İnsanlar arasında iletiÅŸimi saÄŸlamak üzere yüzyıllardır yapılagelen çeviri, kuram ve uygulamaya iliÅŸkin birçok tartışmayı beraberinde getirmiÅŸtir. Dil ve edebiyat üzerine çalışan çeÅŸitli bilim dallarından uzmanlar çeviri ile ilgilenmiÅŸlerdir. Onların bu rastlantısal ilgisi çevirinin, kimi dönemlerde dilbilimin, kimi dönemlerde de edebiyatın bir alt dalı olarak görülmesine neden olmuÅŸtur. Artık günümüzde çeviribilimden özerk bir bilim dalı olarak söz edilmektedir. Bu noktada akla gelen ilk temel soru hiç kuÅŸku yok ki çeviribilimin “özerk” bir bilim dalı olarak bilim çevrelerinde ne zaman kendini kabul ettirmeye baÅŸladığı, baÅŸka bir deyiÅŸle çeviriden çeviribilime geçiÅŸin ne zaman gerçekleÅŸtiÄŸidir.(1)

“Çeviri”den “Çeviribilim”e GeçiÅŸ

Çeviribilimin yakın tarihine bakılacak olursa, dünyada ilk kez “çeviribilim”den söz ederek bu geçiÅŸi saÄŸlayan “öncü” bilim adamının James S. Holmes olduÄŸu söylenebilir. Holmes tarafından ilk olarak 1972 yılında III. Uluslararası Uygulamalı Dilbilim Kongresi’nde sunulan “Çeviribilimin Adı ve DoÄŸası” [The Name and the Nature of Translation Studies] (1972) baÅŸlıklı bildiri, daha sonra ÇevrilmiÅŸ! [Translated!] adlı kitapta geniÅŸletilmiÅŸ ÅŸekliyle yayımlanmıştır (1988: 66-81).

Holmes’un çeviriye ve çeviribilime farklı yaklaşımı ile baÅŸlayan süreçte, erek metni, erek kültürü, erek okuru, erek dizgeyi ön plana çıkaran çalışmalar, çeviri alanında yeni bir bakış açısından söz edilmesini mümkün kılmıştır. Artık kaynak dile, kaynak metne, kaynak kültüre, kaynak yazara olabildiÄŸince sadık kalınarak çeviri yapmanın ‘iyi’/ ‘doÄŸru’/’baÅŸarılı’ bir çeviri için yeterli olmadığı kabul edilmiÅŸtir. Bu yeni anlayış çerçevesinde çevirinin dilsel aktarımla sınırlı kalmadığı, kültürel etkileÅŸimin oldukça önemli olduÄŸu ortaya çıkmıştır. Böylece çevirmen, kendisine yakıştırılan “görünmez” aracı kimliÄŸini deÄŸiÅŸtirerek hep var olan, ancak kaynak odaklı kuramlar tarafından ısrarla yok sayılan “görülebilir” “uzman” kimliÄŸine kavuÅŸmuÅŸtur. Çeviri kuramlarında görülen, “köktenci” olarak nitelendirebileceÄŸimiz bu deÄŸiÅŸikliklerle, yalnızca çeviriden deÄŸil, “çeviribilim”den de söz etmek mümkün olmuÅŸtur.

Bu geliÅŸmeler ışığında çeviribilimde yeni bir paradigmanın oluÅŸmasından ilk kez Theo Hermans “Çeviribilim ve Yeni Bir Paradigma” [Translation Studies and a New Paradigm] baÅŸlıklı yazısında söz etmiÅŸtir (1985: 7-15). “Yazının Yönlendirilmesi” [The Manipulation of Literature] adlı kitaba yazdığı bu önsözde Her-mans, kaynak odaklı ve kuralcı yaklaşımlar çerçevesinde sorulan soruların -“çeviri nasıl tanımlanmalı?”, “çeviri yapmak gerçekten mümkün müdür?”, “iyi çeviri nasıl tanımlanır?” gibi soruların deÄŸiÅŸtirilmesi gerektiÄŸini belirterek, bu soruların çeviribilimin geliÅŸmesini engellediÄŸini vurgulamıştır (agy. 9). Hermans’a göre, yaptıkları çalışmalarla çeviribilimde yeni bir paradigma oluÅŸturan bilim adamlarının ortak noktaları ÅŸunlardır:

“edebiyatın kapsamlı ve devingen bir dizge olarak ele alınması; kuramsal modeller ile uygulama çalışmaları arasında sürekli bir etkileÅŸimin var olması gerektiÄŸinin düÅŸünülmesi; edebiyat çevirisine iliÅŸkin betimleyici, erek-odaklı, iÅŸlevsel ve dizgesel bir yaklaşımın geliÅŸtirilmesi; çevirilerin üretilmesini ve alımlanmasını yönlendiren normlara ve kısıtlamalara, çeviri ile diÄŸer metin türleri arasındaki iliÅŸkilere, çevirinin hem tek bir edebiyattaki hem de farklı edebiyatların birbirlerini etkiledikleri alanlardaki konumu ve rolüne ilgi gösterilmesi” (agy. 10-11).

ÇaÄŸdaÅŸ çeviribilim baÄŸlamında özellikle edebiyat ve kültür dizgesinin ÅŸekillendirilmesinde çeviri ve çevirmenin rolü ön plana çıkmaktadır. Çeviri ve çevirmenin rolünü inceleyen bilimsel metinlerde, gerek çeviri eyleminin “kültürel” ve “ideolojik” doÄŸası gerekse edebiyat çevirmenin “görülebilirliÄŸi”, erek edebiyat ve kültür dizgesindeki “merkez-çevre” iliÅŸkisi çerçevesinde irdelenmektedir. Bu noktada, çeviribilim tarihinde önemli bir rol oynadığı kabul edilen ve sözü edilen vurgu noktalarını esas alan birkaç önemli makaleyi ayrıntılı bir ÅŸekilde okumak, çevirinin ve çevirmenin edebiyat ve kültür dizgesini ÅŸekillendirmeye yönelik etkilerinin farklı yaklaşımlar baÄŸlamında incelenmesi açısından yararlı olabilir.(2)

Erek Metindeki Çevirmenin “Sesi”nin Etkileri

Çeviribilimde yeni bir paradigmanın oluÅŸmasından ilk kez söz eden Hermans’ın “Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi” (The Translator’s Voice in Translated Narrative) baÅŸlıklı makalesinin edebiyat çevirileri konulu kuramsal makaleler arasında önemli bir yeri vardır (1996: 23-48). Alev Bulut tarafından Türkçeye kazandırılan bu makalesinde Hermans, çevirinin hiçbir ÅŸekilde kaynağıyla çakışmayacağını, herhangi bir biçimsel ya da anlamsal doÄŸrudanlık açısından kaynağın eÅŸdeÄŸeri olamayacağını, bir söylemin bir baÅŸka söylemle nasıl buluÅŸturulabileceÄŸi açısından ele alınması gerektiÄŸini belirtmiÅŸtir [Hermans (çev. Bulut), 1997: 63-68]. Hermans’a göre, çeviri anlatı söylemi her zaman “ikinci” bir ses taşımaktadır ve kendini az ya da çok ölçüde gösteren bu ses “Çevirmenin Sesi”dir; bu ses, “bütünüyle anlatıcının arkasına gizlenip çeviri metinde kendine iliÅŸkin bir iz bırakmayabilir” ya da “metin dışı bir çevirmen notuyla metnin yüzeyine çıkıp, konuÅŸan özneyi niteleyen türden bir kendine göndermeyle varlığını en doÄŸrudan ve en güçlü ÅŸekilde hissettirebilir” (agy. 65). Bu sesin edebiyat metinlerinde farklı ÅŸekillerde ortaya çıkışının örneklendiÄŸi makalenin sonunda ise Hermans, çeviribilim alanında yaÅŸanan paradigma deÄŸiÅŸikliÄŸi sayesinde yavaÅŸ yavaÅŸ sorgulanmaya baÅŸlanan çok önemli bir çeviri sorunsalını “soru-yanıt” ÅŸeklinde ÅŸöyle irdelemiÅŸtir:

“Sonuç: Åžöyle bir soru akla gelebilir: Bugünkü anlatı yaklaşımları neden Çevirmen’ın Sesi’ne gelince kör bir noktaya düÅŸüyor? Okur olarak bizler neden bu “öbür” söylemsel katılımcıyı göz ardı etmeyi yeÄŸliyoruz.

Bana kalırsa yanıt, çeviri dediÄŸimiz o ekinsel, bu nedenle de ideolojik yapının oluÅŸumunda yatıyor.

[…] Aslında çeviriyi içine oturttuÄŸumuz karşıtlıklar üzerine düÅŸünmeyi bıraktığımız an, doÄŸallıkla, bu oluÅŸumların ekinsel ve ideolojik niteliklerini fark ederiz.” (agy. 67).

Hermans bu saptamalarda bulunduktan sonra, yaygın olan çeviri anlayışının temelinde, kültürün, zihinsel alışkanlıkların, düÅŸüncelerin içine iÅŸleyen “saydam” ve “özgünün kopyası” olma görüÅŸünün yattığını ileri sürmüÅŸtür. Hermans’a göre, kültürün, zihinsel alışkanlıkların, düÅŸüncelerin içine iÅŸleyen bu görüÅŸten vazgeçmek ve bu görüÅŸle biçimlenen denetim süreçlerini göz ardı etmek, “öncelikleri zedeleyecek ve özgünün öncülüÄŸünü, bozulmazlığını yadsıyıp her türlü yazı ediminde metinlerarası dönüÅŸtürümü vurgulamak, söylemlerde çok sesliliÄŸi savunmak” anlamına gelecektir; çoksesliliÄŸe izin verilmesi de, “konuÅŸan öznenin bütünlüÄŸünü bozup merkezdeki yerinden edilmesi, böylelikle de bir “kaçak” sesler ve anlamlar kalabalığıyla karşı karşıya kalınması” ÅŸeklinde yorumlanabilecektir; iÅŸte bu nedenlerden dolayı, doÄŸası gereÄŸi “bu tür çoklukların ortaya çıkmasına sürekli fırsat veren bir edim türü” olarak ele alınan çevirinin, “saydamlık, özgününden yeniden yaratı, çevirmenin çeviri metinden kendi izini silmesi” gibi yöntemlerle denetlenmesi uygun görülmektedir (agy. 67).

Erek ÇoÄŸul Dizgedeki Çeviriye Edebiyat Dizgesinin Etkileri

Bu noktada, çeviribilimde yaÅŸanan paradigma deÄŸiÅŸikliÄŸine önemli katkısı olan -özellikle Gidcon Toury’nin “erek odaklı kuramı”na temel oluÅŸturan- Even-Zohar’ın “çoÄŸul dizge kuramı”na çeviribilim açısından deÄŸinmek gerekir.

Saliha Paker tarafından Türkçeye kazandırılan “Yazınsal ‘Polisistem’ içinde Çeviri bazının Durumu” (The Position of Translated Literature Within the Literary Polysystem) (1978) adlı makalesinde Even-Zohar, çevirinin, “ulusal kültürlerin biçimlenmesindeki önemli iÅŸlevine” deÄŸinir ve çeviri edebiyatın ayrı bir edebi dizge olarak incelenmesi gerektiÄŸini iddia eder. Bu nedenle de, “çeviri yazın” teriminin “çevrilmiÅŸ yapıtların toplamı gibi uzun bir ifadenin kısaltılmış biçimi olarak deÄŸil de, yapısı ve iÅŸleviyle bir dizge olan metinler topluluÄŸu anlamında kullandığını” belirtir. [Even-Zohar (çev. Paker), 1987: 59-60] Even-Zohar’a göre, çoÄŸul dizgede egemen olan durum, çevrilecek eserlerin seçimini belirler: çevirisi yapılacak metinler, yeni yaklaşımlarla aralarındaki uyuma göre ve erek edebiyatta görecekleri yenilikçi iÅŸleve göre seçilirler; bu tür bir duruma olanak saÄŸlayan koÅŸullar ise çoÄŸul dizgede egemen olan baÅŸlıca üç durumda görülür: a) çoÄŸul dizge henüz oluÅŸmamışken, ya da baÅŸka bir deyiÅŸle, edebiyat henüz “genç” ve “yerleÅŸme sürecinde iken”; b) edebiyat ya “çevresel” ya “güçsüz” ya da her iki durumda iken; c) edebiyatta dönüm noktaları, bunalımlar ve yazınsal boÅŸluklar yaÅŸanırken” (agy. 62-63).

Bu bilgiler ışığında Even-Zohar, çevirinin çoÄŸul dizgedeki konumlanışına iliÅŸkin sonuç niteliÄŸinde ÅŸu önemli saptamada bulunur:

“Ve ‘çeviri eser nedir?’ sorusu bile, önceden belirlenmiÅŸ, tarih dışı, baÄŸlam dışı, ülkü-selleÅŸtirilmiÅŸ bir duruma göre yamtlanamaz: Bunun, çoÄŸul dizgenin iÅŸleyiÅŸ biçimine dayanarak belirlenmesi gerekir. Bu açıdan bakılınca çeviri, yapısı ve sınırları kesinkes belirlenmiÅŸ olan bir olay deÄŸil, belli bir kültür dizgesi içindeki iliÅŸkilere bağımlı olan bir etkinliktir. Bunun sonucu olarak, çoÄŸul dizgesel konumlar hesaba katılmadıkça, yeterlik ve eÅŸdeÄŸerlik gibi ana kavramlar gerektiÄŸi gibi ele alınamaz. Bunun da ötesinde diyebilirim ki bu tür bir ihmal, dural dilbilimsel örnekler ya da az geliÅŸmiÅŸ edebiyat kuramlarına gereÄŸinden çok yaslanan çaÄŸdaÅŸ çeviri kuramlarının en önemli yanlışlarından biridir.” (agy. 66-67)

Erek Edebiyat Dizgesinde Çeviri Aracılığıyla OluÅŸturulan Kültür “Repertuarı”nın Etkileri

Bu baÄŸlamda, çeviriden “belli bir kültür dizgesi içindeki iliÅŸkilere bağımlı bir etkinlik” olarak söz eden Even-Zohar’ın “kültür repertuarı” kavramını çeviri açısından nasıl ele aldığını açıklamak gerekir. Çeviriler: Edebiyat ve Kültürün (Yeniden) Åžekillenmesi [Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture] (ed. Paker, 2002) adlı kitapta yer alan “Kültür Repertuarının OluÅŸturulması ve Aktarımın Rolü” [The Making of Culture Repertoire and The Role of Transfer] baÅŸlıklı makalesinde Even-Zohar amacını, gerek kültür repertuarının oluÅŸturulmasında söz konusu olan süreç ve iÅŸlemler arasındaki iliÅŸkileri gerekse “dışarıdan alım” (import) ve “aktarım” (transfer) arasıdaki baÄŸlantıları ve bağımlılıkları ortaya koymak ÅŸeklinde açıklamıştır. Bu amaç doÄŸrultusunda, esas ilgilendiÄŸi noktanın ise aktarım iÅŸlemleri ve ürünleriyle ilgilenen kiÅŸilerin dikkatini, aktarımın rol oynadığı sosyo-kültürel birleÅŸme noktasına çekmek olduÄŸunu belirtmiÅŸtir; çünkü Even-Zohar’a göre, aktarımın bu rolü toplumların ve kültürlerin kaderi için genelde büyük bir önem taşımaktadır, önem derecesinin görece olarak azaldığı bazı durumlarda bile varlığını ve hatta vazgeçilmezliÄŸini korumaktadır (agy. 166).

Even-Zohar, kültür kuramı baÄŸlamında en önemli kavram olarak gördüÄŸü “kültür repertuarı”nı, “bir insan grubunun, bir grubun üyesi olan bireylerin, yaÅŸamın düzenleniÅŸinde kullandıkları bir seçenekler bütünü” olarak tanımlamıştır. Bu tanım çerçevesinde, grup boyutlarının deÄŸiÅŸiklik gösterebileceÄŸini, böylelikle de bu kavramın belli bir bölgede yaÅŸayan “toplum” olarak ifade edilen büyük ya da “aile” olarak adlandırılan küçük bir insan grubuna yönelik kullanılabileceÄŸini ileri sürmüÅŸtür. Ayrıca, kültür araÅŸtırmaları çerçevesinde, yaÅŸamlarını düzenlemek için her zaman belirli kültür repertuarlarına bağımlı olan bu grupların “kültürel bölünmez varlıklar” olarak ele alınabileceÄŸini, bu nedenle de “grup” ve “toplum” terimlerinin, sözü edilen seçenekler repertuarı yardımıyla, “yaÅŸamları belli bir kültür tarafından düzenlenmiÅŸ insanlar bütünü” anlamına gelebileceÄŸini iddia etmiÅŸtir (agy. 166-167).

Even-Zohar’a göre, yaÅŸam “etken” (active) ve “edilgen” (passive) olmak üzere iki ÅŸekilde düzenlenebilir, bu düzenlemeyi yapan da “etken” ve “edilgen” repertuarlardır: yaÅŸamın düzenleniÅŸinin “edilgen” yönünden, “düzenlenmiÅŸlik” (organizedness) olarak bahsedilebilir ve bu çerçevede ele alındığında “dünya”, tıpkı daha önce olduÄŸu gibi, bir bireyin ya da bir grubun bakış açısıyla düzenlenmiÅŸ bir ÅŸekil edinir; yaÅŸamın düzenleniÅŸinin “etken” yönünden ise, “bireyin karşılaÅŸtığı herhangi bir durumla baÅŸ ederken yararlanacağı iÅŸlemler dizisi” olarak söz edilebilir.

“Kültür repertuarı”nın oluÅŸturulmasına iliÅŸkin Even-Zohar iki olasılık sunar; repertuar ya ismi bilinmeyen kiÅŸilerce “kasıtsız” ya da kendilerini bu etkinliÄŸe adamış tanınmış kiÅŸilerce “kasıtlı” bir ÅŸekilde oluÅŸturulur. Ayrıca “kültür repeıtuarı”nın oluÅŸturulmasında iki tür iÅŸlem geçerlidir: “dışarıdan alım” (import) ve “aktarım” (transfer). Bu iki iÅŸlemin birbirleriyle baÄŸlantısız olduÄŸu herhangi bir ÅŸekilde iddia edilemez. Bunun nedeni ise, yaratımın (inventing), “dışarıdan alım” yoluyla da gerçekleÅŸebileceÄŸi düÅŸüncesidir. Bu baÄŸlamda, önemli olan nokta, yaratım sürecinde, herhangi bir baÅŸka dizgiyle baÄŸlantı kurıılamayabileceÄŸi ve tüm iÅŸlemin erek dizgenin sınırları dahilinde harcanan emekle ilintili bir ÅŸekilde yapılabileceÄŸi gerçeÄŸidir. Böylelikle, “yaratım”ın daha çok benzerlikler ve karşıtlıklar üzerine kurulmayı, “dışarıdan alım’ın ise düzenleme becerileri ve pazarlamayı gerektirdiÄŸi söylenir. Bu noktada Even-Zohar ÅŸöyle bir yorumda bulunur:

“En açık ‘özgünlük’ durumlarında, yani yaratımın belli bir basit kaynaktan çıktığının belirlenmediÄŸi durumlarda, dışarıdan alım söz konusu olabilir. Kısacası, dışarıdan alım, repertuarın oluÅŸturulmasında, bu ÅŸekilde de grupların düzenleniÅŸinde ve gruplararası etkileÅŸimin saÄŸlanmasında çok daha temel bir rol oynayabilir, böylelikle de doÄŸal olarak kabul edilir bir iÅŸlem haline gelir” (agy. 169).

“Dışarıdan alım”dan “aktarım”a geçiÅŸ konusunda ise Even-Zohar, dışarıdan alımlanan malların (goods), erek pazarda baÅŸarılı olmasına baÄŸlı olarak belli bir zaman içerisinde erek repertuarın ayrılmaz bir parçası haline gelmesine deÄŸinir ve “aktarım”ı, “dışarıdan alımlanan malların erek repertuar ile birleÅŸme-kaynaÅŸma (integration) süreci ve bu “birleÅŸme – kaynaÅŸma” sürecinin sonuçları” ÅŸeklinde tanımlar [Even-Zohar (ed. Paker), 2002: 169], Bu noktada, dışarıdan alımlanan her malın “aktarım”a dönüÅŸmediÄŸine, ayrıca tüm “aktanmlar”ın erek repertuarda çok önemli bir rol oynamadığına dikkat çeker.

Even-Zohar’a göre, dışarıdan alım en bariz bir biçimde, erek dizgede eksik olan bazı iÅŸlevlerin yerine getirilmesi amacıyla yapılmaktadır. Aktarım ise “hedef grubun üyelerinin herhangi bir ÅŸekilde tüketmek istedikleri, erek pazarda bulunmayan malların dışarıdan getirilmesidir”. Aktarım yoluyla getirilen mallara tepki, erek dizgede yeni oluÅŸumların söz konusu olduÄŸu ya da bazı erek repertuarın istenmediÄŸi durumlarda azalmaktadır (agy. 170-171).

Genel Olarak Kurgusökümün ve Yapısalcılık Sonrasının Çeviri Kuramlarına Etkileri

GörüldüÄŸü üzere, yeni bakış açısı çerçevesinde çeviribilim konulu araÅŸtırmalarda, yukarıda Hermans’ın söz ettiÄŸi sorular yerine baÅŸka sorular sorulmaya baÅŸlanmış ve çeviribilimin çeviri gerçeklerine yer veren bir bilim dalı olarak nasıl geliÅŸebileceÄŸi üzerinde durulmuÅŸtur. Farklı soruların sorulduÄŸu bu yeni bakış açısının nasıl geliÅŸtiÄŸini daha rahat izlemek için, bu noktada, genel olarak yapısalcılık sonrasının çeviribilimc etkisini incelemek gerekir.

Kaisa Koskinen’ın “Çevrilemez Olanı (Yanlış) Çevirme – Kurgusökümün ve Yapısalcılık sonrasının Çeviri Kuramları Üzerindeki Etkisi” [(Mis)Translating the Untranslatable – The lmpact of Dccons-truction and Post-Structuralism on TranslationTheory] (1994) baÅŸlıklı makalesinde bu etki ayrıntılı bir ÅŸekilde irdelenmiÅŸtir. Bu makalede Koskinen, “kurgusöküm”ün (deconstruction)(3) birçok bilim dalını (felsefe, edebiyat, toplumbilim vb.) etkilediÄŸini, ancak çeviribilimın bu etkiden payını en az alan dallardan biri olduÄŸunu iddia ederek sözlerine baÅŸlamıştır. Koskinen’e göre, çevirinin olanaksızlığını ilan ettiÄŸi düÅŸünüldüÄŸünde kurgusö-küin, ilk bakışta çeviriye düÅŸman gibi görülebilir ama bu bilim dalına sunacağı bir ÅŸeyler de vardır.

Yazının “Language and Translation” [Dil ve Çeviri] baÅŸlıklı bölümünde Koskinen, Jacques Derrida’nın çalışmaları ve kurgusökümün, yapısalcılığa bir tepki biçiminde gösterilerek aşırı basitleÅŸtirildiÄŸine dikkat çekerek, kurgusökümün ve yapısalcılık sonrasının (adından da anlaşılacağı üzere) yapısalcılığın önermelerini daha da geliÅŸtirdiÄŸini, yapısalcılığın denetim almaya ve zaptetmeye çalıştığı karmaşıklığı görünür kıldığını ifade etmiÅŸtir. Bu baÄŸlamda, Derrida’nın dil anlayışının sözmerkezciliÄŸi (logocentrism) ve sesmerkezciliÄŸi (phonocenterism) ÅŸiddetle eleÅŸtirmiÅŸ olmasına raÄŸmen, büyük ölçüde Ferdinand de Saussure’ün göstergebiliminden etkilendiÄŸini söyleyerek, Derrida’nın ÅŸu iddiasına yer vermiÅŸtir: “gösterenlerin sırasıyla gösterilen olabildiÄŸi bir düzende, anlamların oynaÅŸması dışında ‘zincirin son halkası’ diye bir ÅŸey, yani son bir gerçek olarak ortaya çıkacak ‘aÅŸkıncı’ (transcendental) bir gösterilen” yoktur (agy, 446-447).

Ayrıca Saussure’le Derrida arasında yeni bir koÅŸutluk kurarak, Saussure’e göre anlamın farklılıklarda yattığını, ancak Derrida’nın bir adım daha ileri giderek anlamı oluÅŸturan ÅŸeyin farklılık deÄŸil de, “a (yır) tim” (differance) olduÄŸunu açıkladığını vurgulamıştır. Bu çerçevede, göstergeye yöneltilen kurgusökücü bakışla, göstergenin sürekli deÄŸiÅŸen doÄŸasının ön plana çıktığını, anlamın hiçbir zaman tekil olmadığını, anlamın sürekli ertelendiÄŸini açıklayarak, dilin böyle kavranmasının çeviri üstüne yeniden düÅŸünmeyi gerektirdiÄŸini ileri sürmüÅŸtür (agy. 447-448).

Buna ek olarak Koskinen, edebiyat kuramına “yapıt” ile “metin” arasındaki ayrımı kazandıran Roland Barthes’ın “Yazar’ın Ölümü” [The Death of The Author] (1977) baÅŸlıklı yazısında deÄŸinilen yazarın zorunlu ölümüyle, çevirmenin de konumunun deÄŸiÅŸeceÄŸini vurgulayarak, yazardan kaynaklanan anlamın bütünlüÄŸü yittiÄŸinde, çevirinin sözü edilen anlamın baÅŸka bir dile aktarılması olarak görülemeyeceÄŸini, kaynak metinle erek metin arasındaki sıradüzensel karşıtlığın kabul edilemez hale geldiÄŸini belirtmiÅŸtir.

Bu noktada, okur, yazar ve çevirmenin rollerinin birbirlerinin yerini alabileceÄŸine deÄŸinen Koskinen, gerçekte okurun metni yazdığına, yazarın ise gerçekte kendi yazdığı metnin okuru, çevirmenin de bu nedenle hem bir okur hem de bir yazar olduÄŸuna dikkat çekerek, okur ve de yazarın metni kendileri için çevirdiklerini, bu noktada yazar gibi, çevirmenin de çeviri üzerinde bir hak iddia edemeyeceÄŸini söylemiÅŸtir (agy. 448-449).

Çeviri tanımı çerçevesinde, çevirilerin çoÄŸu zaman özgün olanı boÅŸ yere kopyalamaya çalışan taklitler, özgün metinle eÅŸdeÄŸerliÄŸe ulaÅŸma çabasının ise çevirmen için çoÄŸu zaman en büyük amaç olarak görüldüÄŸünün, Neubert, Nida ve Nevvmark gibi birçok çeviri kuramcısının, çevirmenlerin hiçbir zaman özgün metin düzeyine ulaÅŸamadıklarından yakındıklarının, çevirinin zorunlu olarak özgün metinden daha düÅŸük deÄŸerde tutulduÄŸunun ve çeviride bir ÅŸey eklemenin, fazladan bir ÅŸeyler yaratmanın kesinlikle yasaklandığının altı çizilmiÅŸtir. Söz konusu tanımın, özgün metnin çeviriden üstün görüldüÄŸü geleneksel sıra-düzensel anlayışa dayandığı, ancak yazarın rolünün hiçe sayıldığı, anlamların sabit, metinlerin duraÄŸan olmadığı bir ortamda, çeviriden, (hiç deÄŸiÅŸmeyen) özgün metnin sadık yeniden üretimi olarak söz edilemeyeceÄŸi iddiasında bulunulmuÅŸtur (agy. 450).

Koskinen, Derrida’nın çeviriyi “olanaksız” bir uÄŸraÅŸ olarak gördüÄŸünü söylemenin yanlış olduÄŸunu, Derrida’nın yalnızca çeviriyi anlamların aktarılması ÅŸeklinde kabul eden geleneksel anlayışın sorun yarattığına dikkat çektiÄŸini ve öneri olarak da çeviri terimi yerine dönüÅŸtürme (transformation) terimini önerdiÄŸini, ancak bu önerisinin “eski metafizik kavramlarının deÄŸiÅŸtirilmeyip yeniden tanımlanması gerektiÄŸi” düÅŸüncesiyle çeliÅŸtiÄŸini irdelemiÅŸtir (agy. 450). Bir borç iliÅŸkisi olarak geleneksel görüÅŸe göre çeviri metnin özgün metne “ilk” ve “tek” borçlu, Derrida’ya göre ise (1985: 184) özgün metnin hem var olmaya devam etmek hem de özgün metin olmak üzere istekte bulunarak çeviriye borçlu olduÄŸuna iÅŸaret etmiÅŸtir. Koskinen, a(yır)tımın çeviri üzerindeki etkisinden ise ÅŸöyle söz etmiÅŸtir:

“Çeviri yineleme fikrini içerir, ancak göstergelerin yinelendiklerinde hiçbir zaman aynı olamadıkları gibi, çeviriler de hiçbir zaman özdeÅŸ olamaz. A(yır)tım her yinelemede devreye girer. Çeviri metin, kaynak metnin aynısı deÄŸildir, ama farklı bir metin de deÄŸildir. Çeviri metin, aynılık ve farklılık arasındaki karşıtlığı kurgusöküme uÄŸratır” (agy. 450).

Yazısının son bölümünde “tehlikeli” (yanlış) çeviri anlayışı açıklanmaya çalışılmıştır: “yanlış” çeviri, “doÄŸru” çevirinin karşıtı olarak vardır; ancak metinler ve diller duraÄŸan nesneler olmadığından ve anlamların çeÅŸitliliÄŸini hiçbir yorum karşılamayacağından doÄŸru çeviriden bahsedilemez; çevirmenden sadakat istemenin anlamı yoktur, çünkü metin zaten kendisine bile sadık deÄŸildir, çevirmenden sadakat altında beklenen ÅŸey, kimin konuÅŸtuÄŸuna ve tarihsel baÄŸlama göre deÄŸiÅŸebilir, “sadakat ideolojik bir kavramdır” (agy. 451, italik bana ait).

Nitekim Koskinen çeviri söylemine ve Venuti’nin çevirmenin “görülebilir/görünmez” (visible/invisible) konumuna iliÅŸkin görüÅŸlerine gönderme yaparak makalesini ÅŸöyle sonlandırmıştır:

“Çeviri de diÄŸer yazı biçimleri gibi, her zaman belli bir amaçla yapılan bir kullanma ve yönlendirme (manipulation) biçimidir. Hiçbir söylem ideolojiden bağımsız deÄŸildir. Nesnel gerçeklik diye bir ÅŸey yoktur, bundan dolayı en tehlikeli kullanıcı ve yönlendirici, iÅŸini açık olarak deÄŸil de nesnel olduÄŸunu iddia ederek yapandır. Demek ki tehlike, çeviri iÅŸinde deÄŸil de, çevirmenin görünmezliÄŸinde bulunuyor. Bana göre, çevirmenin kendini gizlememesi ve gerçekleÅŸtirdiÄŸi kullanımı ve yönlendirmeyi açıkça göstermesi gerekir. EvcilleÅŸtirilmiÅŸ saydamlığı ve gizlenmiÅŸ yabancılığı hedeflemek yerine çevirmen, dilbilimsel ve kültürel farklılıklardan, anlamların çoÄŸulluÄŸundan okuru haberdar etmelidir (Bkz. Venuti)” (italik bana ait) (agy. 451).

Yapısalcılık sonrasının çeviri-bilime etkisinin benzer temel sorunsallar çerçevesinde tartışıldığı, Koskinen’ın makalesinden bir yıl sonra yayımlanan bir baÅŸka önemli makale de Rosemary Arrojo tarafından kaleme alınmıştır: “Yazar’ın Ölümü ve Çevirmenin Göriine-bilirliÄŸinin Sınırları” [The Death of the Author and the Limits of the Translator’s Visibility] (1995). Arrojo’ya göre, genelde yapısalcılık sonrası ya da postmodernizm, özelde ise Derrida’nın kurgusökü-mü çevirideki ikilikli karşıtlıkları çözmede yararlı olabilir. BilindiÄŸi üzere, geleneksel anlayış çerçevesinde çeviriye iliÅŸkin oluÅŸturulan söylemde özgün metin ve çeviri metin, sözcüÄŸü sözcüÄŸüne çeviri ve anlamı anlamına çeviri gibi ikilikli karşıtlıklar söz konusudur.

Arrojo, Derrida’nın “Babil Kuleleri” [Des Tours de Babel] (1985) baÅŸlıklı makalesinde, çeviri metnin özgün metne göre getirildiÄŸi ikincil konumu ters yüz ederek, çeviri metin ile özgün metin arasındaki tüm iliÅŸkileri derinden sarstığını söylemiÅŸtir: “a(yır)tım” (differance) kavramı; çeviri metin ve özgün metin arasındaki “borç” iliÅŸkisi; çevirinin “dönüÅŸtürüm” olarak yeniden adlandırılma iÅŸlemi. “A(-yır)tım” kavramına iliÅŸkin olarak, anlamların farklılıklara dayandığı, hep ertelendiÄŸi, hiçbir zaman tekil olmadığı; “borç” iliÅŸkisine iliÅŸkin olarak ise özgün metnin var olmak için her zaman çeviri metne borçlu olduÄŸu ve sözü edilen tüm nedenlerden dolayı çevirinin “dönüÅŸtürüm” olarak yeniden adlandırılması gerektiÄŸi anlatılmaya çalışılmıştır.

Çevirmenin, çevireceÄŸi metnin yazarı, çevirdiÄŸi metnin okuru olarak farklı roller üslenmesi baÄŸlamında, Barthes’ın “Yazar’ın Ölümü” [The Death of The Author] (1977) baÅŸlıklı makalesine göndermeler yapılarak yazarın ölümüyle okurun önem kazanmasına dikkat çekilmiÅŸtir. Bu çerçevede, yazarın ölümünün “çevirmenin görünebilirliÄŸi”ni olanaklı kıldığı, ancak çevirisini yapma sürecinde çevirmenin yorumda bulunduÄŸunun bilincinde olmanın, çevirmenin “kaçınılmaz” (inevitable) görünebilirliÄŸine sınır koymamak anlamına gelmediÄŸi iddia edilmiÅŸtir. Arrojo’ya göre çevirmenin “görünebilirliÄŸi”nin sınırları vardır, bu sınırlar da, yukarıda deÄŸinilen “sadakat” kavramı gibi, “ideoloji” tarafından belirlenir. Arrojo bu anlamda, amaçlı bir ÅŸekilde tümüyle “ÅŸeffaflığı”, baÅŸka bir deyiÅŸle “görünmezliÄŸi” savunan geleneksel çeviri stratejilerinin bile, metnin neyle ilgili olduÄŸu ve kuramsal, ideolojik bir açıdan baÅŸka bir kültürde var olması için neler yapılması gerektiÄŸine iliÅŸkin bir kavramsallaÅŸtırma gerektirdiÄŸini savunur (agy. 21-30). Yazısının sonunda ise, Arrojo, yapısalcılık sonrasının çeviribilime katkısını ÅŸöyle açıklamıştır:

“Yapısalcılık sonrasının çeviribilime en büyük etkisi, anlamın yaratılışı, sadakat ya da eÅŸdeÄŸer-lik gibi geleneksel kavramlarla artık yeterince betimlenemeyen özgün ve çeviri metinler, yazarlar ve çevirmenler, çevirmenler ve çeviri okurları arasındaki iliÅŸkilerin yeniden gözden geçirilmesini saÄŸlamasından kaynaklanmaktadır.” (agy. 30)

GörüldüÄŸü üzere, yapısalcılık sonrasının çeviribilime etkisinin tartışıldığı bu iki makalenin temel sorunsalları (‘Metnin tek bir anlamının olmaması’; ‘yazarın ölümü’, ‘yazarın ölümünden sonra yazarın iletmek istediÄŸi düÅŸünülen mesaj/anlam’; ‘bu mesajı/anlamı iletmekle görevlendirilen çevirmenin görünebilirliÄŸi/görünmezliÄŸi’ vb.) arasında büyük bir örtüÅŸme söz konusudur. Ancak yazarın ölümünün “çevirmenin görünebilirliÄŸi”ni olanaklı kılması açısından Arrojo’nun görüÅŸleri Koskinen’ınkilerle karşılaÅŸtırıldığında ÅŸöyle bir saptamada bulunulabilir: İki araÅŸtırmacı da “çevirmenin görünebilirliÄŸi”nden yanadır; ancak Arrojo’nun görece olarak çevirmene daha az “kaygan” bir zemin sunduÄŸu iddia edilebilir, çünkü Arrojo yazarın ölümünün “çevirmenin görünebilirliÄŸi’ni olanaklı kıldığını onaylamış, ancak çevirisini yapma sürecinde çevirmenin yorumda bulunduÄŸunun bilincine varmanın, çevirmenin “kaçınılmaz” (inevitable) görünebilirliÄŸine sınır koymamak anlamına gelmediÄŸi düÅŸüncesini ileri sürmekten de kaçınmamıştır.

Belli Bir “İdeoloji”yi BenimsemiÅŸ “Kültür” Aracısı Olarak “Görülebilir” Çevirmen

Sonuç olarak, çaÄŸdaÅŸ çeviribilim çerçevesinde ileri sürülen kuramsal görüÅŸler incelendiÄŸinde, gerek çeviriyi gerekse çevirmeni tanımlarken, geçmiÅŸten farklı olarak belirli kavramların üzerinde önemle durulduÄŸu görülmektedir. Vurgu özellikle “kültür’ ve “ideoloji” üzerinde yoÄŸunlaÅŸmaktadır. Nitekim bu yoÄŸunlaÅŸma sayesinde, belli bir “ideoloji”yi benimsemiÅŸ bir “kültür” aracısı olarak çevirmenin yaptığı çeviriyle “görülebilir” olması ön plana çıkmaktadır.

(1) Bu yazı, “Edebiyat ve Kültür Dizgesini Åžekillendirmede “İdeolojik” Olarak Çevirinin ve Çevirmenin Rolü” baÅŸlıklı doktora çalışmamın konuyla ilgili bir bölümünün sadeleÅŸtirilmiÅŸ ÅŸeklidir.

(2) Bu bölümde ele alınacak makalelerin özgün dili İngilizce’dir. Makalelerin çevirilerinden yararlanıldığında çevirmelini adı belirtilecek ve doÄŸrudan bu çevirilerden alıntı yapılacaktır. Çevirisi olduÄŸuna iliÅŸkin herhangi bir bilgi verilmediÄŸi durumlarda metinlerden alıntılanan bölümlerin çevirisi tarafımdan yapılmıştır.

(3) “Deconstruction” teriminin Türkçe karşılığı olarak kullandığını “kurgusöküm” terimi, BoÄŸaziçi Üniversitesi Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nde aldığım yüksek lisans projem sırasında danışmanım Prof. Dr. Saliha Paker tarafından önerilmiÅŸtir (Bkz. RoyRoyne, (çev. A. B. KaradaÄŸ), 1998).

(Bu yazı daha önce, Varlık dergisi, Ocak 2004’te “Kültürlerarası EtkileÅŸim Aracı Olarak Çeviri ve Çeviribilim adlı dosya içinde yayınlanmış, buraya yazarının izniyle aktarılmıştır.)

KAYNAKÇA

ARROJO, Rosemary: “The Death of the Author and the Limits of the Translator’s Visibility”, Translation as lntercultural Communication (ed. M. Snell-Hornby, Z. Jettmarova, K. Kaindi), John Benjamins, Amsterdam, 1995, ss. 21-32.

BOYNE, Roy: Foucault ve Derrida’da Feminizm ve Ayırım, Çev. A. Banu KaradaÄŸ, Sel Yayıncılık, İstanbul, 1998, 77 s.

EVEN-ZOHAR, Itamar: “The Position of Translated Literature Within The Litcrary System”, Literature and Translation: New Perspectives in Literary Studies (ed. J. S. Holmes, J. Lambertve R. Van den Broeck), Leuven.

ACCO, 1979, ss. 117-127. “Yazınsal ‘Polisistem’ İçinde Çeviri Yazının Durumu”, Çev. Saliha Paker, Adam Sanat, 14, 1985, ss. 59-68.)

EVEN-ZOHAR, Itamar: “The Making of Culture Repertoire and The Role of Transfer”, Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture (ed. S. Paker), BoÄŸaziçi Üniversitesi Yayınlan, İstanbul, 2002, ss. 166-174. HERMANS, Theo: “Translation Studies and a New Paradigm”, The Manipulation of Literatüre (ed, T. Hennans), Croom Holmes, Londra, 1985, ss. 7-15.

HERMANS, Theo: “The Translator’s Voice in Translated Narrative”, Target, 8:1, 1996, ss. 23-48. (‘Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi’, Çev. Alev Bulut, Kuram, 15, 1997, ss. 63-68.)

HOLMES, James S.: “The Name and Nature of Translation Studies”, Translated!: Papers on Literary Translation and Translation Studies (1972), Amsterdam/Rodopi, 1988, ss. 66-88.

KARADAÄž, AyÅŸe Banu: Edebiyat ve Kültür Dizgesini Åžekillendirmede “İdeoloji” Olarak Çevirinin ve Çevirmenin Rolü, İstanbul Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2003, 150 s.

KOSKINEN, Koisa: “(Mis)Translating the Untranslatable -The Impact of Deconstruction and Posı-Structralism on Translation Theory”, Meta, XXXIX, 1994, ss. 446-450.

PAKER, Saliha (ed.): ‘Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture, BoÄŸaziçi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2002, 229 s.