Kültürlerin iç dinamiklerinin ve/veya kültürler arası iliÅŸkilerin ÅŸekillendirdiÄŸi bir çeviri politikasından söz edilebilir mi? Böyle bir çerçevede popüler kültür çevirileri, sözgelimi Amerikan popüler kültürünün çevirileri nasıl yer almaktadır?
Bu gerçekten önemli bir soru. Tatmin edici ve güvenilir bir yanıt vermek için çok ciddi çalışmalar yapmış olmak gerekiyor. Üstelik yüzeysel ve tekil çalışmalarla yetinmeden, betimleyici, tüketici, çeÅŸitli dönemlere ve kültürlere ayrı ayrı bakarak geliÅŸtirilmiÅŸ çalışmalar olmadan bu soruya yanıt vermek çok zor. Bu noktada ancak bazı gözlemlerimi ve belki de herkesin farkında olduÄŸu bazı bilgileri kuÅŸbakışı toparlayıp fikrimi söyleyebilirim.
Kültürel iliÅŸkiler ve kültürlerin birbirinden etkilenerek ÅŸekillenmesi söz konusu olduÄŸunda “geliÅŸmeâ€, “ilerlemeâ€, “aydınlanma†kavramlarıyla birlikte belli “doÄŸruluk†kavramları da karşımıza çıkıyor. Tarihin her döneminde, o dönemde geçerli ve saygın olan belli bilgi “otoritelerine†(otorite sözcüÄŸünü saygın ve tartışılmaz bilgi kaynağı ve bilgi kaynağı tasarımı olarak kullanıyorum) ve kaynaklara baÅŸvuruluyor. Özellikle felsefe, bilim ve sanat otoritelerinin aktarımında etkin politik ortam, egemen siyasi yapı ile bu aktarımı yapanlar, kendi kültürü için belli bilgi kaynaklarını gerekli görenler arasında tarih boyunca bir gerilim olduÄŸunu hepimiz biliyoruz. Ancak etkin siyasal yapının ve gücün hakikat nosyonu çeviri politikalarında çoÄŸu kez daha belirgin bir rol oynuyor. Bir uzak, bir de yakın örnek verelim: Ortaçağın skolâstik filozofları, antik dönem filozoflarını Tanrı’nın varlığı ve birliÄŸini ÅŸüpheye düÅŸürmeyecek biçimde yorumlamamışlar mıydı? Din ve felsefenin uzlaÅŸabilirliÄŸini göstermeyi hedeflememiÅŸler miydi? Dönemin etkin bakış açısı buydu ve ilkçaÄŸ felsefesiyle ilgili çevirileri Arap bilginlerin çevirilerinden yaptıklarında ürettikleri metinlerin çevirisel kökenlerine deÄŸinmeye gerek duymamışlardı. Bu tutumu, o dönemde hem doÄŸunun “geçerli†bilgi kaynağı bir mekân, kültür ve din tasarımıyla özdeÅŸleÅŸmemesine, hem de çevirinin deÄŸersiz ikincil bir ürün olarak görülmesine baÄŸlayan batılı akademisyenler olduÄŸunu biliyoruz. Her kültür kendi “hakikat†nosyonlarına uygun bilgi, bilim ve sanat otoriteleri almaya çalışır. Bu “otoriteler†kendi doÄŸruluk anlayışlarına uygun görünmediklerinde bile, onların “otorite†konumu nedeniyle olsa gerek (genel bir okur tutumu olan de te fabula narratur anlayışıyla) kendi “hakikat†nosyonuna uygun okuma anahtarlarıyla okur ve yorumlar. Dolayısıyla bu tutum çeviri sürecine, çeviri ürüne ve ürünün algılanış biçimine de yansır. Etkin “çeviri politikası†hem çevrilen ve çevrilecek metinlerin seçiminde devreye girer, hem de çeviri sürecinde kendini hissettirir. Belli “hakikat†nosyonlarının etkin olduÄŸu dönemlerde bu çevirilerin aslına uygun olmadığını söylemek ya da baÅŸka metinlerin çevrilmesini önermek, çevirmeye çalışmak gerçekten de cesaret ister. KuÅŸkusuz tarih boyunca böyle çabalar olmuÅŸtur ve egemen olanla (etkin “hakikat†rejimleriyle) muhalefet eden arasında gerilimli anlar yaÅŸanmıştır. Muhalif olanın baÅŸarısı dönemin politik ortamının uygun olup olmamasına ve muhalefet edenin egemen “doÄŸruluk†kavrayışınca kabul edilebilir söylem biçimleri ve konuları seçip seçmemesine baÄŸlıdır.
Kendi kültürümüzden örnekleyerek açmaya çalışayım. Cumhuriyet dönemi temel projesi olan “Türk Hümanizması†ile batı kültür tarihinin otorite metinlerinin çevrilip aktarılmasını hedeflemiÅŸti. Böylece, en basit ifadeyle doÄŸu ve batı arasındaki “geri kalmışlık†ve “ilerleme†arasındaki uçurumu kapatmayı hedefliyordu. Seçilen metinler ve yazarlar bu baÄŸlamda okura sunuldular ve yeni Türk aydını böylece dönemin uygun gördüÄŸü “batılı†bilgi kaynaklarını tanımış oldu. O dönemin etkin doÄŸruluk kavrayışı batılı bir anlamda aydınlanma yaÅŸamamış bir toplumun geri kalmışlığa mahkum olacağıydı ve bu açık kapatılmaya çalışıldı. Dönemin politik kaygıları, sol literatürün çevrilmesini ve “otorite†metinler olarak, baÅŸvuru kaynakları olarak yani yeni “doÄŸruluk†modelleri olarak Türk kültür ortamına sokulmasını onaylamıyordu. Bu nedenle sol literatür ancak 1961 anayasasının getirdiÄŸi özgürlük ortamı içinde yayın hayatımıza girdi. Bu kez de yeni sorunlarla karşılaşıldı. Bu çevirilerin çoÄŸuyla ilgili genel bir kanı, alelacele yapılmış, anlaşılmaz yabancı terimlerle dolu metinler olduklarıydı. Dönemi yaÅŸamış pek çok yakın arkadaşım bu metinlerin dil ve içerik açısından anlaşılmazlığı konusunda hemfikir gözüküyorlar ama bu özelliklerine raÄŸmen, bu metinlerin onlar için yazarlarının kimliÄŸi ve baÄŸlı bulundukları siyasal görüÅŸ nedeniyle “otorite†metinler olduklarını vurgulamadan edemiyorlar. Dönemle ilgili konuÅŸtuÄŸum birkaç arkadaşım ÅŸu gözlemlerini aktardılar: “O dönemde bu metinlerden anlaşılmaz alıntılar yapmak bugünün deyimiyle çok ‘havalı’ bir ÅŸeydi, ancak yetmiÅŸli yılların ortalarında çevirmenin kimliÄŸi gündeme geldi. Kimin çevirisinin daha güvenilir olduÄŸu tartışılmaya baÅŸlandı. Hatta bazı çevirmenlerin kendi ideolojik yönelimleri doÄŸrultusunda metinleri tahrip ettikleri bile tartışılmaya baÅŸlandıâ€. Bu tür tanıklıklar ve çeÅŸitli gözlemler Türk solunun da yavaÅŸ yavaÅŸ kendi sol hakikatini yarattığını ve bunlara uymayan çeviriler için (çevirinin kalitesi, çevirmenin kimliÄŸi ve “hakikat†anlayışı, ideolojik yönelimi gibi bileÅŸenlerle) tartışma ortamı yarattığını gösteriyor.
Her kültürün yaÅŸadığı dönemde etkin olan doÄŸruluk kavrayışıyla ve bu kavrayışa uygun “otorite†arayışıyla ÅŸekillendiÄŸini düÅŸünürsek (yeniliklere açıklığı, muhalif tutumları ve bunların getirdiÄŸi gerilimleri de unutmuÅŸ deÄŸilim) kültürlerin çeviri politikalarının da bu kavrayıştan ayrı tutulamayacağını söyleyebiliriz. Bu politika, kaynak metin yazarı, türü, dili, içeriÄŸi gibi seçimlerde etkin olduÄŸu gibi, herhangi bir yayınevinin çevrilecek metinleri ve çevirmenleri seçimiyle ilgili kararlarını, çevirmenin de çeviri kararlarını ÅŸekillendirir. Bugünlerde sıkça tartıştığımız sansür meselesinin de bu doÄŸruluk anlayışı ve “otorite†arayışı ya da yaratma isteÄŸiyle yakından iliÅŸkisi vardır.
Dolayısıyla bu örneklerden de anlaşılabileceÄŸi gibi her kültür için, her dönemde etkin ve tek tip bir çeviri politikasından söz etmek mümkün görünmüyor. Hem belli bir kültürün yaÅŸamakta olduÄŸu dönem, hem de o dönemdeki kültürel gerilimler ve tercihler etkin görünüyor.
Böyle bir çeviri politikasını kültürler arası iliÅŸkiler mi ÅŸekillendirir yoksa çeviri yapılan (dolayısıyla seçen, yayınlamaya karar veren ve okur bulan) kültürün kendi iç dinamikleri mi bence bunu tartışmak gerekir. Her çevirinin kültürel ve erek odaklı bir ürün olduÄŸunu unutmamak gerekir. Bu nedenle alıcı kültürün seçimleri bu çeviri politikasında etkin ve belirleyicidir demek bana daha doÄŸru geliyor, ama küresel tüketim modelini ve Amerikan kültürünün dünya üzerindeki egemenliÄŸini de hesaba katmak gerektiÄŸine katılıyorum.
Bu noktada son sorunuzu ele alırsak, Amerikan popüler kültürünün yazılı ürünlerinin dünya ölçeÄŸinde çeviri yoluyla edindiÄŸi baÅŸarı konusunda çok fazla bir ÅŸey söyleyecek kadar çalışmadım doÄŸrusu. Ancak Amerikan kültürünün tüm ürünleri, belli satış ve pazarlama taktikleriyle de tüm dünyada etkin oluyor. Yeni ve tek tip bir popüler kültür, anlayış ve bakış açısı yaratma çabası söz konusu hatta bunda baÅŸarılı olunduÄŸu da söylenebilir. Konu, yazar, kitabın filme dönüÅŸtürülmesi, yazarın medyatik bir kiÅŸiliÄŸi olup olmaması bütün bunlar bu tüketim kültürünün bileÅŸenleri. Bu ürünler çok kolay alıcı bulduÄŸundan mı, Amerikan ÅŸirketleriyle bizim ÅŸirketlerimizin ticari iliÅŸkilerinden mi, yoksa bu popüler kültür çoktan bizim kültürümüzün vazgeçilmez bir parçasına dönüÅŸtüÄŸünden mi bilinmez, ülkemizde de hızla tüketiliyor. Böylece “çevrilecek†ve “okura sunulacak†metinlerde yeni ve çok etkin bir popüler kültür pazarı ortaya çıkıyor. Böyle bir anlayışın ve yaÅŸadığımız dönemin popüler kültürünün hakikat nosyonu nedir diye düÅŸünmeden edemiyorum. Günümüz popüler kültüründe okur için en önemli ölçüt “tanınırlık†ve “bilinirlikâ€, dolayısıyla yazarların herhangi bir ÅŸekilde medyatik olması gerekiyor. Dolayısıyla medyanın sunduÄŸu yeni “otoriteler†ortaya çıkıyor. Amerikan popüler kültürünün en çok tüketilen ürünleri genellikle korku, macera ve bilim kurgu romanları ya da filmleri, temel amaç okuru “eÄŸlendirmeâ€. Bir de “Nasıl zengin olunur? Genç kalınır? Mutlu olunur?†sorularını yanıtlayan “yaÅŸam öÄŸütleri†var. Bu tür konular ve ölçütlerle donatılmış Amerikan popüler kültürü nasıl bir “doÄŸruluk†kavrayışı sunuyor olabilir? Bu çağın küresel tüketim baskısıyla, tüketen ve kendini de tüketilebilir hale getirmesi istenen bireyinin, kendini sanki hâlâ liberal toplumun “özgür bireyiymiş†gibi görmeye devam etmesini saÄŸlayabilir. Böylece kendi kararlarına hakim, kendini eÄŸlendirebilen, geliÅŸtirebilen, “mutlu eden†biri olma fırsatı her an elinin altındaymış gibi yeni bir “bireysel†kurtuluÅŸ hakikati sunulabilir. Yani, günümüz bireyine (aslında tüketicisine) yalnızlığını ve çaresizliÄŸini (hep öyle kalmasını saÄŸlayarak) unutturan geliÅŸim, tatmin ve eÄŸlence kavramlarıyla donatılmış pazarlanabilir ve apolitik görüntüsü altında oldukça politik bir bireysel kurtuluÅŸ “hakikati†sunuluyor olabilir. KuÅŸkusuz bu ortamda yeni “hakikat†anlayışları ve arayışları da ortaya çıkıyor ama onlar baÅŸka sorular kapsamında deÄŸerlendirilmeli.
DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI
GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var†– Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı†Dünya GörüÅŸleri, “Farklı†Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirmeâ€nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri
