“Benim annemin de başı örtülüydü, türbanlı deÄŸildi ama, örtülüydü,†diyor yaÅŸlı baÅŸlı adam, bir eÄŸitim sendikasının temsilcisi – oldukça aklı başında birtakım açıklamalar getirirken eÄŸitim ve insan hakkı sorunlarına. Okulların ne kadar kalabalık sınıflarla dolu olduÄŸundan bahsederken, belki de uyuÅŸturucu sorununa deÄŸineceÄŸi sırada, elli dakikadır dinin emirlerine iliÅŸkin yorumları dinleyen ve dinleten sunucu herhalde kulaklıktan stüdyo ÅŸefinin verdiÄŸi emirle programı kapatıyor. Liberal bir kanalın toplumsallığı bu kadar. TıraÅŸ bıçağı, gofret, araba, kadın bağı, gazoz, banka borcu gibi nesnelerin reklamı baÅŸlıyor. Sonra, yabancı film var sırada. Çevirmenlerine kadın erkek yakınlaÅŸmalarıyla ilgili kısımlarda dikkatli çeviri yapmaları sipariÅŸ edildiÄŸi – ve görüntüleri zaten kesildiÄŸi – için tuhaf bir dille seslendirilmiÅŸ olan filmde, New York polislerinin takır takır konuÅŸturduÄŸu silahların sesleri en doÄŸru çeviriyle geliyor ekranlara. Birazdan, yerde yatan yaralı bir adama doÄŸrultulmuÅŸ bir silahın namlusu ekranı kaplarken, ekranın altından mavi mavi bulutlar, sevimli mi sevimli bir gülen televizyon animasyonu gelecek, “iyi uykular çocuklar†yazısı belirecek yanında. Bu olanlar 1984 adlı romanın bir uyarlaması deÄŸil, Türkiye’de sıradan bir gece, saat dokuz otuz.
Çeviribilimciler olarak belki yeterince farkında deÄŸiliz, fakat Türkiye’de çeviri tarihçiliÄŸi ciddi bir paradigma ve yorum deÄŸiÅŸikliÄŸine doÄŸru sessizce ilerliyor. Bu deÄŸiÅŸimin baÅŸka bilim ve sanat dallarında yaÅŸanması, çevirinin uygulamalı sahasında iyiden iyiye ve olaÄŸan sayılmak üzere yerleÅŸmesi deÄŸiÅŸimi belli ölçüde görünmez kılıyor. Fakat deÄŸiÅŸim aslında açık ve kesin. Sadece çeviri iÅŸlerindeki, kitap ve film gibi deÄŸiÅŸik medyumlardaki çevirilere yerleÅŸmeye baÅŸlayan neo-Osmanlıca-eski Türkçe bir üslup; çevirmenlerin cinsellikle, yaÅŸam tarzıyla, politikayla vb. ilgili özel otosansürleri ya da kurumsal otosansür talepleri; çeviri yayıncılığı politikalarının deÄŸiÅŸimi deÄŸil sözkonusu olan deÄŸiÅŸim, bundan daha köklü bir ÅŸey deÄŸiÅŸmenin eÅŸiÄŸinde. Türkiye çeviri tarihinin temel ve kurucu dönemlerinden birinin Milli EÄŸitim Bakanlığı ya da Milli Maarif’in 1940 yılında baÅŸlattığı çeviri yayıncılığı olduÄŸu paradigması deÄŸiÅŸecek – çünkü bu yayıncılık, başı örtülü ve başı örtüsüz anneleri karşılaÅŸtırmak zorunda kalan insanları üretmek üzere yapılmamıştı; tam tersine, böyle bir karşılaÅŸtırmayı akıllarına bile getirmeyecek insanları umut eden çevirmenler, insanlar tarafından yapılmıştı.
Aslında bu deÄŸiÅŸimi zorlama çabası, çok geç deÄŸil, daha 1950’lerde bu yayıncılığa yön deÄŸiÅŸtirtilmesi, kısa süre sonra da bu yayınların durdurulmasıyla baÅŸlamıştı. Fakat mucizevi bir ÅŸekilde, çeviribilimciler çeviri tarihini yazarken bu dönemi bir baÅŸlangıç, bir merkez dönem olarak ele aldılar ve Türkiye’nin çeviri tarihi büyük ölçüde bu aydınlanma dönemi çevresinde yazıldı. Åžimdi, akademik dünyanın yeni yapılanmasının da katkıda bulunmasıyla, bu tarihin yeniden yazılması çok ÅŸaşırtıcı olmayacak.
Fakat içinde yaÅŸadığımız ortam ÅŸaşırtıcı, ÅŸaşırtıcı ve utandırıcı. Orhan Veli, Milli Maarif’e çevirmenlik ve editörlük yaptığı sırada, iki çevirmen ve ÅŸair arkadaşıyla Garip akımını kurmuÅŸ, gerçeküstücü edebiyattan çeviriler yapmış bir ÅŸairdi. Tercüme dergisine tazelik kattı, uyaklı ya da vezinli ÅŸiiri kırıp vezinsiz ya da uyaksız ÅŸiiri, serbest ÅŸiiri baÅŸlattı. Kısa pantolonla gezerdi bazen ÅŸehirde, Garip dergisinde gericiliÄŸe karşı yazılar yazardı. 1950’de otuz altı yaşında, büyük olasılıkla sarhoÅŸ ama kesinlikle genç öldü. Mustafa Kemal’le aynı yıl doÄŸan babası ondan üç yıl sonra öldü, babasından on üç yaÅŸ küçük annesiyse on iki yıl daha yaÅŸadı. Bugüne dek kimse Orhan Veli’nin annesinin başı açık mıydı, örtülü müydü, merak etmedi. Kimse Orhan Veli’nin okurları açık mıydı, örtülü müydü, merak etmedi. Åžimdi “benim annemin de..†diye baÅŸlıyor sözüne, belki de Zübeyde Hanım İlkokulu’nda çalışan bir eÄŸitimci. Bu dönüÅŸümün çeviri tarihçiliÄŸine yansımaması çok güç görünüyor. Büyük olasılıkla bu çeviri tarihçiliÄŸinin baÅŸlangıç olarak kabul ettiÄŸi dönüm noktalarından biri, Mehmet Akif’in Kuran çevirisi yapmayı reddettiÄŸi söylencesi olacak.
