Yazınsal çeviri içinde çevirmenin özgürlük sınırları ne olabilir sizce? Çevirmenin özgürlük ve sorumluluk alanlarını neler belirler? Türkiye’de çevirmenin özgürlük alanı tarihsel olarak deÄŸiÅŸime uÄŸramış mıdır sizce?
Bu soruların iki açıdan farklı biçimlerde yanıtlanabileceÄŸini, baÅŸka bir deyiÅŸle bu sorulara rolleri ve pozisyonları gereÄŸi çevirmenlerin ve çeviribilimcilerin vereceÄŸi yanıtların farklı olabileceÄŸini düÅŸünüyorum. Dolayısıyla çevirmenin özgürlük sınırları nedir sorusunu çeviribilim açısından yanıtlayacak olursam, çevirmenin özgürlük sınırlarıyla ilgili bir kurallar silsilesi sunulabileceÄŸi kanısında deÄŸilim. Çünkü çaÄŸdaÅŸ çeviribilim bilindiÄŸi gibi normatif bir yöntemi benimsemiyor, böylece de çevirmenin özgürlük sınırlarını belirleme hedefini gütmüyor. Bunun yerine çeviri pratiÄŸinden yola çıkarak çevirmenin özgürlük sınırlarını belirleyen normları ortaya koyuyor. Böylece çevirmenin bireysel ve öznel gibi görünen seçimlerini daha geniÅŸ bir baÄŸlam içinde ele alarak bu seçimlerin aslında çeviri süreci öncesinde ve çeviri sürecinde normlar tarafından belirlendiÄŸini ya da tam tersine normlarla çatışabileceÄŸini, normdan sapabileceÄŸini gösteriyor. Çeviribilimin gerçekleÅŸtirmeyi amaçladığı bu betimleme tam da sormuÅŸ olduÄŸunuz ikinci sorunun yanıtını içermekte. Çeviribilim çevirmenin özgürlük ve sorumluluk alanlarını nelerin belirlediÄŸini betimlerken, baÅŸka bir deyiÅŸle kısıtlayıcı normları gün ışığına çıkartırken yine ahlaki kaygılardan uzak duruyor hiç kuÅŸkusuz. Bu anlamda çaÄŸdaÅŸ çeviribilim norm koymakla deÄŸil, iÅŸleyiÅŸi bütünselliÄŸi içinde betimlemekle ilgileniyor. Bu genel yaklaşımdan sonra diyebilirim ki, bu soruların çeviribilim açısından yanıtlanabilmesi için somut malzemeye ihtiyaç var. Böyle olunca yine çeviribilim açısından soru kipinin deÄŸiÅŸtirilmesi gerektiÄŸi kanısındayım. Çünkü soruların “Somut bir yazınsal çeviri durumunda çevirmenin özgürlük sınırları ne olmuÅŸtur?†ve “Somut bir yazınsal çeviri durumunda çevirmenin özgürlük ve sorumluluk alanlarını neler belirlemiÅŸtir?†kipiyle yöneltilmesi çeviribilimin iÅŸlevselliÄŸinin baÅŸladığı yeri göstermekte aynı zamanda. Bunun anlamı ÅŸudur: Çeviribilimin bu sorulara vereceÄŸi yanıt her bir somut duruma göre, baÅŸka bir deyiÅŸle söz konusu yayınevinin yayın politikasına, çeviri anlayışına, ideolojik angajmanına, söz konusu çevirmenin çeviri yöntemini, çeviri seçimlerini yönlendiren koÅŸullara ve çeviri metnin olası okurlarına göre deÄŸiÅŸkenlik gösterebilir.
Çeviribilim açısından durum buyken, aynı sorulara çevirmen olarak verilecek yanıtlar doÄŸal olarak çevirmenden çevirmene deÄŸiÅŸecektir. Bu soruları çevirmen kimliÄŸiyle yanıtlamanın çeviribilimsel açıdan yanıtlamaktan farkı çoÄŸu durumda deÄŸer yüklü ve öznel olmasıdır. Çünkü her çevirmenin kafasında özgürlüÄŸünün sınırları, özgürlük ve sorumluluk alanlarıyla ilgili kanılar oluÅŸmuÅŸ olması muhtemeldir. Buradaki kritik nokta çevirmenin temsil ettiÄŸi çeviri anlayışının tek olası çeviri davranışı olmadığının, bu anlayışın kurucu öÄŸelerinin farkında olması ya da olmamasıdır. Çeviri eylemi ve çeviribilim arasındaki iliÅŸkinin de bu noktada ortaya çıktığı kanısındayım. Çeviribilim çevirmene nasıl davranacağını, hangi yöntemle çeviri yapması gerektiÄŸini söylemez ama, çeviri ortamı içindeki pozisyonunu saydamlaÅŸtırması ve göreceleÅŸtirmesinde yol gösterici olabilir.
Ben yine de çevirmen olarak kendi adıma ÅŸu ya da bu çeviri anlayışını temsil ettiÄŸimi, dolayısıyla çevirmenin özgürlük sınırlarının ÅŸu ya da bu olduÄŸunu söyleyemeyeceÄŸim. Çünkü aynı yazınsal metnin aynı çevirmen tarafından çok farklı biçimlerde çevrilebileceÄŸini düÅŸünüyorum. Dilsel göstergelere sadık kalarak çeviri yapmaktan tutun da bir yazınsal metni kendi yazınsal yaratıcılığınızın aracı olarak kullanmaya kadar giden çok geniÅŸ bir yelpaze olabilir bu. BaÅŸka bir deyiÅŸle bir çevirmen olarak ahlaki saydamlıktan vazgeçmediÄŸim sürece özgürlüÄŸümün sınırlarını istediÄŸim kadar daraltabilir ya da geniÅŸletebilirim. Ancak bu çeÅŸitlilik olasılığının deneysel bir eylemin ötesinde hiçbir pratik deÄŸeri olamayacağı çok açık. Çünkü bir çevirmen olarak sonuçta çeviri ürünün nasıl olacağını bağımsız zihinsel süreçler deÄŸil, çeviri ortamının koÅŸulları, ihtiyaçları ve talepleri belirlemekte. O zaman bir çevirmen olarak özgürlük sınırlarınızı, baÅŸka bir deyiÅŸle oyun alanınızı daraltmak durumundasınız. Åžimdi bu daraltılmış sahada çevirmen olarak kaygım, metni en okunabilir düzeyde erek kültürün okuruna taşımak olabilir. ‘Okunabilirlik’ eÄŸer metne çeÅŸitli çeviri iÅŸlemlerini kullanarak müdahale gerektiriyorsa, o zaman bu müdahaleden kaçınmam. Bu durumda bir çevirmen olarak özgürlük ve sorumluluk alanlarımı okurun ihtiyaçları belirlemiÅŸ olur. Yine bir çevirmen olarak direneceÄŸim nokta ise ideolojik nedenlerle çeviri metinde yapılacak daraltmalar veya geniÅŸletmeler olur.
Çevirmenin özgürlük alanının tarihsel olarak deÄŸiÅŸip deÄŸiÅŸmediÄŸi sorusuysa, somut malzemeden yola çıkarak tam da çeviribilim araÅŸtırmalarının yanıt vermesi gereken bir soru. Bu nedenle burada ampirik çalışmaların saÄŸlıklı yanıtlar sunabileceÄŸi bir konuda net bir yanıt vermek istemem. Ancak bir izlenim olarak ÅŸunu söyleyebilirim: tarihsel olarak çevirmenin özgürlük alanının iki yönlü bir deÄŸiÅŸime uÄŸradığı kanısındayım. GeçmiÅŸte okurun ihtiyaçları bakımından çevirmenlerin özgürlük sınırlarını daha geniÅŸ tutabildikleri gibi bir izlenimim var. Bu açıdan çevirmenin özgürlük alanının tarihsel açıdan daraldığını, metne ‘bağımlılığın’ arttığını düÅŸünüyorum. Ama öte yandan ideolojik angajmanların saptırma amacıyla bu alanı negatif anlamda geniÅŸlettiÄŸi de söylenebilir.

Çok güzel yazmış. Tamamen katılıyorum. Sorumluluk ile özgürlüÄŸü bir arada tutmak zorundayız maalesef.