Çevirmen hayatının güçlükleri sonsuz. EmeÄŸinin bir hayalet emeÄŸi sayılması, editöründen okuruna sayısız muhatabının ona saygısızlık edebilmesi bir yana, hayatta kalabilmek için iki ucu boÅŸlukta bir ipte sirk gösterisi yapmak zorunda. Önceleri hikaye olarak dinlerdim: yayınevlerinden çek alan çevirmenler, seneti zar zor alabilen çevirmenler, parası hiç ödenmeyen ya da eksik verilen , ya da çevirisi 1000 denip 10000 basılan çevirmenler… Artık bu hikayelerin hakikatini yaşıyorum. O zaman, masaya ayaklarını uzatmış konuÅŸan editörleri, muhasebeden saatlerce gelmeyen ödemeleri, türlü garabeti unutmak için aÅŸağıdaki yazıyı dönüp dönüp okuyorum, saÄŸolsun incelikli yazmış Eray Canberk. (Üretürk’ün Proudhon’un Mülkiyet Hırsızlıktır‘ının (1969) çevirmeni olduÄŸunu da unutmamak gerek. Bugünlerde bir yayınevi yeniden basmış bu kitabı, acaba Üretürk’ün varisleri kitaba bir önsöz yazmış mıdır?)
Bir Çevirmenin Ölümü / Eray Canberk
Vedat Üretürk’ün hastalığını da, ölümünü de ortak dostumuz, sanatsever ye sanatçı dostu İlker Akçay’dan duyduk, önce hastalandığını iÅŸitmiÅŸtik. Åžiddetli bir soÄŸuk algınlığıydı belki… Geçen Eylülün sonlarına doÄŸru İlhami Bekir hocamızı görmeye gittiÄŸimiz bir akÅŸam üstü de Üretürk’ün 11 Eylülde öldüÄŸünü öÄŸrendik. Sessiz ve daÄŸdaÄŸasız bir ölüm; tıpkı yaÅŸantısı gibi.
Vedat Üretürk adına ilk kez bir Sartre çevirisinde rastladım. Bu kitap Sartre’ın Duvar’ıydı.* Daha sonra Ataç Kitabevi yayınlarının CaÄŸaloÄŸlu’ndaki yönetim yerinde kendisiyle tanıştım. Yıl ya 1960 ya da 1961’di. Az konuÅŸan biri olduÄŸu için baÅŸlangıçta bir yakınlığımız olmadı. Yine Ataç Kitabevi’nin yönetim yerinde sıcak bir yaz günü AfÅŸar Timuçin’le birlikte Yelken dergisi için ortaklaÅŸa bir yazı hazırlarken Vedat Üretürk geldi. Kısa bir hoÅŸbeÅŸten sonra biz yazıya daldık, Üretürk de bitmez tükenmez Birinci’lerini içmeye baÅŸladı. Az sonra yine sessizce gitti. Çok geçmeden, Yelken dergisinde yayımlanması için Timuçin’e bir yazı getirmiÅŸ. Bizim ortak çalışmamızdan esinlenerek yazdığı ve “Ben Buralı DeÄŸilim” baÅŸlığını taşıyan bu denemesi bizim “Aramak” baÅŸlıklı denememizle birlikte Yelken dergisinde yayımlandı (Sayı 68 Ekim 1962). Bu olay yakınlaÅŸmamıza neden oldu. KarşılaÅŸtıkça daha uzun konuÅŸmaya baÅŸladık. Elinde ÅŸiÅŸkin çantası, durmadan terleyerek gelir, bir yayınevinde, CaÄŸaloÄŸlu’nda bir kahvede, zaman zaman da Beyazıt’taki Çınaraltı’nda bizi bulurdu. 1970’li yıllarda rastlaÅŸmalarımız ve buluÅŸmalarımız sıklaÅŸtı. SoÄŸuk bir kış akÅŸamı Sirkeci-Kadıköy vapurunda ilk kez uzun uzun kendi yaÅŸantısından söz ettiÄŸini anımsıyorum. Ama yine benim soru yaÄŸmurum altında… Yoksa çok konuÅŸmazdı…
Babasının göçmen olduÄŸunu, lise ve fakülte yıllarını, çeviri tutkusunu, ev ve aile yaÅŸantısını, sıkıntılarını, özlemlerini, beklentilerini, kırgınlık ve gizli kızgınlıklarını yavaÅŸ yavaÅŸ öÄŸrendim. DostluÄŸumuz ilerledikçe içmeyi deÄŸil içkiyi sevdiÄŸini sezdim. “Medar-ı maiÅŸet” motorunu yürütmek için girdiÄŸi iÅŸte nasıl yıllandığına, emekli olunca başını sokacak bir barınak elde edebilmek için nasıl sıkıldığına tanık oldum. Üsküdar’daki salaÅŸ meyhaneleri severdi. Çok istemesine ve benim de çok istememe karşın ancak bir kez o meyhanelerden birine birlikte gittik. Son yıllarda Kadıköy’de oturduÄŸu için daha sık görüÅŸmeye baÅŸladık. Sigara darlığı olduÄŸu günlerde birbirimize Birinci sigarası aradık. Birinci’nin nerelerde satıldığını keÅŸfe çıktık. Birbirimize Fransızca kitaplar, sözlükler salık yerdik. DertleÅŸtik, içki içtik, kahvede oturduk. Ama ne yazık ki ölümünden sonra, bütün bu yakınlığımıza karşılık Vedat Üretürk’le ilgili pek bir ÅŸey bilmediÄŸimi anlayıverdim. DoÄŸum tarihi, okuduÄŸu okullar, çalıştığı yerler, yaptığı çeviriler, yazdığı yazılar, elindeki çalışmaları… Bütün bunları açık seçik bilemiyordum. Günlük yaÅŸayışın akışı içinde birbirimize yakın olmuÅŸtuk ama, bilmem gerekeni öÄŸrenememiÅŸtjm. YaÅŸamın bazı yanlarını ancak Papirüsteki “Emekli GünlüÄŸü” baÅŸlığını taşıyan güncesinden (Döner Seçki Dizisi 2 Mart 1981) ve Cemal Süreya’nın Milliyet Sanat’ta “Ölenler Kalanlar†baÅŸlıklı yazısından öÄŸrendim (Yeni Dizi 33, 1 Ekim 1981).Vedat Üretürk çeviriyi uÄŸraÅŸ edinmiÅŸ, dert edinmiÅŸ bir çevirmendi. Bir çeviri emekçisiydi. Bu emeÄŸinin ürünlerinden birini de geçen ilkbaharda bana getirmiÅŸti. Daha çevirinin üzerinde konuÅŸmamıza fırsat kalmadan aramızdan ayrıldı. 1960’dan sonraki çevirilerinde adına GülÅŸen adını da eklemiÅŸti. GülÅŸen, sanıyorum eÅŸinin adıydı. Bu incelikli davranışı yapacak kadar da sevecenlik doluydu. Ama duygularını belli etmezdi. Åžaka yapmaktan çekinir, yanlış anlaşılmak istemezdi. Üsküdar’dan benim için birlikte aldığımız ebrular çok hoÅŸuna gitmiÅŸti. Zaman zaman “Ebruları ne yaptın?” diye sorardı. Bu soruyu bile kendine çok gördüÄŸünü, karşısındakini rahatsız ettiÄŸi sanısına kapıldığını sezinlemiÅŸimdir.
Türk yazınına yirmi yıldan fazla hizmet etmiÅŸ bir çevirmeni ve bir yazarı ancak böyle duygusal bir yazıyla anmak acı bir olay olsa gerek. Enerji ve yakıt tasarrufunun yanı sıra insan tasarrufuna da önem vermemiz yerinde olur bence. Böylece zor elde ettiÄŸimiz deÄŸerleri kolayca harcamamaya alışırız belki.
Eray Canberk, Sanat Olayı, Kasım 1981.
* İlginç bir ÅŸekilde, Canberk, Üretürk’ün çevirdiÄŸi Duvar‘ı (1959), 1967 yılında Gizlilik olarak çevirmiÅŸ. AyÅŸenaz KoÅŸ 2004 yüksek lisans tezinde bundan bahsediyor.
