Çeviri eleÅŸtirilerinin çevirmenlerin meslekleri üzerinde etkili olduÄŸu, çeviri hataları olarak saptanan ÅŸeylerin çeviri kitapların toplatılıp düzeltilmesine, yeniden çevirtilmesine bile yol açabildiÄŸi bir dönem yaşıyoruz. Çevirmenin mesleki kimliÄŸi sizce neleri içeriyor, çevirmen çeviri kararları vermek ve bu kararları savunmak için hangi olanaklara sahip?
Bunlar çevirmenliÄŸin maddi ve mesleki koÅŸulları, aynı zamanda örgütlenme eksikliÄŸinin sonuçları. Çok kimliklilik bu anlamda bir zorunluluk. Kitap çevirmeni kimliÄŸi de böyle zorunlu bir çeÅŸitlilik içeriyor. Ben de bu dosyadaki sorunuzu çevirmen kimliÄŸimin yanında çeviri araÅŸtırmacısı ve eÄŸitmeni kimliklerimle yanıtlıyorum. Bu “çoklu-kimlik†durumu neredeyse ortak kimliÄŸimiz gibi. Yan ya da asıl kimlikler, uzmanlıklar çeviri yapılan konu ve alana birikim olarak yansıdıkça “uzman çevirmen†kimliÄŸi güçleniyor. Tabii, çevirmen kimliÄŸinin farkında olmayan bir grup da var. Çevirilere yöneltilen eleÅŸtiriler karşısında en çok onlar yıpranıyor. Sık çeviri yaparak hayatını sürdürmeye çalışan, yaptıkları iÅŸin tam farkında olmayan, çeviriye ve çevirmenliÄŸe deÄŸer vermeyen bir ortamda düÅŸük ücret ve düÅŸük kaliteyle çalışmayı “kader†sayan geçici ya da güvensiz çevirmenler bunlar. Görünmüyorlar, yoklar. EleÅŸtiri alınca bir daha çeviri yapmıyorlar. Belki kitap çevirmenliÄŸi tek başına geçimlerini saÄŸlasa, üç ayda bir kitap çevirmeleri gerekmese, kendilerini köle gibi görüp “yok†saymak yerine çıkıp gururla “çevirmenim†diyebilirler. Tam tersi bir örnek de kitap çevirisini para için yapmadığını düÅŸünen ve gerçekten de bu gelire ihtiyacı olmadığı halde çeviri yapan çevirmenler. Onlar bu adanmışlıklarıyla çevirmen kimliÄŸini aslında yüceltir idealleÅŸtirirken çevirinin meslek olarak görünmesini “zorlaÅŸtırıyorlarâ€.
Çeviri kararlarının çevirmen tarafından savunulması ve çevirilere yöneltilen eleÅŸtirilerin yanıtlanmasında çevirmen kimliÄŸinin oynadığı role gelmek istiyorum. Çeviri kararları hayatta aldığımız bütün kararlar gibi etkileri ve bir bütün içindeki yerleriyle deÄŸerlendirilirler. Burada çeviribilimden destek alabilirim Çünkü çeviribilim çeviri uygulamasını anlamaya, anlatmaya çalışan, varlık nedeni uygulama olan bir bilim. Çeviri eÄŸitimi de uygulamalı yönüyle bilinçlendirme ve çevirmen kimliÄŸine hazırlama eÄŸitimi. EÄŸitim, deneme-yanılmayla geçen süreyi kısaltıyor, düÅŸünme, sorgulama, açıklama, gerekçelendirme becerileri kazandırıyor. Çeviribilim, özellikle seksenli yıllardan baÅŸlayarak tanımlayan, açıklayan yaklaşımlarıyla “her çeviriye incelenmeyi hak eden bir ürün†olarak bakıyor, araÅŸtırmacıdan çeviri sürecini bütün bileÅŸenleriyle incelemesini bekliyor. Bu nedenle de öznel yargılar, “beÄŸendimâ€, “iyi olmamışâ€, “şöyle olmalıydıâ€, “kötü†vs. çeviribilimin eleÅŸtiri alanından uzak. Çevirmenlere gazetelerde, dergilerde yöneltilen eleÅŸtirilere (olumsuz olanlara) bakınca hep çevrilen metne “sadakate†odaklandıklarını görürüz. Çevirmenler ise eleÅŸtirilere yanıt verirken bize çeviri sürecini yönlendiren özel kısıtlamaları açıklamaya, neden öyle yaptıklarını anlatmaya çalışırlar. Bu açıklamalar çevirmenin yaptığı iÅŸe güveni ve inandırıcılığı ölçüsünde kabul görse de “sadakatsizlik†tepki yaratır. Okurlar çeviride “yaratıcılığı†çevirmenin sadakatsizliÄŸi, etik dışı davranışı sanabilirler ama hiç bir çevirinin “mutlak†sadakat ürünü olamayacağı, İncil çevirisinde bile kültüre göre kavramsal uyarlamalar olabildiÄŸi, anlatılırsa düÅŸünceleri deÄŸiÅŸir. Düz çeviri de kültürel çeviri de hep çevirinin amacına göre, baÄŸlam içinde alınmış kararlardır, tek ve mutlak deÄŸildirler. ÖrneÄŸin, “Love is a four-letter wordâ€, “AÅŸk üç harfli bir sözcüktür†ya da harf sayısına sadık kalıp “Love (aÅŸk) dört harfli bir sözcüktür†gibi düz karşılıklarla, deyim, argo anlamıyla “AÅŸk ayıp bir sözcüktürâ€, “AÅŸk küfürdür†ya da daha kaç biçimde aktarılırken “sadakat†metnin bütününe uyan bir karşılık bulmak için gösterilen “yaratıcılıktan†geçmez mi? Çeviri sürecinde sadakat zahmetlidir, deÄŸiÅŸtirme, düzenleme gerektirir. Çevirmen bilinçli olarak çevirdiÄŸi eserin özelliklerinin aynısını yaratmaya çalıştığında, yani “yüksek sadakati†amaçladığında da ortaya çıkan çeviri tek ve son deÄŸil, bir seçenektir. Çevirmen kimliÄŸiyle bakınca da durum bu, çeviri araÅŸtırmacısı kimliÄŸiyle de. Çünkü olan, yaÅŸanan bu. Sonrası eleÅŸtirinin alanı ama, bilimsel ya da popüler olsun, ölçütlü eleÅŸtirinin. Oysa çeviri yapanlar bile çeviriden söz eder ya da eleÅŸtirirken çeliÅŸkiye düÅŸüyorlar. Yapılan (kararların belli bir duruma, döneme göreliÄŸi) ile anlatılan (sadakat söyleni) arasında bir uçurum olabiliyor.
Hangi çevirmenler eleÅŸtirileri “göÄŸüsleyebilir†dediÄŸimizde yanıt aslında basit. Yaptığı iÅŸi daha önceden düÅŸünmüÅŸ ve kararlarını bilinçli almış olanlar. Bu bilinci besleyen baÅŸka kimlikleri, konumları ve birikimleri olanlar daha güvenli hareket edebiliyorlar. ÖrneÄŸin, 2003 yılında Simyacı romanının çevirisine yöneltilen “ideolojik†eleÅŸtirilere (örneÄŸin “kule†yerine “minareâ€, “şarkı†yerine “ezan†sözcüklerini öneren tavra) metnin çevirmeni ÅŸair, yazar Özdemir İnce kararlarını kaynağını, nedenini, etkisini hesaplayarak bilinçli aldığını gösteren yanıtlar vermiÅŸti. Ama eleÅŸtirilere yanıt vermek güven, birikim ve farkındalığın yanı sıra çevirmen örgütlenmesi ve destek mekanizmalarını da gerektiriyor. Yoksa çoÄŸu çevirmen çeviri sürecinin özelliklerini düÅŸünmeyen, ölçütü belli olmayan eleÅŸtirilerin altında ezilip kalabiliyor. Çevirmenlerin düÅŸünerek karar alıp kararlarının arkasında durdukları, nasıl karar aldıklarını anlatabildikleri, çeviriden geçinebildikleri bir kültür ve yazın ortamında çevirmen asla yaptığı iÅŸin “ikincil†görünen doÄŸası nedeniyle “kolay†hedef olmaz. Kararlar karar alma sürecini ve gerekçeleri dikkate alan bir eleÅŸtiriye her zaman açıktır.
(Varlık , Haziran 2006.)
DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI
GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var†– Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı†Dünya GörüÅŸleri, “Farklı†Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirmeâ€nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri
