Yazın çevirisi alanında roman öne çıkan bir tür, buna karşın ÅŸiir, tiyatro gibi diÄŸer yazın dallarında yapılan çeviriler sıkça tartışma konusu olmuyor. Hatta film çevirisi bile yazın çevirisi baÄŸlamında ele alınmıyor. ÖrneÄŸin ÅŸiir çevirisi eleÅŸtirilerinin pek yapılmaması, ÅŸiirin ilgi görmemesiyle mi ilgili? Yazın çevirisi eleÅŸtirilerini bu açıdan nasıl deÄŸerlendiriyorsunuz?

Yazın çevirisi eleÅŸtirisinde amaç, çevirinin hem ürün hem de süreç olarak dizgisel ve betimleyici bir incelemesini nesnel yargılardan yola çıkarak gerçekleÅŸtirmektir. Belirli bir dil ve kültürde çeviri eleÅŸtirisine olan yaklaşım aynı zamanda çeviriye nasıl yaklaşıldığının bir göstergesi olabilir. Çeviri eleÅŸtirisi genelde yazıncılar ve dilbilimciler tarafından yapılmakta ve ne yazık ki özellikle ülkemizde çeviri sürecini etkileyen unsurlar ya da kaynak metnin yazınsal çözümlenmesi yapılmadan, çevirinin kaynak metne sadakati tartışılmakta; kimilerindeyse herhangi bir metinsel bulguya dayandırılmaksızın yapılan yargılarla çeviriler deÄŸerlendirilmektedir. Ülkemizde çeviri eleÅŸtirisi ile ilgili ölçütler özellikle son günlerde Perec’in KayboluÅŸ adlı eserinin çevirisinde gördüÄŸümüz gibi, tamamen gözardı edilmekte, kaynak metin sanatsal, kültürel ve toplumsal bir çerçevede ve ayrıntılı bir ÅŸekilde okunup deÄŸerlendirilmeden, çevirisiyle sadece dilsel göstergeler düzeyinde karşılaÅŸtırılarak, çevirinin hedef kitlenin sanatsal, yazınsal, toplumsal unsurlarıyla bir bütün olduÄŸu unutularak eleÅŸtirilmektedir.

Kanımca yazın çevirisi eleÅŸtirisi ülkemizde yeterince ciddiye alınmamaktadır. Bunun nedeni çeviriye gereken önemin verilmemesi ve hala yazın çevirisini ikincil bir eylem olarak görmek düÅŸüncesidir.


Oysa çeviribilimde ortaya konulan ÅŸekilde yazın çevirisi eleÅŸtirisi yapabilmek için bu uÄŸraşın sınırlarını ve gerektirdiklerini çok dikkatle belirlemek gerekmektedir. HerÅŸeyden önce eleÅŸtirmen, çeviri edimini yakından tanımalı ve bilmelidir. Çeviri sürecinin neleri gerektirdiÄŸini, çevirmenin görevinin ne olduÄŸunu, çeviri sorunlarının hangi yöntemlerle aşılabileceÄŸini iyi bilmeli, hem kaynak hem hedef dil ve kültürdeki yazın geleneÄŸini tanımış olmalıdır.

Ayrıca yazın çevirisi eleÅŸtirmeni kaynak metni dizgesel bir ÅŸekilde dil, kültür, ileti ve yazınsal özelliklerinin üzerinde durarak incelemelidir. Bunun devamında, aynı süreci karşılaÅŸtırmalı olarak çeviri metin üzerinde gerçekleÅŸtirebilmelidir. Bu süreçlerin sonucu olarak ortaya çıkan veriler karşılaÅŸtırılmalı, çeviriyi yönlendiren unsurlar, farklılıklar, eksiklikler ve fazlalıklar karşılaÅŸtırılmalı ve kapsamlı bir incelemeyle deÄŸerlendirilmelidir.

Gerçekte, ülkemiz haricinde, yazın çevirisi eleÅŸtirilerini en çok oyalayan yazınsal tür, ÅŸiir ve ÅŸiir çevirisidir. Åžiir dilinin büyüleyici zenginliÄŸi ve ÅŸiirde ortaya çıkan anlamların çeÅŸitliliÄŸi, çevirmenleri cezbettiÄŸi gibi yazın çevirisi eleÅŸtirmenlerini de çeker. Ancak, ÅŸiir çevirisinin kesinlikle ÅŸairler tarafından yapılmasına inanan bir çeviribilimci olarak, ÅŸiir çevirisinin dilin gücünün ve zenginliÄŸinin en iyi ve en yaratıcı ÅŸekilde ÅŸair-çevirmenler tarafından kullanılacağı düÅŸüncesindeyim. Tüm yazın çevirisi kuÅŸkusuz yaratıcılık gerektirir. Åžiir çevirisi de aynen ÅŸiir yaratımında olduÄŸu gibi, dilin tüm zenginliklerinden, hedef dilin ve kültürün içindeki ÅŸiir geleneÄŸinden, ÅŸiirsel anlatım kalıplarından yararlanır. Åžiir çevirmeni, çevireceÄŸi ÅŸairi, ÅŸiirin tekniÄŸini, türünü, ÅŸiirsellik unsurlarını çok iyi tanımalı, ÅŸairin ÅŸiir dünyasına girebilmelidir. Çevirmenin yeteneÄŸi, özgün ÅŸiirin içeriÄŸini nasıl, hangi biçimde yakalayacağında yatar.

Åžiir çevirisi eleÅŸtirisi, özgün ÅŸiir ve çevirisinin öncelikle sanatsal, biçimsel ve iÅŸlevsel deÄŸerlerinin metin içi ve metin dışı düzlemlerde deÄŸerlendirmeyi gerektirir. Åžiirdeki etkinin çevirisinde yaratılıp yaratılmadığını söyleyebilmek için önce o etkinin kendi kültür ve yazın geleneÄŸinde deÄŸerli ve anlamlı olduÄŸunu unutmamak gerekir. Benzer etkinin çeviride yaratılması, çevirmenin yaratıcılığına baÄŸlıdır ve iÅŸte bu noktada çevirmenin ÅŸair olması gerekliliÄŸi ortaya çıkar. Oysa eleÅŸtirmenler ÅŸiir çevirisinin bu yaratıcılığa el veren yönünü gözardı ederek, çeviriyi özgününün baÄŸlamında deÄŸerlendirerek, baÅŸka bir yazın geleneÄŸinde “deÄŸerli” ve “sanatsal” olan deÄŸerin ve sanatın aktarılması peÅŸinde olmuÅŸlardır. Ancak, burada ÅŸunu da belirtmek gerekir ki ÅŸair/çevirmen/eleÅŸtirmenler her zaman ÅŸiir çevirisinde hedef odaklı bir “yaratıcılığın” önemini vurgulamışlardır.

Yazın eleÅŸtirmenlerinin ülkemizde ÅŸiir çevirisini fazlaca ele almamalarının nedeni, kanımca, zaten akademik amaçların dışında, ÅŸiir çevirisinin ülkemizde az yapılması, okuyucunun da kısa anlatım türü olan ve kiÅŸisel, özel bir okuma bağının okur ve ÅŸiir arasında kurulduÄŸu bir varlık olan ÅŸiire kendilerince anlam ve beÄŸeni yüklediklerinden, eleÅŸtirisi ile ilgilenmelerinin düÅŸük bir olasılık olmasıdır. Böylece eleÅŸtirmen yazın türü olarak ülkemizde çok yaygın ilgi görmeyen ÅŸiirin eleÅŸtirisinin de dikkat çekmeyeceÄŸini düÅŸünüyor olabilir.

Åžiirin dünyası yalnızdır, okurunu bu yalnızlığı, özelliÄŸi, kiÅŸiselliÄŸi büyüler. Bu dünyayı ister nesnel, ister öznel olsun, dışarıdan yapılan müdahalelerle yorumlama çabası her seferinde eleÅŸtirmeni hayal kırıklığına uÄŸratır, hevesini kırar. Åžiir okurunu ÅŸiirin çeviri olup olmadığı, özgününü ne ölçüde yansıttığı ilgilendirmez. O anki okuma sürecinin yaratıcılığı ve özelliÄŸi dışarıdan desteÄŸi gereksiz kılar.

(Varlık , Temmuz 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri