Napoli, San Martin Müzesi’ndeki (Museo Di San Martino) “yerelleÅŸme” / “yabancılaÅŸtırma” / “domestication” üzerine….

“Kişiyi nasıl bilirsin?,” diye sormuşlar, “kendim gibi” demiş.

YerelleÅŸme kavramı, artık kültür bilimleri, çeviribilim dışında mimari gibi farklı bilim dallarında da kullanılıyor. Ne demek “yerelleÅŸtirme” diye sorarsak, farklı bir kültürden gelen bir unsurun yine farklı bir kültüre uygulanması, erek kültüre uygun bir hale dönüÅŸtürülmesi. Belki de Ahmet Vefik PaÅŸa’nın çevirilerinde kullandığı “adaptasyon” ya da “uyarlama” yönteminin farklı bir yönü diye yanıtlayabiliriz. Tabii bugün artık tüketim, ve tüketime orantılı kâr marjlarının sürekli arttırılması kapsamında, yerelleÅŸtirme de reklamcılık ve farklı alanlarda büyük bir önem kazanıyor; satışı yerelleÅŸtirme saÄŸlıyor bir yerde. Erek kültür, ona hitap eden ürünü alıyor. Ürünün hangi oranda yerelleÅŸmesi gerektiÄŸini en iyi bilen kiÅŸi de yerelleÅŸtirme uzmanı.

Peki, bu metinde “yabancılaÅŸtırma” ne arıyor diye bir soru düÅŸecek çeviribilimsel okumalar yapan okurun aklına hemen. Anlamsal açıdan tam tersi izlenimi veren bir kavramın burada iÅŸi ne acaba? Bu soruya bir yanıt aramaksa amacımız, alımlama estetiÄŸine bir yolculuk yapmamız gerekecek. Wolfgang Iser’in makalelerine doÄŸru yola çıkacağız. Bu yaklaşıma göre metin, okur metni alımladığı oranda var olur. Aslında metin yoktur. Gerçekten de, ÅŸöyle düÅŸünün, ben bu metni ÅŸimdi yazdım, rafa kaldırdım, okurun haberi olmadığı sürece bu metin sadece rafta kalacaktır. Metnin, günün birinde uyanması, metni bir okurun alımlamasına baÄŸlıdır. Farklı zihniyetlere ulaÅŸmayan ve farklı belleklerde yeniden doÄŸmayan metinler aslında yoktur. BaÅŸka bir deyiÅŸle, insanın zihni metne deÄŸdiÄŸi anda, metin anlamsal açıdan var oluyor. İşte tam da burada, okur metni okuduÄŸunda aslında metni sadece kendi evreninden yola çıkarak yorumlayabildiÄŸi için metin öyle ya da böyle bir tür “yabancılaÅŸtırma” iÅŸlemine maruz kalacaktır. “Postmodernist yaklaşımın ‘yabancılaÅŸtırması’ deÄŸil bu ama,” dediÄŸinizi duyar gibi oluyorum, hayır, tam da bu.

Yazınsal metinlerin çevirisinde “yabancılaÅŸtırma” yöntemini kullanan çevirmen kaynak metindeki kültürel öÄŸeleri erek kültüre aktardığını düÅŸünür. Böylece erek kültür okurunun, metnin yabancı bir metin olduÄŸunu algılayacağını, burada sezdiÄŸi yabancılıktan ötürü zihninde soru iÅŸaretleri oluÅŸacağını ve kaynak kültürü anlamaya çalışacağını varsayar. Ve belki de en önemlisi, Romantik akımın yorumlanma sürecinde oluÅŸan bir yanlış anlamadan kaynaklanan “ihanet” kavramını çeviriye taşıyarak, kaynak metne “ihanet” etmediÄŸini düÅŸünür.

Oysa, bu bir tür yanılsamadır, çünkü okur, okuduklarının saÄŸlamasını ancak aklındakilerden yola çıkarak yapacak ve metni de bu doÄŸrultuda yorumlayacaktır. Sonuçta, okur metni kendi donanımı kapsamında algıladığı için en azından çevirmenin amaçladığı ÅŸekilde bir yabancılaÅŸtırma olmayacaktır. Evet, burada bu derin konulara girmeyelim isterseniz, yoksa konumuzdan uzaklaÅŸmış olacağız.

Gelelim “domestication” kavramına. İngilizce en egemen dil, öyle ya da böyle onun tutsağı oluyoruz, istesek de istemesek de. Kavramın sözcük anlamına baktığımızda, bunun “evcilleÅŸtirmek” olduÄŸunu görüyoruz. Kimi, neyi evcilleÅŸtiriyoruz? EvcilleÅŸtirme aslında medeniyete taşıma anlamını da içinde barındırıyor. Koyunlar, keçiler, atlar evcilleÅŸtirilerek sömürülebilir bir kıvama getiriliyor. Tabii bu sömürü karşılıklı bir alışveriÅŸ ÅŸeklinde oluyor. Sömürülmesi karşılığında hayvana bakılıyor. Ama, hayvan karnının doyurulmasını eninde sonunda canıyla ödüyor. Sonuçta evcilleÅŸtirilme insanın menfaati söz konusu olunca iyi bir ÅŸey, ama hayvanın menfaati söz konusu olduÄŸunda onun yaÅŸam hakkını yok eden bir olgu. Ancak, bu durum da, insan unsuruyla birlikte, yaÅŸamın getirdiÄŸi doÄŸal bir süreç. BaÅŸka bir deyiÅŸle öyle yadırgayacak bir durum deÄŸil, insanın olduÄŸu yerde “domestication” da oluyor.

Evet, kavramlar evrilip çevrilebilir türdendir, ne tarafından bakarsanız, o tarafı size kendini gösterir. Kavramı “nesnel” algılamak aslında ancak onu baÅŸtan betimlemekle bir dereceye kadar olanaklıdır. Ben bu kavramı ÅŸu bilim insanının kullandığı ÅŸekilde kullanıyorum derseniz acaba olur mu? Sonuçta, kavramların en büyük özelliklerinden biri de – hele hele sosyal bilimler alanında – elimizden kayıp giderek, onlara gerektiÄŸi gibi davranmadığımız sürece, nice insan gibi bizi yarı yolda bırakıvermesidir.

“KiÅŸiyi nasıl bilirsin?” sorusuna dönünce, tabii ki kendiniz gibi bilirsiniz, çünkü sizin doÄŸduÄŸunuz günden beri deneyiminiz kendinizsiniz. Ne bedeninizden, ne de ruhunuzdan sıyrılmak da olanaklı olmadığına göre, kiÅŸiyi de kendiniz gibi bilirsiniz. Aynı Brecht’in aÅŸk üzerine söylediklerindeki gibi, bir taslak yaparsınız ve aşık olduÄŸunuz insanı o taslağın içine yerleÅŸtirirsiniz, sonra da bir güzel o taslaÄŸa sırılsıklam aşık olursunuz. Aslında sizin aşık olduÄŸunuz zihninizdeki taslak ve doÄŸanın size varolmak için oynadığı bir oyundur.

Evet, ÅŸimdi merak ediyorsunuz, konuyu Napoli’ye nasıl baÄŸlayacak diye. 6 ortaklı bir Avrupa BirliÄŸi Projesi bana geldiÄŸinde, bilmiyordum yolumun beni Napoli’ye götüreceÄŸini. Projenin konusu “Europe as a Space of Translation” olduÄŸu için öncelikle bölüm ve anabilim dallarındaki genç akademisyenlere kendilerini geliÅŸtirmek için fırsat sunan iÅŸlevsel bir etkinlik olduÄŸunu düÅŸündüm. Eylül ayında proje beni Napoli’de bir zamanlar Osmanlıların adadan rahibeleri kaçırdıkları Procida Adası’nda L’Orientale Üniversitesi’ne ait bir manastırın mekanlarına taşıdı. Orada “Homeland” kavramı üzerine bildiri sunduk, ben bir sergi açtım. Ada, zamanında Osmanlıların bizim bulunduÄŸumuz mekanlardan rahibeleri kaçırdıkları bir adaymış. İlk duyduÄŸumda üzüldüm, Osmanlıların kızları kendi rızaları dışında kaçırmalarına. Ama DoÄŸu Bilimleri uzmanı Michele Bernardini, üzülme, dedi, bazen de rahibeler gönüllü gidiyormuÅŸ, hem o zaman öyle bir zamandı, Osmanlılar kaçırmazsa, baÅŸkası kaçırır, yaÄŸmalardı adaları. Ada, demek, kolay av demektir. Oysa benim donanımında korsan ve kız kaçırma, adaların kolay av olduÄŸu deneyimi daha yoktu, böylece bu bilgiyi de daÄŸarcığıma iÅŸlemiÅŸ oldum.

Bir gün Napoli’deki San Martin (San Martino) Müzesi’ne gitme olanağını buldum ve buradaki vitrinlerde yukarıdaki üç kavramın somutlaÅŸmış ÅŸeklini görüverdim.

Müzede vitrin ardında gördüklerimizi anlatmadan önce, kısa bir dönüÅŸ yapalım Napoli’deki el sanatlarına. Napoli Hz. İsa’nın DoÄŸuÅŸ Sahnelerini canlandırmakla (Almanca: Krippe(ndarstellung) / İngilizce: Nativity Scene) ünlü bir kent yüzyıllardan bu yana. Biliyorsunuz, Avrupa’da Noel geldiÄŸinde, salt kiliselerde deÄŸil, dükkanların vitrinlerinde dahi Hz. İsa minik bir bebek olarak beÅŸiÄŸinde yatar, yanında annesi Hz. Meryem ve onu yetiÅŸtiren üvey babası Joseph (Yusuf) vardır. Hz. İsa’nın doÄŸum yeri bir ahır ya da samanlık olarak tasvir edilir, bu yerin hemen önünde de hayvanlar bulunur. Bu sahnenin önemli aktörlerinden üçü de üç kraldır. Bu krallar Hz. İsa’nın doÄŸumunu kutlamaya ve armaÄŸanlar vermeye gelmiÅŸlerdir. Biri bebeÄŸin üzerine doÄŸru eÄŸilir, ikisi hemen onun arkasında dururlar genelde. Hepsi de bebek Hz. İsa’ya bakarlar. Ahırın üstünde de bir kaç melek uçar.

Bu canlandırma genel hatlarıyla böyledir Avrupa’nın Katolik ülkelerinde. DoÄŸumun vuku bulduÄŸu yıl 0 yılı, yani Milattır.

Müzedeki yaklaşık 5 metreye 3 metrelik bir duvarı boydan boya kaplayan devasa vitrinin ardında da böyle bir sahne canlandırılmıştı, ama sanki Hz. İsa’ya armaÄŸan vermeye gelen krallar Osmanlı Sultanları ve ardı arkası kesilmeyen cemaat da Osmanlı cemaatiydi.

Åžimdi hemen konuyu biraz ileride farklı bir camekanda bulunan atına binmiÅŸ iÅŸlemeli pelerinli Osmanlı padiÅŸahı ve Osmanlı bando takımına yönelik bir canlandırmaya çekelim.

Bu vitrinde de Osmanlıyı tasvir eden figürlerden birine daha yakından baktığımızda, büyük bir ihtimalle padiÅŸahı tasvir eden bu figüründe bir yerden yabancılaÅŸtırıldığı ve yerelleÅŸtirildiÄŸini gözlemlemek olanaklıdır. Figürün başındaki kavuÄŸun üstüne o tarihlerde Avrupa’da kralların taktığı minik bir taç yerleÅŸtirilmiÅŸtir. Kavuk deyince ÅŸunu da belki belirtmek gerekiyor, o tarihlerde III. Selim tarafından gönderilen daimi elçiler sayesinde Fransa kavuk ve sarık ile tanışmıştı. Fransız soylu hanımları her ikisini de çok sevmiÅŸler ve kendileri de taklit etmeye baÅŸlamışlardı.

Åžimdi yine öteki, Hz. İsa’nın doÄŸumunun kutlandığı vitrine geçelim. Sanki biraz önceki vitrinin içindeki Osmanlılar canlanmış, vitrini deÄŸiÅŸtirmiÅŸler ve Hz. İsa’nın doÄŸumunu kutlamaya bu vitrine geçmiÅŸler. Hepsi de güzel renkli kıyafetleriyle ağır ağır Hz. İsa’nın doÄŸduÄŸu, canlandırmanın tam ortasındaki bir yükseltiye yerleÅŸtirilmiÅŸ ahıra doÄŸru ilerliyorlar. Figürler yaklaşık 35 – 40 cm boyunda, ama kıyafetleri ve bütün hatları en ince ayrıntısına deÄŸin gerçeÄŸe uygun yapılmaya çalışılmış.

Åžimdi biraz daha yakından bakalım Katoliklerin 325 İznik Konseyinden bu yana Tanrı’nın oÄŸlu olarak kabul ettikleri bebek Hz. İsa ve çevresindekilere.

Bu figürler, aslında Hz. İsa’nın doÄŸduÄŸu coÄŸrafyayı hiç görmemiÅŸ Napoliler tarafından yapılmış. Canlandırmaya bakarken Salih Akdemir’in 5 Mart 2010 tarihinde İstanbul Üniversitesi, Çeviribilim Bölümü, Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’nın konuÄŸu olarak yaptığı “Türkiye’de ve Dünyada Yayınlanmış Kur’an Çevirilerinin Çeviribilim Açısından DeÄŸerlendirmesi” baÅŸlıklı sunumunda söyledikleri düÅŸüyor aklıma. Dini metinlerin çevirisinde, hatalı yorumlara yer vermemek için, dönemi dikkate almak çok önemlidir. Her kavram oluÅŸtuÄŸu döneme gönderme yapar ve zaman içinde anlamı da deÄŸiÅŸir. Hz. İsa’nın doÄŸuÅŸ tasviri bilim adamları tarafından yapılmıyor, ama ardında manastırlar ve rahipler, yani din adamları var. Pekiyi, neden Arabistan’daki gerçekleri yansıtmıyorlar da, bebek Hz. İsa’nın yanına Osmanlıları yerleÅŸtiriyorlar? Din adamların bilgileri buna yeterli deÄŸil mi acaba? Bu figürleri yaparken bilinçli ya da bilinç dışı neyi gözetiyor sanatçılar? Bu sorulara biraz sonra yanıt arayacağız.

Åžimdi Anadolu’ya geçelim, Türklerin ilk karşılaÅŸtıkları Avrupalılar 11. yüzyılda İtalyanlar. Ve ilginçtir ilk kez onlar, Türklerin Anadolu’da yaÅŸayan öteki unsurlardan farklı olduÄŸunu gözlemleyerek, onların yaÅŸadıkları coÄŸrafyala “Turchia” adını veriyorlar ve Napolililer’in karşılaÅŸtıkları, onların zihninde DoÄŸulu imajının içini dolduran kiÅŸiler de Türkler, baÅŸka bir deyiÅŸle Osmanlılar. Figürlerin geçmiÅŸi 200 yıl öncesine dayanıyor. Yine o tarihlerde III. Selim (1789-1907) Napoli kralı IV. Ferdinand’a bir saltanat kayığı hediye ediyor. Uzun süre Venedikliler ve Cenevizlilerin egemenliÄŸinde bulunan Akdeniz, 15. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı egemenliÄŸine geçiyor. O tarihlerde de Osmanlı Akdeniz’deki egemenliÄŸini sınırlanmış olsa da sürdürüyor.

Åžimdi yukarıdaki sorumuza dönelim. Resim ve tasvir sanatı 18. yüzyılda Batı’da doruk noktasına ulaÅŸmış, resim Kilisenin kullandığı en etkin unsurlardan biri. İncil’deki bütün olaylar resimlerle kiliselerin devasa tavanlarına ve kubbelerine ince ince iÅŸlenmiÅŸ. Vitrinin ardında gördüÄŸümüz bu figürler de resimlerin canlanmış ÅŸekli. Hedef kitlenin beklentilerine koÅŸut yapılmış bebekler. Hedef kitle halk, halkın eÄŸlenmesi gerekiyor. Halk, Hz. İsa’nın doÄŸumunu kutlamaya gelmiÅŸ bu rengarenk insanları seyrederken keyif alıyor, onların amacı kupkuru çölde, çöl rengi giysilerin içinde uzun yolculuktan bitap düÅŸmüÅŸ insanları seyretmek deÄŸil. Acaba bu ÅŸekilde bir tasvir “yabancılaÅŸtırma” öÄŸelerini yerine getirir miydi, yoksa alıcısı olmayan albenisiz bir ürün gibi bir kenarda toz toprak altında mı kalırdı? Tabii bu ürünlerin böyle olmasının bir nedeni de İtalya’da bulunmamız, İtalyanların renge, bezemeye önem vermeleri, ve dindar katolik olmaları.

Salih Akdemir’in dediklerinden yola çıkarsak, burada bir sapma mı mevcut, hayır, deÄŸil, sadece, metin türü deÄŸiÅŸik. Metin, alımlayıcıya göre oluÅŸturuluyor, aynı bu figürler gibi. Aslında Hz. İsa’yı ziyarete gelenleri Osmanlılı yapmayla bir tür yabancılaÅŸtırma oyunu oynanmış, ama alan ve veren bu oyunun ayrımında deÄŸil. Öte yandan hedef kitlenin donanımından yola çıkarak bilinçli, ya da bilinçsizce yapılmış kurnazca bir yerelleÅŸtirme, dahası bir tür “evcilleÅŸtirme” var tüm tasvirin içinde.

Sonuçta alan memnun, satan memnun. Hatta biz bile mest olduk, vitrindeki bu olaÄŸanüstü eklektik, sanatsal görüntüye.