸka yayınevi ve kitaplarda çıkan tartışmalarda olduÄŸu gibi, hiçbir zaman sorumluluÄŸu baÅŸkasına havale etmem. Burada bir zarar var mı; zararı yayınevi ve çevirmen gördü diye düÅŸünülebilir. Biz yaptığımızdan eminiz. Çevirmenin gördüÄŸü bir zarar da yok; tıpkı eskiden olduÄŸu gibi, gelen tekliflerden hangi yayınevine hangisini çevireceÄŸini düÅŸünüyor. Merak buyurmasınlar, Agora’ya Lenin çevirmeye devam edecek ve Eylül ayında, yine Lenin’den hazırladığı “Karl Marx” derlemesini basacağız. Ticari açıdan bir zarar söz konusu diye düÅŸünülebilir. Biz bu konuda zaten rahatız; bugüne kadar arkamızda ‘koca (!) bir parti’ de olmadı, kendi yağımızla kavrulup gidiyoruz. Oysa asıl zarar, saldırıcıların kendi taraftarlarının kemikleÅŸtirilmesidir. Lenin’in mirasının ‘yurtseverlik’, ‘tek ülkede sosyalizm’ ve ‘Stalinizm’ üzerinden sürdürüldüÄŸünün zannedilmesi eÄŸiliminin kendi içlerinde kök salmasıdır. O da onların tercihi; hayrını görsünler.

Osman Akınhay

Osman Akınhay (Editör)1960, İzmir, ÖdemiÅŸ doÄŸumlu. 1976’da SBF’ye, 1980’de hapse girdi. İçeride çevirmenliÄŸe baÅŸladı, 70 kadar kitap çevirdi. 1993’te Ege Yayıncılık’ı, 1994’te İzmir Kitaplığı’nı kurdu. 1996-98’de Sistem Yayıncılık’ın genel yayın yönetmenliÄŸini, 1999’da Ankara Bilim ve Sanat Yayınları’nın editörlüÄŸünü üstlendi. 2000’de kuruluÅŸundan 2003 yılına kadar Everest Yayınları’nın editörlüÄŸünü yaptı.

Ayrıca bkz. Ferit Burak Aydar: “İntihal yapacak adam bunlarla mı uÄŸraşır?”

Erkin Özalp: “Soru iÅŸaretleri doÄŸurmamak gerekiyor”