100 Temel eserin çevirileri kültür hayatının sahiplerine, kültürel otoriteyi temsil edenlere mesaj gönderiyor. Mesajın özeti: Kültür hayatında biz de varız; geçmiÅŸimiz, birikimimiz, dilimiz ve dünyamızla. Sivil otoritenin yüzey tepkisi: Çevirilerde ideolojik saptırma, bu çarpıklık afiÅŸe edilmeli, engellenmeli. Derin tepki: Dilim, dünyam, iktidarım elden mi gidiyor…kendimi korumalıyım, saldırmak ve bastırmak gerek. Siyasi otorite durumu idare etmek ister gibi: zaten mimliyiz, temkinli olalım, sonuç olarak ‘gereÄŸini yaparız’ söylemi. Oysa sözgelimi: ‘yapısöküm’, ‘bir ihtimal daha var o da ölmek mi dersin’, bir zamanların ‘eytiÅŸimsel özdekçilik’i, ‘özezer’i veya ‘cool’, ‘lifestyle’ çok masum da ‘hayırlı sabahlar’ mı suçlu? Dilde, çeviride masumiyet arayışı çıkmaz sokak. Kapıyı farkındalık açar; kendime, dilime, dünyama ve çevreme koyduÄŸum eleÅŸtirel mesafe; ‘dilim, altında dünyam, altında ve eninde sonunda ve geniÅŸ anlamıyla siyasi pozisyonum’ diyebilmek. O halde çeviri tartışması bir örtü, siyasi çatışmanın üstündeki örtü, türban tartışması gibi mesela. ‘Çeviriyi kazıyın, altından siyaset çıkar’ da denebilir. GeleneÄŸin sermayeyle geliÅŸen iliÅŸkisi, moderniteye direnci, söz hakkı talebi. Çeviri meselesi de noktasal çatışmalardan sadece birisi. Hangi Türkçe, hangi çeviri doÄŸru? Arı, duru Türkçe? YabancılaÅŸtırıcı Türkçe? İslami Türkçe? Argo Türkçe? Yerine göre hepsi. Dilimiz de, dünyamız da postmodernlerin tabiriyle ‘patchwork’, modernitenin arzuladığı, sandığı gibi mono deÄŸil. Ve tabii yamalı bohçanın renkleri de sütten çıkmış ak kaşık deÄŸil, itiÅŸip kakışıyorlar. Modernitenin çeviri anlayışı (hoÅŸ o da kendi içinde parçalı ya, Can Yücel çekmedi mi çevirilerinden) geleneÄŸin çeviri anlayışına norm dayatıyor, ama beriki yolunda ilerlemekte nicedir. Kapışıyorlar, çünkü öznelliklerinin nesnel olduÄŸu vehmine kapılmışlar. ReÅŸit olup, baÄŸlarından kopamamışlar. Kayıtları silip, arayışa girmemiÅŸler. Dillerine, dünyalarına yabancılaşıp kendilerini yeniden kurmamışlar. Dil masum olmadığına göre hiç kuÅŸkusuz bir çeviri tercihi olarak ‘hayırlı sabahlar’ da masum deÄŸil, ama baÅŸka tercihler ne kadar masum deÄŸilse o da o kadar masum deÄŸil. Kaç çevirmen ‘kaynak dil’i ve ‘erek dil’i ayrımlaÅŸtırıp yerinde, doÄŸru deÄŸil yerinde, çeviri tercihleri yapma becerisine gerçekten sahip? Bu arada S.O.S (Save Our Souls) ey çeviribilim diyen de yok pek. Oysa belki çevirinin kurtuluÅŸu önce ruhun kurtuluÅŸunda, özgürleÅŸmesinde. Peter Sellers’in hayatını konu alan bir filmde Sellers’e sorarlar: Her rolü nasıl oluyor da bu kadar iyi oynayabiliyorsun? Yanıt: Çünkü benim kiÅŸiliÄŸim yok. Çevirelim. Çevirmene sorarlar: Her yazarı nasıl oluyor da bu kadar iyi çevirebiliyorsun. Yanıt: Çünkü benim dilim yok. KiÅŸiliksiz çevirmen belki de ideal çevirmen. Ve acaba paradoksal bir biçimde görünür çevirmen, rolünü en iyi oynayan çevirmen kiÅŸiliksiz çevirmen mi? Taklitçi, oyuncu, dilsiz çevirmen, öte yandan dilsizleÅŸtiÄŸi (bir bakıma bilinci açıldığı, farkındalığı duyarlılaÅŸtığı, deÄŸerlerden arındığı) oranda gözlemi, yorum ve yargı gücü keskinleÅŸen, gözlemi keskinleÅŸtikçe kendini bilerek bir süreliÄŸine unutan ve unutturan, o oranda da yazarlaÅŸan çevirmen, gözlemci ve aktör olarak. Peki ya çevirmenin dil dünyasında, kendinden çıkıp iyi bir oyun sergilemesine, iyi bir taklit yapmasına engel olan etkenler varsa? Ve o zaman tabii, yazarı konuÅŸturursam kimse anlamaz, kendimi konuÅŸturursam yazar indirgenir çeliÅŸkisi, ezel ebed. Bir aktör olarak kendini oynamak, baÅŸkasını oynamak. Bir çevirmen olarak kendini konuÅŸturmak, yazarı konuÅŸturmak. Schleiermacher’in hafiften kulakları çınlamış olsa gerek. En doÄŸru deÄŸil, ama en saÄŸlıklı çeviri belki yerine göre tercihlerde bulunmak, yani yerine göre saklanmak ve görünmek. Epik tiyatroda olduÄŸu gibi…gerekli bulduÄŸu noktada oyunu bir süreliÄŸine kesip anlatıcı rolüne soyunmak. Kararlar, tercihler elbette çevresel koÅŸullardan, beklentilerden bağımsız deÄŸil. Çeviri eÄŸitimi belki en çok bunun için lazım, çevirmen adayını önce kiÅŸiliksizleÅŸtirmek, sarsıp içini boÅŸaltmak, sonra duruma göre pozisyonunu belirlemesini ve seçenekler içinden duruma uygun tercihler yapabilmesini saÄŸlamak. Peki ya çeviribilimciler ve pratikteki farklı çeviri anlayışları ve ÅŸu güncel sıcak tartışma. Çeviribilimciler ‘Bu da bir çeviridir ve ÅŸu koÅŸullar altında gerçekleÅŸmiÅŸtir’ diyeceklerse, tercihleri anlaşılır kılmaya çalışacaklarsa eÄŸer, bilimin toplumsal iÅŸlevi gereÄŸi sosyolojik boyuta teÄŸet geçemezler. Çünkü ‘dayatılan bir yaÅŸama biçimine direniyorum, dayatıldıkça hor görülen dilime, dünyama (inadına) daha çok sarılıyor, daha çok içime kapanıyorum’ mesajını duymamazlıktan gelmek, cümlenin çeviriyle iliÅŸkisini kurmaktan kaçınmak çeviribilimi betimleyici basamakta dondurmak anlamına gelir. Yorumdan kaçan, uzmanlık sınırlarını katiyen yerinden kıpırdatmayan, içe dönük, toplumla baÄŸlarını koparmış bir sosyalbilim ne iÅŸe yarar? Ama suya sabuna dokunmamak da bir tercih.

100 Temel Eser paketlerinden bir örnek. Damla Yayınevi‘nin paketi.
