Son günlerde çok tartışılmaya baÅŸlanan; ama aslında oldukça uzun geçmiÅŸe sahip olan bir konudur çeviri çocuk kitaplarındaki eksiltme, indirgeme, uyarlama ve kendi ideolojisine uydurma sorunu. Daha önce tek tek kitaplar olarak ya da bazı yayınevleri baÄŸlamında ele alınan hatta üniversitelerde araÅŸtırma (yüksek lisans ve doktora) konusu olan bu alan son günlerde oldukça sıcak tartışmalara yol açmıştır.
Milli EÄŸitim Bakanlığı’nın (MEB) ‘Yüz Temel Eser’ seçkisi baÄŸlamında gündeme gelen kitaplar ve bu kitaplara yapılan çeviri müdahaleleri, tartışmanın asıl eksenini oluÅŸturmaktadır. Bu seçkide yüzde 60 oranında yerli yazarlardan (ama ölmüÅŸ olması gerekiyor) kitaplar seçilirken yüzde 40 oranında da yabancı yazarlardan (onlar da ölmüÅŸ) kitaplar seçilmiÅŸtir. Yabancı kitaplar aslında bizim topluma hiç de yabancı olmayan hatta artık bizden sayılan kitaplardır; çünkü bunlar yaklaşık yüz otuz yıldır okutulan, bilinen kitaplardır. Yani klasiklerdir. Tanzimat döneminden baÅŸlayarak günümüze kadar tüm kuÅŸakları etkilemiÅŸtir. Bu eserlerden yakın zamana kadar modernleÅŸmenin araçları olarak yararlanılmış ve genel kitle tarafından sakıncasız hatta ‘kutsal’ kabul edilmiÅŸtir. Modern anlayışça önemli ve kutsal sayılan bu kitaplara, 60’lı, 70’li hatta 80’li yıllarda muhafazakâr kesim, yabancı olması ve içerdiÄŸi kültür nedeniyle karşı çıkmış ve okunmasını eleÅŸtirmiÅŸtir.

Yeni paradigmalar
90’lı yıllar yeni anlayışların kendine daha geniÅŸ yaÅŸam alanı bulduÄŸu yıllardır ve bu yıllarda çeviri anlayışlarında da yeni paradigmalar oluÅŸmaya baÅŸlamıştır. Özellikle muhafazakâr kesim çeviriye daha farklı bakmaya baÅŸlamış ve onlara yabancı durmaktansa iletiÅŸim kurmaya karar vermiÅŸtir. Aslında bu iletiÅŸim kurma sürecinde bir ÅŸeyi keÅŸfetmiÅŸlerdir, klasiklerin içinde var olan dinsel anlayışı. ModernleÅŸme anlayışı içinde görmezden gelinen bu içerik görülmeye baÅŸlanmıştır.
Bütün bunların çocuk ve gençlik edebiyatına yaptığı etkilere gelince: Yakın zamana kadar modernleÅŸmenin temel araçları olarak kullanılan bu kitaplarda var olan dinsel mesaj, içerik ya da kültürel zorlamalar çevirmen ve yayıncılar tarafından ya vazgeçilerek ya da yumuÅŸatılarak okura ulaÅŸtırılmış (yani metne müdahale edilmiÅŸ) bu nedenle kitaplar okur tarafından amaç dışı alımlanmamıştır. Ancak son on yıllık süreçte bu metinlere farklı müdahaleler yapılmaya baÅŸlanmış ve durum araÅŸtırmacıların dikkatini çekmiÅŸtir. Bu, özellikle çocuk kitaplarında -bu arada televizyonlarda yayımlanan çizgi filmlerde- daha fazla ortaya çıkan bir süreçtir. Ancak bunların dikkati çekmemesi ya da görmezden gelinmesinin bir nedeni bu yayınların hedef kitlesinin belli olmasıdır. Oysa ÅŸimdi durum farklı. Ürünlerin hedef kitlesi geniÅŸlemiÅŸ, toplumsal paradigmada deÄŸiÅŸime yol açacak bir noktaya gelmiÅŸtir.
Bu sürecin yaÅŸanmasında ‘100 Temel Eser’ seçkisinin rolü yadsınamaz. Cumhuriyet tarihi boyunca böyle bir seçkinin yapıldığını söylemek sanırım mümkün deÄŸildir. Seçki yerine Talim ve Terbiye Kurulu’nun okunmasına izin verdiÄŸi kitaplar arasından öÄŸretmenlere seçme hakkı tanınmış; bu, eÄŸitimcilere daha geniÅŸ bir alan sunmuÅŸtur. Yakın zamanda Talim ve Terbiye Kurulu’nun denetleme ve önerme yetkisinin kaldırıldığı söylenmiÅŸ ve bu, daha çok özgürleÅŸme olarak algılanmıştı. Ama yerine güçlü sivil toplum kuruluÅŸları ve eleÅŸtiri kurumları geçemediÄŸi için alan denetimsiz bir hale gelmiÅŸtir. Denetimi velilere bırakmak ise ortamı başıboÅŸ bırakmakla eÅŸdeÄŸerdedir. Çünkü kitap okumadığı söylenen bir toplumda kitap denetimini velilerden beklemek sanırım içtenlikli bir beklenti olmamaktadır.
Klasik eserlerin çeviri ve pazarlanmasında ortaya çıkan sorunlar:
1- Bu çeviriler çoÄŸunlukla çeviri olmayan çevirilerdir. Çevirmeni belli olmayan, sadece hazırlayanı yazan metinler, var olan çevirilerden yola çıkarak ideolojik ya da dinsel amaçlar doÄŸrultusunda yeniden oluÅŸturulan metinlerdir ve çoÄŸunun kaynak metinle iliÅŸkisi çok azdır. Bazı metinlerde çevirmen yer almış ancak önsözde çevirinin hangi amaçla yapıldığı ayrıntılı olarak vurgulanmıştır.
2- Bazı yayıncılar indirgenmiÅŸ metinlerden çeviri yapmış ya da metni çocuÄŸa indirgeme çabasına giriÅŸmiÅŸ veya 96 sayfanın altında bandrol zorunluluÄŸu olmadığı için birçok metin forma eksiltilerek kısaltılmış ve bu avantajdan yararlanma yoluna gidilmiÅŸtir.
Toplumun metinleri
3- Klasikler sahibi toplum olan metinlerdir, baÅŸka bir deyiÅŸle sahipsizdirler. Bu nedenle denetlenmesi olanaksızdır. Åžu anda 30’un üzerinde yayınevi bu klasikleri set olarak yayımlamaktadır ve 100’den fazla yayınevinin yayın yelpazesinde de klasikler vardır. Toplam olarak 2 bin 500-3 bin civarında kitaptan söz edilmektedir. Bu kitapları ÅŸu aÅŸamadan sonra kimse denetleyemez.
4- Bakanlık klasiklerin okunmasını önerirken ölçü koymamıştır. Bu nedenle 48 sayfalık ‘Robinson Crusoe’ olduÄŸu gibi 240 sayfalık olanı da vardır. Aralarındaki fiyat farkını ele alırsanız hangisinin okunacağını söyleyebilirsiniz. Ayrıca fiyat konusunda aynı kitabın 0.5 YTL olanından tutun da 16 YTL olanına kadar geniÅŸ bir yelpazesi söz konusudur.
5- Hem ucuz hem de müdahale edilmiÅŸ metinlerin okullara kolayca girmesini engelleyebilecek kiÅŸi ya da kurum yoktur. Kitapların üstünde ‘MEB Tavsiyeli 100 Temel Eser’ damgası varken bunu engellemek mümkün deÄŸildir.
Çeviriye müdahale edilir mi?
Son günlerde ortaya çıkan tartışmalara damgasını vuran soru buydu? Çeviriye müdahale edilir mi? Hemen söyleyeyim. Çocuk edebiyatı söz konusu ise edilir. Her toplum kendi çocuÄŸunu korumakla yükümlüdür. ÇocuÄŸa farklı bir kültürün iktidar kurmasını engellemek için yaparsınız; onun baÅŸka bir din propagandasıyla bilinçsizce karşılaÅŸmasını, deÄŸerlerinin kötülenmesini engellersiniz. Özetle söylemek gerekirse -ki bu konuda çok geniÅŸ kuramsal çalışmalar vardır- denetim ve müdahale vardır. Ancak asıl soru bunun nasıl yapılacağıdır. EÄŸer siz çocuÄŸu koruma amacından sapıp, var olan metni, çocuÄŸa kendi amaçlarınızı iletmek doÄŸrultusunda kullanma sürecine girerseniz burada etik bir sorun ortaya çıkar ki tartışılan da budur. Bu sorunu on yıl önce ‘Küçük Prens’ çevirilerinde yaÅŸamıştık. Orada kaynak metinde Atatürk’ten diktatör olarak söz ediliyordu; ancak çevirmenlerimizin çoÄŸu bu sözcüÄŸe müdahalede bulunurken ve çocuÄŸun deÄŸerlerine saygı gösterirken baÅŸka bir kiÅŸi (çevirmen deÄŸil yayına hazırlayan) metne kendince müdahale edip metinde olmayan birçok ÅŸeyi eklemiÅŸti ve metin mahkemece toplatılmıştı. Günümüzdeki çevirilerde yalnızca metne müdahale edilmekle kalmamış aynı zamanda yazarın yaÅŸamı ve inançlarına dönük yargılar da ortaya konmuÅŸtur. Hugo’nun, Goethe’nin ve hatta Cervantes’in Müslüman olduÄŸu ya da yakın olduÄŸu iddiası bile kitaplarda yer almıştır. Bunu yapanlara ÅŸunu sormak gerekir: Aynı ÅŸey tersine olarak Yunus’un, Mevlana’nın, Ahmet Hamdi’nin Orhan Veli’nin başına gelse ne derdiniz? Buna kimsenin hakkı olamaz öyle deÄŸil mi?
Klasiklerin çoÄŸunda Hıristiyan kültürü geniÅŸ biçimde vardır ve olması da doÄŸaldır, çünkü onlar 18 ve 19. yüzyılın ürünleridir. Son zamana kadar bu metinlerin çevirilerinde bu anlayışlar yumuÅŸatılarak ya da indirgenerek okura ulaÅŸtırıldığı için metinlerin bu öÄŸeleri çok fazla göze çarpmamıştır. Zaten hedef kitlesi bunu ön plana alarak okuma yapmamaktadır. Demek ki bu noktada çeviri sürecine ve amacına uygun davranılmıştır. Ama bazı yayınevleri metinlerin içinde var olan dinselliÄŸi deÄŸiÅŸtirerek, kimi yerde uyarlama kimi yerde ise yeniden yazma yoluna giderek metni kendi gerçek anlamından uzaklaÅŸtırmışlardır. ÇoÄŸu metinde insan yaÅŸamının öne çıkarılması yerine dinsellik daha bir öne çıkarılmış ve metin baÄŸlamı dışına çıkmıştır. Asıl büyük sorun ise bu metinlerin yerelleÅŸtirilmesi sonucu metinlerdeki yabancılık unsuru ortadan kalkmasıdır. Bu tehlikeli bir süreçtir. Çeviri her zaman kendi yabancılığını korumak zorundadır. Çünkü temel amaç okuru farklı kültürlerle ve anlayışlarla buluÅŸturmaktır.

Farklı tavırlar
YaÅŸadığımız çeviri süreçlerinde ise ÅŸöyle ÅŸeyler söz konusudur. Yakın döneme kadar bu metinler modernleÅŸme amacı doÄŸrultusunda kullanılmış ve buna göre bir çeviri tavrı uygulanmıştır. Son yıllarda ortaya çıkan yeni çeviriler ise baÅŸka bir paradigmanın varlığını ortaya koymaktadır. Toplumsal paradigmalarda ortaya çıkan deÄŸiÅŸimler çevirilere de müdahaleyi gerekli kılar. Bu anlayıştan yola çıkarak yanıtı aranması gereken soru ÅŸudur: EÄŸitim paradigmamızda modernleÅŸmeden vazgeçilmiÅŸ midir? Cevap evetse bu kitapları ve yapılan müdahaleleri tartışmanın hiçbir anlamı yoktur.
Klasikler vazgeçilmez mi?
Yok eÄŸer yukarıdaki soruya hayır diyebiliyorsak bu durumda hem eÄŸitim hem de edebiyat anlayışlarımızı yeniden gözden geçirmemiz gerekecektir. Bilinmesi gereken ÅŸey klasikler kutsal metinler deÄŸildir ve tartışılması eleÅŸtirilmesi hatta reddedilmesi sakıncalı olamaz. Sakıncalı olan kitabı da yazarı da kutsal saymaktır. Böyle yapılması bu kitaplara yeni kutsallıklar katılmasına da yol açmaktadır. Aslolan eleÅŸtirel okumadır. Bu, okura okuduÄŸu metni sorgulama ve reddetme hakkı verir. Edebiyat da sorgulanan ve reddedilebilen metinlerden oluÅŸur. Edebiyatın bu özellikleriyle kalması önemlidir.
Ve bir baÅŸka gerçeklik de kitap seçimi ya da önerisi yapabilirsiniz ama bunu öncelikli okuma diyerek buyruÄŸa dönüÅŸtürmemeniz gerekir. Bugün MEB ve okul web sayfalarına girdiÄŸinizde ilk gözünüze çarpan 100 Temel Eser listesidir. Demek ki sadece bir öneri deÄŸil zorunluluk olarak algılanmıştır.
Gazetelerdeki haberler ve yapılan araÅŸtırmalar 100 Temel Eser projesinin sakıncalarını ortaya koymuÅŸtur. Bu nedenle ilk yapılacak ÅŸey bu listeyi öncelikli (zorunluluk) olmaktan çıkarmak olacaktır. Çünkü proje baÅŸlangıçta konan amaçtan sapmış ticari ve ideolojik amaçlar doÄŸrultusunda kullanılmaya baÅŸlanmıştır.
Yard. Doç. Dr. Necdet Neydim: İstanbul Üniversitesi Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı öÄŸretim üyesi. (Bu yazı 30 AÄŸustos 2006 günü, Radikal gazetesinde, yazıya eÅŸlik eden çizimle birlikte yayınlanmıştır.)
Necdet Neydim, daha 2004 yılında yayınlanan Çocuk Edebiyatının Ölüm Fermanı baÅŸlıklı yazısında, 100 Temel Eser listesi tasarısının olumsuz yönlerine dikkat çekmiÅŸti. Bu yazı Bianet’te okunabilir.
