Radikal gazetesinin “Hayırlı Sabahlar Hans” manÅŸetiyle (19.08.2006; Umay AktaÅŸ’ın haberi) “100 temel eser”e iliÅŸkin baÅŸlayan çeviri etiÄŸi tartışması gündemi meÅŸgul etmeye devam ediyor. Okulların açılmasına yaklaşık bir ay kala dikkatleri üzerine çeken bu “ideolojik” tartışma, farklı bilim dalları çerçevesinde -çeviribilim, edebiyat, sosyoloji, siyasetbilim, yöntembilim, eÄŸitim bilimleri, pedagoji, vb.- birçok yönden irdelenebilir. Bu yazıda ben, uzmanlık alanım çeviribilim baÄŸlamında, çeviri eyleminin görmezden gelinen “ideolojik” boyutunun altını çizmek istiyorum.

Aslında bu tartışma, ülkemizde genel olarak çeviri eylemine ve çevirmene nasıl yaklaşıldığını gösterdi. Belli ki bazı çevrelerce çeviri hâlâ salt dilsel bir aktarım olarak görülüyor ve çevirinin “ideolojik” doÄŸası tehlikeli bulunduÄŸundan yok sayılıyor ya da yok sayılmak isteniyor. Bence asıl tehlikeli olan, “ideolojik” farklılıklar içeren bu tür çevirilerin “kötü çeviriler” ÅŸeklinde deÄŸerlendirilip bir kenara bırakılması, incelemeye deÄŸer bulunmayıp yok sayılması.


Bu çevirilerdeki hataların bulunması veya deÄŸiÅŸiklerin saptanması tabii ki önemli. Ancak ÅŸu metinde ÅŸöyle denmiÅŸ, ÅŸurada ÅŸöyle bir saptırma var deyip sözü edilen çevirileri kötüleyip bırakmak, hatta bunları çeviriden saymamak iÅŸin kolay yolu. Yok saymaların, bu tür çevirilerin belli bir okur kitlesi tarafından özellikle tercih edildiÄŸi gerçeÄŸini deÄŸiÅŸtirmeyeceÄŸinin artık bilincine varılmalı. Kanımca, zor ama gerekli olan, tüm bu farklılıkların belli bir vakaya iÅŸaret ettiÄŸinin göz ardı edilmeden anlaşılmaya ve anlamlandırılmaya çalışılması.

100 temel esere iliÅŸkin baÅŸlayan tartışmaya bir bakalım. Ne mutlu ki bu tartışma, yukarıda sözünü ettiÄŸim ÅŸekilde iÅŸin kolayına kaçanların görüÅŸleriyle sınırlı kalmadı. ÖrneÄŸin, bu konuda görüÅŸ bildiren İsmet Berkan çevirilerde saptanan farklılıkları -“TürkleÅŸtirme” ve “İslamileÅŸtirmeleri”- birer “psikolojik harekât” olarak nitelendirdi ve “inanca vurguyu arttırmanın sadece dini, yani o kadar da masumane olmayan anlamları” bulunduÄŸunu, bu anlamların “hep siyasi” bir nitelik taşıdığını belirtti (22.08.2006).

Berkan’ın görüÅŸünü onaylamak/onaylamamak ayrı bir konu. Berkan’ın bu görüÅŸüne katılanlar da, karşı çıkanlar da olabilir. Nitekim oldu da. Bu çok doÄŸal… Farklı “ideolojiler”, farklı dünya görüÅŸleri beraberinde farklı yorumları getirdi. Benim buradaki amacım, Berkan’ın saptamasını irdelemek deÄŸil. Ben, çevirilerdeki farklılıkların herhangi bir anlamlama ve anlamlandırma çabası gösterilmeden saptanıp bırakılmasının herhangi bir yararı olmayacağını, çevirilerin benimsenen veya karşı çıkılan ideoloji çerçevesinde siyasi amaçlara rahatlıkla hizmet edebileceÄŸinin bilinmesi gerektiÄŸini vurgulamak istiyorum.

Çeviri salt dilsel aktarım ÅŸeklinde tanımlanmak istenirken, çevirmenin olabildiÄŸince “görünmez” kalmasının yeÄŸlenmesi oldukça “masum” bir istek… Ne var ki çeviri gerçeklerine baktığımızda durumun farklı olduÄŸunu görüyoruz. Çevirinin “masum” bir eylem, çevirmenin ise bu “masum” eyleme hizmet eden “tarafsız” bir aracı olduÄŸunu düÅŸündüÄŸümüzde çevirinin içinde barındırdığı tehlikelerden kurtulduÄŸumuzu sanıp rahat bir nefes alabiliriz. Ancak neyin masumiyetinden ve tarafsızlığından söz edildiÄŸini sorguladığımız an rahatımız bozulacaktır. Çevirinin her ÅŸeyden önce bir yorum iÅŸi olduÄŸunu ve belli bir amaç için yapıldığını kabul ettiÄŸimiz taktirde rahatsızlığımızın biraz da olsa azalacağını, ilgilendiÄŸimiz konuya daha saÄŸlıklı bakabileceÄŸimizi düÅŸünüyorum.

İşlevselci bir bakış açısıyla ele alındığında, belli bir amaç doÄŸrultusunda yapılan çeviri kime, neye göre ve nasıl “masum” ve “tarafsız” olarak deÄŸerlendirilebilir? Sorunun yanıtı “güç” üzerinde odaklanıyor, yani tam anlamıyla bir “patronluk” (“patronage”) meselesinden söz etmek olası. “İdeoloji” açısından sorgulamamıza devam edecek olursak, hiç kimsenin/hiçbir ÅŸeyin “masum” ve “tarafsız” olmadığı/olamayacağı ortada. Güçlü olan ideolojinin geçerliliÄŸini koruduÄŸu bir dizgesel yapıda, karşıt ideolojilerin bu yapıyı tehdit edecek oluÅŸumlarda bulunması doÄŸal. Ancak baskın ideolojinin bu oluÅŸumların varlığına ne dereceye kadar izin ver(mey)eceÄŸi tartışma konusu.

Çeviri örneklerine deÄŸinerek söylediklerimizi somutlaÅŸtıralım. Antoine de Saint-Exupéry’nin Le Petit Prince adlı kitabını hatırlayalım. Kitapta, “halkını ölüm cezasıyla korkutarak Avrupalılar gibi giyinmeye zorlayan Türk diktatör”ün (“un dictateur Turc”) (1971: 15) Atatürk’ten bahsedildiÄŸi görüÅŸüyle farklı ideolojiler doÄŸrultusunda farklı zamanlarda farklı ÅŸekillerde Türkçe’ye çevrilmesini baÅŸka nasıl yorumlayabiliriz? Bu ifadenin, bir yanda belli bir ideoloji çerçevesinde “sınırsız yetkili bir Türk baÅŸkanı” (S. İleri, 1994: 20); “bir dediÄŸi dedik Türk önderi” (T. Uyar, 1994: 21-22); “büyük ve deÄŸerli kumandan ATATÜRK” (A. Çeliktem, 2001: 19); “bir Türk lideri” (F. ErdoÄŸan, 2005: 19) ÅŸeklinde yorumlanıp çevrilmesi uygun görülürken, öte yanda baÅŸka bir ideoloji çerçevesinde çeviri metne hakaret ve aÅŸağılama dolu eklemeler yapıldığını (M. Ekisçeli, 1995) ve bu çevirinin “suç oluÅŸturması nedeniyle toplatıldığını” gözlemlemiÅŸtik (Cumhuriyet: 19 Nisan 1996).

Elbette ki çevirinin her ülkenin edebiyat ve kültür dizgesinde önemli bir yer tuttuÄŸu ve her zaman “ideolojik” roller üstlendiÄŸi iddia edilmez. Ancak geçmiÅŸimize ÅŸöyle bir baktığımızda, Türk edebiyat ve kültür çoÄŸul dizgesi için durumun farklı olduÄŸu söylenebilir. BaÅŸka bir deyiÅŸle, geçmiÅŸe bakacak olursak, ülkemizde edebiyat ve kültür dizgesini ÅŸekillendirmede çevirinin ve çevirmenin “ideolojik” olarak önemli roller üstlendiÄŸini inkar edemeyiz. ModernleÅŸme ve Batıcılık baÄŸlamında, ülkemizde çeviri etkinliÄŸinin doÄŸal olarak “ideolojik” boyutu ön plana çıkmıştır. Gerek Tanzimat Dönemi’nde yapılan çeviriler gerekse 1940lardaki çeviri hareketi ve Tercüme Bürosu üzerine yapılan araÅŸtırmalar bu iddiaya gerekli bilimsel dayanağı sunmaktadır.

Bu arada, doÄŸrudan “klasikler” ve “klasiklerin çevirileri” üzerine temellenen tartışmaları da unutmamak gerekir. 1897 yılında baÅŸlayan “Klasikler tartışması” buna güzel bir örnek oluÅŸturmaktadır. Bu konuda yaptığı “Klasikler Tartışması” adlı kapsamlı çalışmasına yazdığı önsözde Ramazan Kaplan, “edebiyat, sanat, kültür ve yer yer felsefe ile ilgili konularda çeÅŸitli düÅŸüncelerin ifadesine imkan veren bu tartışmanın”, “kültür hayatımızdaki iÅŸlevine” dikkat çekmek gerektiÄŸini vurgular (1998: i).

Klasiklerin Cumhuriyet’in ilk yıllarında, geniÅŸ okur kitleleri hedeflenerek düÅŸük fiyatlarla -hatta “on kuruÅŸa bir kitap”; “yirmi beÅŸ kuruÅŸa kitap serisi” gibi kampanyalarla- yayımlanıp satılması da ciddi bir tartışma yaratmıştır. ÖrneÄŸin Rusça’dan yaptığı özenli çevirilerden tanıdığımız Nihal Yalaza Taluy, klasiklerin nasıl çevrilmesi gerektiÄŸine iliÅŸkin görüÅŸlerini 1943 yılında Tercüme dergisinde ÅŸöyle dile getirmektedir: “Hiç olmazsa klasik eserlerin tercümesinde laubali olmayalım. Çünkü onları okuyacak olanlar yalnız yolculuk esnasında trende ve vapurda vakit öldürmek veya bir ÅŸey okumuÅŸ olmak için alınan 25 kuruÅŸluk kitap serilerinin dalgın ve müsamahakar karii deÄŸil, dünya edebiyatını öÄŸrenmek isteyenlerdir. Bunlar arasında bilhasssa da genç nesil vardır. Onlara, her ÅŸeyin en iyisini, en temizini ve en doÄŸrusunu vermek borcumuzdur.” (1943: 71).

Yalaza Taluy’un erek okur kitlesinin beklentilerine iliÅŸkin altını çizdiÄŸi noktaların bugün de önemsenmediÄŸini üzülerek gözlemlemekteyiz. Üzüntümüzü arttıran bir diÄŸer etken, bu ünlü çevirmenimiz tarafından yapılan çevirilerin -diÄŸer birçok çevirmenimizinki gibi-, günümüzde bazı yayınevleri tarafından küçük deÄŸiÅŸiklikler yapılarak farklı adlarla yayımlanmasıdır. Bu tür yayıncılık “ticari etik” tartışmasını da beraberinde getirmektedir. Bu baÄŸlamda, çağımızın en baskın ideolojisi olarak kapitalizmin, ülkemizdeki birçok yayınevinin -saÄŸ veya sol görüÅŸteki- “100 temel eser” listesini “Kolay para kazanmanın 100 temel yolu” ÅŸeklinde yorumlayıp çevirmesine neden olduÄŸu söylenebilir. Yalnızca çeviribilim deÄŸil, birçok edebiyat uzmanının da (Semih GümüÅŸ gibi) dikkat çektiÄŸi üzere, önceki çeviriler küçük deÄŸiÅŸikliklerle, hatta hiçbir deÄŸiÅŸiklik yapılmadan, çevirmenlerin adı verilmeden, sayfa sayısı bilinçsizce kısaltılarak, kısaca toparlayacak olursak hiçbir “etik” kaygı taşımadan yayımlanmıştır.

“Kültür”-“ideoloji”-“çeviri” üçgenine, çevirmenin kararları ve dayanakları açısından yaklaşıldığında ise, Tanzimat Dönemi’nin en önemli isimlerinden Ahmet Mithat Efendi’den söz etmek yerinde olabilir. Ahmet Mithat’a göre, her ulus, “ait olduÄŸu dönemin anâsır-ı galibesinden ayrılmadan”, “kendi istidad-ı millisine göre” roman yazmalıydı. Çeviri için de aynı öÄŸelere dikkat edilmesi gerekiyordu: bu etmenler çerçevesinde, çevrilecek metin seçilmeli ve çeviri sürecinde metinde gerekli deÄŸiÅŸiklikler yapılmalıydı. Tanzimat Dönemi’nin sosyo-politik ve sosyo-ekonomik gerçeklerini göz önünde bulundurduÄŸumuzda, “Hace-i Evvel” Ahmet Mithat’ın roman yazımına ve çevirisine iliÅŸkin gerek söylediklerini gerekse yaptıklarını anlamak ve anlamlandırmakta zorluk çekmiyoruz.

Peki ama 100 temel esere iliÅŸkin tartışmayı baÅŸlatan çevirilerdeki “ideolojik” farklılıkları nasıl yorumlayabiliriz? Yayınevlerinin ve çevirmenlerin sergiledikleri tavrı nasıl anlayabiliriz ve anlamlandırabiliriz?

Bu tür çevirilerin zaman içerisinde -siyasi oluÅŸumlara koÅŸut bir biçimde- “çevre”den “merkez”e doÄŸru yönelmesi, baÅŸka bir deyiÅŸle öngörülen hedef okur kitlesinin büyümesiyle birlikte Türk kültür ve edebiyat dizgesinde önemli bir konum edinmesi, “ideolojik” bir dünya görüÅŸü olarak “din” üzerine temellenen belli bir “kültür repertuarı”nın oluÅŸturulmaya çalışıldığını göstermektedir. Ayrıca, belli bir ideoloji doÄŸrultusunda yayımlanan bu çeviri kitaplarla, ModernleÅŸme-BatılılaÅŸma baÄŸlamında Türk toplumunda yaÅŸanan kültürel hesaplaÅŸma sürecinin farklı bir boyut kazandığı iddia edilebilir. Son söz olarak, din ve ideoloji konularında yaptığı çalışmalarla tanınan siyasetbilimci Åžerif Mardin’in “kitaplar, eleÅŸtirilen ideolojinin yerine yenisini yerleÅŸtirmek için çok etkin bir araçtır” ÅŸeklindeki saptamasını hatırla(t)mak gerek(ebil)ir…

Yard. Doç. Dr., Marmara Üni. AyÅŸe Banu KaradaÄŸ (Bu yazı 10 Eylül 2006 günü, Radikal gazetesinin İki adlı ekinde yayınlanmıştır.)