İlginç bir dönem – internet üzerinde sansür var, iki ayı aÅŸkın bir zamandır Türkiye’den WordPress sitesine eriÅŸim, mahkeme kararıyla engellenmiÅŸ durumda: “Bu siteye eriÅŸim mahkeme kararıyla engellenmiÅŸtir.” Yirminci yüzyılın en akıl almaz, çirkin savaÅŸlarına giden yolu açan, dolayısıyla bu savaÅŸların nedenini anlamak için vazgeçilmez bir tarih belgesi olan kitap, Kavgam‘ın Türkiye’de yayımlanması yasaklandı. Otosansür olaÄŸan karşılanıyor, karşılıklı hoÅŸgörünün bir ÅŸekli olarak tanımlanıyor. Böyle bir dönemde geri dönüp geçmiÅŸte yaÅŸanan sansür olaylarına ve cezalarına bakmakta yarar var. Örnek bir olay, Kavgam kadar etkili bir kitap olan Komünist Manifestosu‘nun yayım, çeviri ve yargı süreci. AÅŸağıda, çeviriyi yapan ve yayımlayan, Bilim ve Sosyalizm Yayınları’nın sahibi Süleyman Ege’nin 1971 yılında yayımladığı, “Komünist Partisi” Davası – Belgeler adlı kitap için yazdığı önsöz yer alıyor. Çeviri, sansür ve yargı iliÅŸkisini deÄŸerlendirmek için önemli bir yayım:
“Marx ve Engels’in “Komünist Partisi Manifestosu” 1968 Kasım’ında Bilim ve Sosyalizm Yayınları’nın 6. kitabı olarak yayınlandı. Savcı Türk Ceza Yasası’nın 142/1 yasaklarına aykırılık olduÄŸunu ileri sürdü. Ankara İkinci Ağırceza Mahkemesi’nde açıları dava önce beraetle sonuçlandı, sonra (12 Mart’tan sonra) kitabın sorumlusu Süleyman Ege 7,5 yıl ağır hapis, 5 yıl da gözetim altında tutulma cezasına çarptırıldı, “Komünist Manifesto”nun eldeki bütün nüshalarına elkondu.
Bilim ve Sosyalizm Yayınları yöneticisi Süleyman Ege, bilindiÄŸi gibi, Lenin’in “Devlet ve İhtilâl’ini, Çin liderliÄŸinin “Bütün Ülkelerin İşçileri BirleÅŸiniz” baÅŸlığı altında dünya komünist hareketini eleÅŸtiren yazılarını ve Stalin’in baÅŸkanlığında bir kurulca hazırlanan “BolÅŸevik Partisi Tarihi’ni dilimize kazandırdığı için de bu kitapların herbirinden aynı iddiayla mahkemeye verildi, sonuçta herbirinden 7,5 yıl olmak, üzere toplam 30 yıl ağır hapis ve 16 yıl gözetim altında tutulma cezasına mahkûm edildi.
Oysa “Komünist Manifesto” “Devlet ve İhtilâl” ve öteki tarihsel belgeler, bütün uygar ve demokratik ülkelerde serbestçe basılıp okunan kitaplardır; bilimsel ve tarihsel deÄŸerleri bakımından, tüm dünyada olduÄŸu gibi Türkiye’de de üniversitelerin sosyal bilim dallarında okutulan derslerin inceleme konuları arasındadır.
Nitekim, Ege’yi yargılayan ağırceza mahkemelerince görevlendirilen bilirkiÅŸi kurulları (kitapların konusuyla ilgili bilim dallarında ders veren kürsü profesörleriyle anayasa ve ceza hukuku profesörleri) oybirliÄŸiyle verdikleri raporlarda, bu kitapların bilimsel ve tarihsel deÄŸerleri üzerinde durarak, türkçeye çevirilerinin suç olamayacağım, tersine bunun bilimin ve bilginin evrenselliÄŸi açısından bir kültür hizmeti olduÄŸunu belirttiler.
Kaldı ki, “Komünist Manifesto” ve “Devlet ve İhtilâl” Türkiye’de 40 yıl önce özgürce yayınlanmıştır; o basımların belli sayıda nüshalarının devletin beÅŸ büyük kitaplığında herkesin incelemesine açık tutulmak üzere bulundurulmaları bir yasa gereÄŸidir (2527 Sayılı Basma Yazı ve Resimleri Derleme MüdürlüÄŸü KuruluÅŸ Yasası).
Süleyman Ege ve vekili avukat Halit Çelenk, yaptıkları savunmalarda bu gerçekleri geniÅŸ belgelerle ortaya koydular. Daha hukukun normal kurallarının az-buçuk geçerli olduÄŸu bir dönemdi—”Komünist Manifesto” ve “Devlet ve İhtilâl” davalarına bakan mahkeme kurulları beraet kararı verdiler.
Komünist Manifesto” davasının beraat kararında mahkeme kurulu ÅŸöyle diyordu:
“Türk yurdunda öÄŸrenme, açıklama yapma ve araÅŸtırma bazı kiÅŸilerin imtiyazında olmaktan artık çıkmıştır. Komünizmin ne olduÄŸunu ya da ne olmadığını öÄŸrenebilmek için kaynak kitaplar yerine bunlardan yapılmış aktarmalarla yetinmeyi istemeye kimsenin hakkı yoktur. Anayasa’nın hükümleri, Anayasa Mahkemesi’nin kararı, Türk vatandaşının öÄŸrenmek isteyen insan olma haysiyeti içinde her ÅŸeyi rahatça öz kaynağından öÄŸrenme ve öÄŸretme çabası artık Türkiye’de çok küçük bir azınlığın imtiyazına verilemez.”
Ve, “Devlet ve İhtilâl” davasında beraet kararı veren mahkeme kurulu ÅŸöyle diyordu:
“Türkiye Cumhuriyetinin yeni Anayasa’sıyla içine girdiÄŸi düzende, bugün bir bilim olarak tüm dünyada kuÅŸkusuz ÅŸekilde kabul edilen Marksizmin, bunun hakkındaki bilgi ve karşı düÅŸüncelerin Türkiye’de bir avuç kiÅŸinin tekelinde tutmasına kanun karşısında imkân yoktur. Bilim, düÅŸünce ve fikir herkese, öÄŸrenmek isteyen her kiÅŸiye açıktır. İyi ve güzele deÄŸer biçmek için kötü ve çirkini görmek ve bilmek nasıl gerekse, dünyada belli bölgeleri, devletleri ve insanları dünden bugüne ve bugünden yarına çekip götüren ve götürmekte olan tarihî bir akımın ne olduÄŸunu ya da ne olmadığını bilmek isteyen kiÅŸilerin en tabii hakları olan öÄŸrenme haklarına yasaların Türkiye’de karşı çıktığı söylenemez.”
Yargıtay Cumhuriyet BaÅŸsavcılığı da “Komünist Manifesto” ve “Devlet ve İhtilâl” davalarım böyle deÄŸerlendirdi, oybirliÄŸiyle Yargıtay’dan Ege’nin beraatine iliÅŸkin kararların onanmasını istedi.
Davaların bu aÅŸamasında 12 Mart rejimi gelip çattı. “AnarÅŸik eylemlere karşı savaÅŸ” örtüsü altında sol’un kökünü kazımayı, ülkede demokratik olan ne varsa ezip yoketmeyi amaçlayan zorlu bir baskı kuruldu. Kitap, fikir ve aydın düÅŸmanlığı kolgezmeye baÅŸladı. 1971, “1972 dünya kitap yılı” ve bunu izleyen yıl, Türkiye’de kitaba karşı korku uyandıran zorlu bir baskının hüküm sürdüÄŸü yıllar oldu. Mahkeme kararlarıyla yasaklanmış olma koÅŸulu gözetilmeksizin, genel olarak “sol yayın” fiilen yasaklandı. Radyolar “çok sayıda sol yayın ele geçirildiÄŸi”ne iliÅŸkin resmî bildiriler yayınladılar; bu durum aralıksız sürüp gitti. İçiÅŸleri Bakanlığı, polis örgütüne “sol yayınlarla daha sıkı mücadele” edilmesi yolunda genelgeler çıkardı. “Sol yayın” ve “anarÅŸi” resmi ağızlarda aynı tonda kullanılan sözcükler oldu. Yurdun her yerinde, özellikle İstanbul, Ankara, İzmir, Adana gibi büyük kentlerde uygulanan “operasyonlarda evlere, iÅŸyerlerine girilerek aydınların, iÅŸçilerin, öÄŸrencilerin kitaplarına elkondu. Baskıyı en zorlu noktasında tutmak ve tam bir sindirmeyi gerçekleÅŸtirmek için, evinde, iÅŸyerinde “sol yayın” ele geçirilenlerin birçoÄŸu kovuÅŸturmaya uÄŸradı, türlü bahanelerle “sorgu”dan geçirildi, hapishanelere konuldu. Bu arada İstanbul, birkaç kez “yıldırım tatbikatlan”yla ev ev gece taramasına sahne oldu. “Ele geçirilen” silâhlarla sol kitaplar, birarada resimleri çekilerek, ortak “suç aletleri” olarak ilân edildi. İstanbul’un basın semti CaÄŸaloÄŸlu’ya yapılan özel bir “operasyon”da 26 yayıncı ve kitap satıcısı nezarete alındı, satış yerlerinde ve depolarında ne kadar “sol yayın” varsa kamyonlara atılıp götürüldü. Sistemli olarak sürdürülen bu gibi “operasyon”larla istenmiyen yayınevlerinin bürolarına, depolarına, kitapçı dükkânlarına, sendikalara, fakültelere elatıldı. Adliyenin “emanet” depolan öbek öbek yüzbinlerce nüsha sol yayınla dolduruldu. Bu baskı, yıldırma ve korku ortamında ülkede ayrıca yüzbinlerce kitap sahiplerince yakılıp yokedüdi. Aydınlar, uyanık iÅŸçiler ve öÄŸrenciler her gece ve günün belirsiz bir saatında evlerine girilmek, kitaplarına elkonulmak ve herhangi bir bahaneyle alınıp götürülmek tehdidi altında kaldılar.
Ülkeyi kasıp kavuran bu kitap, fikir ve aydın düÅŸmanlığı ortamı mahkemeler üzerinde ağır bir baskı yarattı. Böyle bir ortamda, Yargıtay’da Ege’nin “Komünist Manifesto” davasındaki beraeti ve karşı 4, “Devlet ve İhtilâl” davasındaki beraeti de 2’ye karşı 3 oyla bozuldu.
Bozma üzerine “Komünist Manifesto” davasının yeniden baÅŸlayan yargılamasında Ege, savunmasını mahkeme kurulu üzerinde baskı olduÄŸuna deÄŸinen ÅŸu sözlerle bitirdi:
“Bu davaya bakan yargıçlar olarak ne büyük baskılar altında olduÄŸunuzu biliyorum. Henüz dava sonuçlanmamış olduÄŸu halde sıkıyönetim savcılarından Meclis ve Senato kürsülerinde boy-gösterenlere varıncaya kadar, bu davayla ilgili olarak ileri sürülen beyanlar kurulunuz üzerinde ağır bir baskı teÅŸkil etmiÅŸtir. Uygar dünya önünde Türkiye’nin onurunu, Türkiye’de bilime saygıyı ve yargı organlarının bağımsızlığını yücelten beraet kararınız karşısında, siyasî baskı çevrelerinin kurulunuz üzerinde yürütegeldikleri yoÄŸun baskı devam etmektedir. Dava sonuçlandığı zaman, elbette belgeler ortaya konacak ve gerçeÄŸi tüm dünya kamuoyu bilecektir. Kitap ve fikir düÅŸmanlığının kolgezdiÄŸi bir ortamda, baskılara ÅŸerefle karşı durarak verdiÄŸiniz beraet kararında diretmenizi ve gelecek kuÅŸaklar önüne bu tarihî kararla çıkmanızı isterim.”
Gerçekten, “Komünist Manifesto” ve “Devlet ve İhtilâl” davaları üzerinde ayrıca özel bir baskı yaratıldı. Yargılama devam ederken, yargılamaya konu olan kitaplar resmi ağızlar tarafından açıkça suçlandı. Parlamento kürsülerinde, “Komünist Manifesto” davasında verilen beraat kararı, dosyanın henüz Yargıtay’da olduÄŸu bir sırada, açıkça kınandı.
Sıkıyönetim askeri savcılarının resmi radyo ve basında yayınlanan öteki davalarla ilgili iddianemelerinde “Komünist Manifesto” bir suç belgesi olarak ilân edildi.
Komünist Manifesto” davasında mahkemenin kitabı incelemekle görevlendirdiÄŸi bilim adamları, verdikleri bilirkiÅŸi raporunda eserin bilimsel ve tarihsel deÄŸerini belirterek bunun bir suç olamıyacağını bildirmiÅŸ olmaları yüzünden, sıkıyönetim mahkemelerinde, askeri savcıların resmi radyo ve basında yayınlanan ağır saldırılarına uÄŸradılar.
12 Mart’ın birinci yıldönümünde, devletin resmi radyosunun bu yıldönümü için düzenlenen özel bir programında, “Komünist Manifesto” davasına bakan mahkeme kurulu, bu davada daha önce beraet kararı verdiÄŸi için “gaflet” içinde hareket etmiÅŸ olmakla suçlandı.
Bunlar hep yargılama devam ederken oldu. Davaları baskı altına alan bu ve benzeri tehditler, suçlamalar, yargılamalar süresince kamuoyunun gözü önünde sürüp gitti.
Sonuçta Süleyman Ege, sosyalist literatürün adı geçen klasiklerini dilimize kazandırmış olması yüzünden komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle 30 yıl ağır hapis ve 16 yıl gözetim altında tutulma cezasına mahkûm edildi.
Birkısım gazetenin, yayıncının ve yazarın “Dünya Kitap Yılı”nı kutlama hayasızlığı da eklenen bu baskı ortamında daha pek çok aydın, fikirleri ve yayınlan yüzünden ağır cezalara çarptırılarak hapishanelere dolduruldu.
Kitap, fikir ve aydın düÅŸmanlığının temsilcileri bu uygulamayı dünyanın gözünden saklamak için büyük bir hüner gösterdiler. 12 Mart rejiminin bir numaralı BaÅŸbakanı Prof. Nihat Erim, BaÅŸbakanlığı sırasında bir İngiliz gazetecisiyle yaptığı görüÅŸmede bunun tipik bir örneÄŸini verdi. The Guardian yazan olan İngiliz gazeteci, Süleyman Ege’nin durumuyla ilgili bir sorusuna baÅŸbakandan ÅŸaşırtıcı bir cevap aldı. BaÅŸbakan Erim özel kitaplığında bulundurduÄŸu “Komünist Manifesto” ve “Devlet ve İhtilâlâ€i çıkarıp The Guardian yazarına gösterdi ve “bakınız, dedi, bu eserleri ben de okuyor, yararlanıyorum. Bu yayıncı bu kitaplar yüzünden tutuklanmış olamaz; mutlaka gizli bir örgütle iliÅŸiÄŸi olmalıdır; Türkiye’de düÅŸünce özgürlüÄŸüne iliÅŸilme-mistir, düÅŸünceleri yüzünden hiç kimse tutuklanmamıştır.”
12 Mart rejiminin temsilcileri bu gibi hünerlerle dünya kamuoyunu yanıltmayı hesap ettiler. Ama külah düÅŸtü kel göründü. Türkiye’de “fikir suçu” diye hukuka ve uygarlık ölçülerine sığmayan nedenlerle aydınların ağır cezalara çarptırılarak hapishanelere doldurulduÄŸunu dünya öÄŸrendi. Durumun batı basınında ve kamuoyunda, Avrupa Konseyi’ni de harekete geçiren bir düzeyde tepkiler uyandırması ve bütün baskılara karşın Türkiye’de de tartışmalara yolaçması karşısında, sorumluların bu kez de sureti haktan görünen beyanlarına tanık olundu. BaÅŸbakan Melen Meclis kürsüsünde, bu uygulamanın dayandığı yasa maddelerinin kendi hükümetleri zamanında yapılmadığını, bu maddelerin eskiden beri yürürlükte olduÄŸunu söyleyerek, “kanunlar var, mahkemeler buna göre iÅŸ yapıyor; beÄŸenmiyorsanız getirirsiniz deÄŸiÅŸiklik teklifini yeni kanun yaparsınız” diyebildi. Ama herkes biliyordu ki, mahkemeler normal hukuk kurallarını fiilen yokeden 12 Mart rejiminin ağır siyasî baskı ortamında çalıştılar. Fikirleri ve yayınlan yüzünden hapishanelere doldurulan aydınlar, demokrasinin ve hukukun fiilen yokedildiÄŸi böyle bir ortamda yargılandılar.
Bilim ve Sosyalizm Yayınlan bu kitapta, sözkonusu duruma bir örnek olması bakımından, “Komünist Manifesto” davasının geliÅŸmesini ve niteliÄŸini ortaya koyan ana belgeleri, adliyenin mahzenlerine terketmeyip, ülkemizin düÅŸünce özgürlüÄŸü ve demokrasi davası adına yayınlamayı bir görev bildi.” (Kaynak: Komünist Partisi” Davası – Belgeler, Bilim ve Sosyalizm Yayınları, 1971, s. 7-13)
