Türkçe İsrail’i yorumlayamaz, çünkü öncelikle Türkçede İsrail tarihi hakkında kapsamlı bir kitap yok. İsrail tarihi de, Yahudi tarihi de Türkçe kaynaklarda dolaylı olarak yer alıyor. Yahudi tarihini baÅŸlı başına konu olarak ele alan tek kitap da bir çeviri, Paul Johnson’ın klasikleÅŸmiÅŸ kitabının bir çevirisi. Bunun dışında siyonizmi eleÅŸtiren, Mossad tarihçesini ele alan, İsrail’in emperyalizmle baÄŸlantısını ortaya koymaya çalışan, büyük kısmı çeviri olan deÄŸiÅŸik ideolojilere seslenen yayınlarda kısa bir ÅŸekilde yer alıyor İsrail tarihi. İsrail’i Türkiye’nin ilk tanıyan ülkelerden biri olduÄŸu, ama Türkçe’nin İsrail’i hâlâ tanımadığı söylenebilir.
İsrail’in Lübnan saldırısı bu konudaki eksikliÄŸin, boÅŸluÄŸun, bilgisizliÄŸin büyüklüÄŸünü sergiledi. Medya bir görüntü bombardımanı yarattı ve çağımız medyasının bize benimsettiÄŸi “anı yakalama” tutkusu eÅŸliÄŸinde, görüntüyü gerçekle özdeÅŸ saymaya baÅŸladık. Åžimdi bu bombardımanın etkileri çözümleniyor, İngilizcede “mainstream media (MSM)” adıyla anılan medya tekellerinin yarattığı gerçeklik sorgulanıyor. Saldırının ertesinde beÅŸ ÅŸey kesin: 1) İsrail Lübnanlılara tahliye bildirileri dağıttı, 2) Lübnan’ın “güney banliyölerinde 2 kilometre karelik bir alan bombalandı,” (“The bombing has focused on Shiite areas of southern Lebanon and the Beirut suburbs.”) 3) Saldırı sırasında çocuk ölüleri aracılığıyla ölüm ikonlaÅŸtırıldı, 4) Bir terör örgütünün bir halkı temsil edebileceÄŸi düÅŸüncesi yaygınlaÅŸtırıldı, 5) BM’in küçük düÅŸürülmesi aracılığıyla uluslararası barış olasılığının bir dayanağı daha zayıflatıldı.
(Bütün bunların ışığında, haber medyasıyla kurduÄŸumuz iliÅŸkide tuhaf bir paradoks olduÄŸunu hatırlayalım: medya tekellerinin, yani küresel yayın ÅŸirketlerinin reklam gelirlerini ve karmaşık ÅŸirket baÄŸlantılarını önde tuttuklarını; insanlara saÄŸlıktan eÄŸitime, bütün hayati alanlarda gerçeÄŸi aktarmadıklarını neredeyse içgüdüsel bir biçimde kabul ettiÄŸimiz halde, kamera ve fotoÄŸraflardan çıkma savaÅŸ görüntüleri aracılığıyla gerçeÄŸi aktardıklarını büyük bir sükunetle kabul ediyoruz. Peki neden? Çünkü ölüm apaçık bir gerçek mi? Peki bu apaçık gerçeÄŸin ardında, akıl almaz miktarda para aktarımlarının sözkonusu olması baÅŸka bir gerçek deÄŸil mi? Jeep tepesinde gezdirilen bir katyuÅŸkanın bedeliyle Lübnanlı bir çocuk eÄŸitiminin kaç yılını karşılayabilirdi? Atılan bir bombanın bedeli İsrailli bir çocuk eÄŸitiminin kaç yılını karşılayabilirdi? Yıkıntıları onarmak için yardım dağıtabilen terör örgütü, neden daha önce baÅŸka bir Lübnan kurmak üzere dağıtmadı bu yardımları? “Bir metaya dönüÅŸtürülen ölüm”ün ardında, pervasızca her türlü hasma ölüm icatlarını pazarlayan, sunan, teÅŸvik eden silah endüstrisi yok mu? Bize akan görüntüler arasına onların reklamları da sızmıyor mu? Peki muhabirlerin ajanslara, ajansların yayıncılara “aktardığı” görüntüler, montaj masalarından geçtikçe bir iÅŸlenmiÅŸ meta olmuyor mu? “Bu savaşı kim kaybediyor?”*)
Türkçe geçmiÅŸte olduÄŸu gibi, yine çeviriler aracılığıyla izledi her ÅŸeyi. Ve tıpkı yabancı ürünlerin kendilerinin hızla “çevrilmesi/aktarılması” ama onlara yönelik eleÅŸtirilerin “çevrilmemesi” ya da çok gecikmeli olarak “çevrilmesi” gibi, “bir meta olarak ölüm” çevrildi, “ölümün metalaÅŸmasına” yönelik eleÅŸtiriler çevrilmedi. Åžimdi, bunun sonucunda çok tatsız ve ilginç bir olgu ortaya çıkıyor (ya da yeniden güçleniyor): çeviri siyaset.
Bu yukarıdaki afiÅŸ İstanbul sokaklarına AÄŸustos ayının ortalarına doÄŸru asılmaya baÅŸlandı. Yukarıdaki fotoÄŸraf, 16 AÄŸustos 2006 günü Taksim, İstiklal Caddesi’nin bir sokağında çekildi. AfiÅŸten hangi siyasi eÄŸilime ait olduÄŸu anlaşılmıyor, alt kısmında yer alan “www.fabrikadergisi.org” adresine bakılırsa, sol eÄŸilimde olmalı. AfiÅŸte, İsrail, dolar, avro ve Musevi simgeleriyle yazılarak İsrail’in Amerika, İngiltere ve (iyimser bir yorumla) Siyonizm’le baÄŸlantısının kurulması tasarlanmış. “İsrail” yazısının üstünde Türkçe bir yazı ve çevirisi yer alıyor: “İnsanlık için aÅŸağılayıcı bir deneyim / A humiliating experience for humanity” Bu yazının da (weaccuse bildirisi gibi) öncelikle İngilizce tasarlandığını düÅŸünüyorum. Türkçede “aÅŸağılayıcı” sıfatı yaygın bir sıfat deÄŸil, son yıllarda yaygınlaÅŸan bu gibi sıfatlar, İngilizcenin fiilden türetme sıfatlarının Türkçeye yerleÅŸmesinin bir örneÄŸi kanımca. Bu yorumu bir dilci yapmalı kuÅŸkusuz, ama her koÅŸulda slogan çift dilli düÅŸünülmüÅŸ, her iki dilde de anlaşılması, her iki dilde de yakın uzunlukta olması tasarlanmış. İçerik akıldışı: İsrail’i bir “deneyim” olarak tanımlıyor. Uygulama da akıldışı: Türkiye’de, İstanbul ÅŸehrinde neden iki dilli bir afiÅŸ yayınlanıyor; kime sesleniyor bu afiÅŸ? Bu, çeviri siyasetin çarpıcı bir örneÄŸi bence.
Bu ikinci afiÅŸte herhangi bir açıklama yok: hangi siyasi eÄŸilimi temsil ettiÄŸini tanımlamak güç. Neden ortada TC bayrağı ve Atatürk var, sağında solunda Lübnan ve Filistin bayraklarıyla birlikte? AfiÅŸin resmi 16 AÄŸustos 2006 günü Ortaköy’de çekildi. Bu afiÅŸte daha karmaşık bir çeviri olgusu var: en alt kısmında, herhalde resimler için, “Almanya’da yayınlanan DonQuichotte dergisinden alınmıştır” yazıyor. Almanya’da bu adla bir iki dilli mizah dergisi yayınlanıyor. Fakat buradan ne alınmış olduÄŸu, fotoÄŸrafların mı yoksa çizimlerin mi buraya ait olduÄŸu belli deÄŸil. Her koÅŸulda, savaÅŸ fotoÄŸrafları karikatüre “çevrilmiÅŸ,” kaynak fotoÄŸraflar ve karikatürleri birlikte yayınlanmış. En üstteki fotoÄŸraflarda İsrailli çocukların bombaların üzerine yazı yazdığı öne sürülüyor ve hemen altlarında Lübnanlı çocuk ölüleri sergilenerek, İsrailli çocukların bu bombaların kaç çocuÄŸun ölümüne yol açtığını bilip bilmedikleri soruluyor. Bundan daha çirkin bir zihin durumu, bundan daha militarize bir siyasi yaklaşım olabilir mi? Burada, savaÅŸtan medyaya akan (tartışmalı) görüntülerin çizgi diline aktarıldığı ve ardından yazı, bayrak, “yorumsuz” gibi simgelerle birlikte sunulduÄŸu görülüyor: “gerçek” olarak kabul edilen görüntü, deÄŸiÅŸik görsel dillere yapılan çeviriler ikonlaÅŸtırılıyor. Böylece kucağında bir çocuk ölüsüyle koÅŸan adamın arkasında İsrail tank ve uçakları yer alıyor, evinin yıkılmasına aÄŸlayan kadının karşısında bir tank namlusu duruyor.. bu sırada İsrailli çocuklar bomba imzalamaktadır. Ve biz bu çeviriyi bize kim aktardı, kim konuÅŸuyor bilmiyoruz: Ortaköy’e bu afiÅŸi asan, (görmemiz gerektiÄŸini varsaydığı) görüntülerin bir temsilcinin, bir çevirmenin varlığının farkında olmamız gerekmediÄŸini varsayıyor: görünen gerçektir.
Bu üçüncü resim, Yeni Åžafak gazetesinin 15 AÄŸustos 2006 tarihinde verdiÄŸi “AteÅŸ Lübnan’a DüÅŸtü” ekinin, gazetenin saÄŸ üst köÅŸesinde yer alan tanıtımı. Toplamda 6 gazete sayfası olan bu “ücretsiz” ek, çeliÅŸkili ifadelerle dolu: “2 asker için 35 günde 1200 kiÅŸiyi öldürdüler” deniyor tanıtımda, sonra ekin kapağında bu rakam 1140 oluyor, ardından 3. sayfada “1040’ı sivil toplam 1130 ölü” oluyor. Tanıtımda ekte yer alan bir çeviri öne çıkarılmış: “Independent yazarı Robert Fisk 37 çocuÄŸun öldüÄŸü Kana Katliamı’nı anlattı.” Ekte aslında üç yazı var: ilki gazete muhabiri Metin MuhaoÄŸlu’na, ikincisi Londra’da yayınlanan El Kuds ul Arabi gazetesi yönetmeni Abdulbari Atvan’a, üçüncüsü de Robert Fisk’e ait. Yani, bir telif, (çevirmenleri belirtilmeyen) iki çeviri makale ve yabancı ajanslardan derlenmiÅŸ fotoÄŸraflarla “ücretsiz” Lübnan felaketi. (Çevirileri yapılan yazarlarla ilgili ilginç iki nokta da var ayrıca: Birincisi, 2004 yılında Radikal’de çıkan bir haberde Atvan için söylenenler: “Atvan, (2003) İstanbul bombalamalarını, ‘Kaide’nin Türkiye’ye uyarısı. Nedeni, Irak deÄŸil, Türkiye’nin izlediÄŸi İsrail’le dostluk politikası’ diye deÄŸerlendirmiÅŸti.†İkincisi, Fisk’in Beyrut’a bombalar yaÄŸarken “genocide” üzerine bir telefon söyleÅŸisi yapmış olması.)
Bu üç resim, bana göre, iki ÅŸeyi apaçık gösteriyor: Türkiye’de bütün ideolojilerde çeviri siyaset, hatta çeviri dünya görüÅŸü hakimdir ve Türkiye her ne kadar tanımış olursa olsun, Türkçe’de İsrail tanınmadığı gibi, tanınması da güçtür. AÅŸağıda, ÅŸans eseri bulduÄŸum, Nurullah Barıman’a ait “İsrail-Arap Sorunu” baÅŸlıklı tarihsiz (olasılıkla 1970 yılına ait) bir kitapta yer alan bir Arap karikatürü ve Barıman’ın bununla ilgili yorumu var. SoÄŸuk SavaÅŸ dönemine ait karikatürün imgeleminin yukarıdaki örneklerde süregittiÄŸini görmek ilginç. Barıman, doksan altı sayfalık bu kitapta saatli bombalarla saldıran “Arap tethiÅŸçilerinden” bahsediyor, Arapların BM’in 29 Kasım 1947 tarihli Filistin paylaşımı kararını kabul etmemesinin İsrail’in büyümesine yol açtığını öne sürüyor ve kitabın sonunda Arapların baÅŸlarındaki “diktatörleri atıp gerçek demokrasiye kavuÅŸmaları” ve “İsrail’le derhal barış anlaÅŸması için bir masaya oturmaları”, içine İsrail’i de alan ortak bir pakt kurmaları gerektiÄŸini belirtiyor. Haklı mı? Bilmiyorum. Ama bildiÄŸim tek ÅŸey var, 2006 yılında Türkçe’de bir İsrail tarihi yok ve Barıman’ın kırk yıl kadar önceki sözleri hâlâ, yeni isimlerle geçerli:
“Bu kitabı yazmakla bir çok düÅŸman kazanacağımızı biliyoruz. Ama ne var ki, gerçekleri saklamak ta elimizde deÄŸil. Arapların bize düÅŸman olmalarına aldırdığımız yok. Çünkü onlar bugün için Nâsır’ın etkisi altında olduklarından, gerçekleri görecek durumda deÄŸildirler. Tıpkı Almanların Hitler’in etkisi altındayken, gerçekleri görmemiÅŸ oldukları gibi.”
Bu yazı Lübnan felaketi ve çevirileriyle ilgili son yazı. Orada olanların adını, anlamını bulmakta zorlanıyorum. Fakat ölüm temalı ve çeviri siyasetin gitgide, ÅŸiddetli bir ÅŸekilde günlük hayata hakim olması, aklı silip götürmesi de tedirgin ediyor beni.
Yazının ilk satırına bir baÅŸka açıdan tekrar bakalım: “Türkçe İsrail’i yorumlayamaz” çünkü yeterince Türkçe kaynak yok. Bundan sonra asıl bunun üzerinde düÅŸünmek gerekiyor, “Türkçe neyi yorumlayabilir, Türkçe’de neye dair yeterince kaynak var?” Bu sorulara yanıt ararken çevrilmekte olan bir eleÅŸtirel kaynak üzerine düÅŸünmek iyi bir baÅŸlangıç olabilir: Robert Fisk’in The Great War For Civilisation, The Conquest of The Middle East adlı kitabı, “Medeniyet İçin Büyük SavaÅŸ, OrtadoÄŸu’nun Fethi” (kimler tarafından?) bugünlerde yayına hazırlanıyor. Robert Fisk, 8 Nisan 2006 tarihli yazısında, 2006 Ekim’inde Türkçe yayınlanması tasarlanan ve tam bir bölümü Ermeni “genocide”sine ayrılmış kitabı dolayısıyla, bu konuda konuÅŸma yapmak üzere Türkiye’ye geleceÄŸini yazmış iken; 23 Temmuz 2006’da Beyrut’tayken ve ÅŸehir bombalanırken bu ÅŸehri ilk kez Osmanlıların alev ve açlık içinde bırakmış olduÄŸunu söyleme becerisi göstermiÅŸ iken, 29 Temmuz 2006’da bu bombalanan Beyrut’taki, bu ölü çocuk resimlerinin fışkırdığı Beyrut’taki Fisk’i arayan “Türk gazetecinin” İsrail’in bombardımanına Fisk’in “genocide” adı verip vermediÄŸini sormak yerine, kitabının tanıtımına öncelik vermesi ve 1915 için ne dediÄŸini sorması çok ÅŸaşırtıcı deÄŸil midir? “Türkün aklı sonradan gelir” ve ÅŸunu sormayı akıl edemez: “Sayın Fisk, canlı bir tehcirin ortasındasınız, tahliye bildirileri, yaÄŸan bombalar, resimli tanıklıklar, her ÅŸey mevcut, siz bile oradasınız, ne diyorsunuz, nedir sizce bu?” Soramaz, ama sormasına da gerek yoktur: Fisk, 1915 için “resmi Türk ideolojisi” ne söylüyorsa, 2006 için onu söyler Beyrut’tan: “savaÅŸ suçu”! Olaylar biraz daha büyüyünce dayanamaz: “atrocity” der, yani 1915 için söylendiÄŸi zaman küplere bindiÄŸi o kelime, “mezalim”! İnsan hayatlarını farklı ölçülerle, rakam ağırlıklarıyla tartan bu yanardöner zihniyetin çevirileriyle İsrail’i yorumlayabilir miyiz? Hayır. Öyleyse, Türkçe İsrail’i kesinlikle yorumlayamaz, çünkü kılavuzu kargadır.
Çeviri siyasetin geliÅŸmesini, kendi payıma, 1990’ların ortalarında dikkatimi çeken garip bir olguya baÄŸlıyorum: Bu tarihlerde Türkçede kaynak yetersizliÄŸi olduÄŸu söylenen alanlara iliÅŸkin yoÄŸun bir çeviri yayını yapılıyordu, fakat bu çevirilerin büyük kısmı temel, referans kaynaklar olmaktan çok, konuya ya da alana yönelik eleÅŸtirel, ikincil kaynaklardı. 1940’larda baÅŸlayan çeviri sürecinin temel argümanı, yani Türkçedeki literatür eksikliÄŸinin çeviri yoluyla tamamlanması düÅŸüncesi büyük ölçüde terk edilmiÅŸ, sanki Türkçe okurları temel literatürü kaynak dilden takip edebiliyormuÅŸ gibi, ikincil , eleÅŸtirel kaynakların aktarılmasına ağırlık verilmiÅŸti. Bunun, kültür alanının gitgide ideolojik yaklaşımların egemenliÄŸine girmesiyle iliÅŸkili olduÄŸu söylenebilir. (Türkiye’de her tür ideolojik yayın, zaten hep çeviri ağırlıklı olmuÅŸtu.) Bu süreç, çeviri yayıncılığının telif yayıncılığın önüne geçmesine, çeviri yayın piyasasının uluslararası yayın piyasasının bir uzantısı olarak tasarlanmasına dönüÅŸtü sonunda. Çok katı ve kesin çizgilerle olmasa da, yabancı dilde eÄŸitimin yaygınlaÅŸtırılması ve kültür alanına (elbette hakim) yabancı dilde eÄŸitim almış elitlerin egemen olmasının sonucu olan bir ortam olarak tanımlanabilir sanırım bu. Sonuçta, baÅŸlangıçta telif yayın piyasasını geliÅŸtirmesi tasarlanan çeviri, telifin neredeyse yerini aldı, hiç deÄŸilse ölçütlerini ve gündemini belirlemeye baÅŸladı: “ÅŸair kadar çevirmen” olgusuna yol açan süreç, kanımca, ekonominin diÄŸer alanlarında gözlenen bir olguyla, yani küreselleÅŸme içinde ulusötesi ÅŸirketlerin tekeline girme olgusuyla da baÄŸlantılı olan, böyle bir süreç. Åžimdi bu süreç, çevirinin önceliÄŸi aldığı bu süreç, günlük hayatımıza, dünya yorumumuza hakim oluyor: kanımca, Türkçenin dünyayı daha berrak bir ÅŸekilde görebilmesi, gösterebilmesi için çevirileri kültürün hakim alanı olmaktan çıkarması gerekiyor. Çünkü çeviri Coca Cola gibi, hem özgürleÅŸtiriyor, hem bağımlı kılıyor.
*”Bu savaşı kim kaybediyor? Lübnan ve kuzey İsrail halkı elbette ve belki – bir gün – biz, geri kalanlar. İsrail hükümetindeki, belki aralarında Ehud Olmert’in de bulunduÄŸu siviller. Ama OrtadoÄŸu’daki Müslümin milletlerde artık kahraman ilan edilen Hizbullah deÄŸil. Teröristlerin her saldırısını -kendi siyasetlerine yönelik muhalefetin harekete geçirdiÄŸi saldırıları bile- teröre yönelik savaÅŸlarının bir baÅŸka aklaması olarak gören Bush ya da Blair de deÄŸil. Ve İsrail Savunma Kuvvetleri hiç deÄŸil. Cesaret kazanan düÅŸmanlarla karşı karşıya olduklarından, daha büyük kaynak ve daha büyük güç talep edebilirler. Generaller kaybetmeye niyetli deÄŸildi, ama bu felaket onlara hiçbir zarar vermedi. İsrail halkını daha güvensiz ve bu yüzden de kendilerini savunmayı vaat edenlere oy vermeye daha hazır hale getirdi.” George Monbiot.
