Kitap: Demircan, Ömer (2000)
İletişim ve Dil Devrimi
İstanbul: Yaylım Yayıncılık (325 s.)
*
DeÄŸerlendiren: Oktay ESER (Doktora öÄŸrencisi, İstanbul Kültür Üniversitesi Yabancı Diller Merkezi, okutman)
Ömer Demircan, İletiÅŸim ve Dil Devrimi adlı bu kitabında dil devrimi öncesinde ve sonrasında yer almış dilsel konulara yer veriyor ve Dil Devrimi’ne amaçları çerçevesinde yaklaÅŸarak toplum ile Türkçe arasındaki iliÅŸkilere iletiÅŸim açısından bakıyor. Kitap beÅŸ bölümden oluÅŸmaktadır. 1-İletiÅŸim, 2-Cumhuriyet öncesinde Türkçe, 3-Cumhuriyet döneminde Türkçe, 4-ÖzleÅŸtirme, ve 5-21. yüzyılda Türkçe baÅŸlıkları taşıyan bölümlerde sıkça dipnotlara baÅŸvurulmuÅŸtur.
Kitabın birinci bölümünde, iletiÅŸimin tanımı yapılıyor ve iletiÅŸimin dille olan iliÅŸkileri anlatılıyor. Türkçede göstergeler konusuna deÄŸinirken gösterge türleri hakkında bilgi veren yazar, ileti üretiminde göstergeleri duyusal ve duygusal olarak ikiye ayırmaktadır. Dilbilgisi evrensel, ortak, ve dil özel dilbilgisi olarak üçe ayrılır ve söylem tanımından sonra kitle iletiÅŸim kurumlarında yapılan Türkçe dil yanlışlıkları inceleniyor.
Bu bölümü izleyen bölümde Cumhuriyet’ten önce kullanılan Türkçe konusu iÅŸlenmektedir. Türkçenin kökeni ve dilsel türü yanında bugünkü Türkçe lehçelerine deÄŸinilmiÅŸ ve Anadolu’da kullanılan Türkçe, Selçuklular ve Osmanlılar dönemi olarak ele alınmıştır. Devlet dili, halk dili, eÄŸitim-öÄŸretim dili ve bilim dili açısından Türkçenin durumuna bakılmıştır. Dil/ekin, iletiÅŸim aracı olarak çeviri, bu bölümde iÅŸlenen konular arasındadır. Çeviri konusu Abbasi halifesi Me’mun tarafından BaÄŸdat’ta kurulan Beyt-ül Hikme’den baÅŸlayarak irdelenmiÅŸ ve ekinsel geliÅŸim ve devlet yönetiminde çevirinin oynadığı rol anlatılmıştır.
Üçüncü bölümde, Cumhuriyet döneminde Türkçe ele alınırken Atatürk-İnönü dönemi de unutulmamıştır. Türk hümanizması ile laiklik ve medeni kanunun uygulamaya girdiÄŸi ve yazı dili ile konuÅŸma dili arasında bir uzlaÅŸma yolu aradığı bu dönemde Genç Kalemler dergisince baÅŸlatılan Yeni Lisan akımının benimsediÄŸi ilkelere ayrıntılı bir ÅŸekilde yer verililiyor. Türk Dil Kurumu’nun geliÅŸimi, GüneÅŸ-Dil teorisi ve Köy Enstitüleri de anlatılan öteki konular arasındadır. Hasan Ali Yücel’in yönetiminde 1940 yılında Tercüme Bürosu’nun kuruluÅŸu ve çevirinin ulusal ekinin geliÅŸmesine katkılarına deÄŸiniliyor. Bir sonraki bölümde devlet dili olarak Osmanlıcanın sadeleÅŸtirme ve çaÄŸdaÅŸlaÅŸma olmak üzere iki iÅŸlemden geçirildiÄŸi belirtiliyor. ÖzleÅŸtirmede (ArılaÅŸtırma) denklik sorunları, öz biçimlerin ayrılması, yeni türetilmiÅŸ sözcükler, sözcük yapım yolları kitabın bu bölümünde yer alan konulardan bazılarıdır.
Son bölüm, siyasi partilerin özelleÅŸtirme çalışmalarında başı çektiÄŸine vurgusu ile baÅŸlamaktadır. Kültür derslerinde Türkçe, fen derslerinde ise yabancı dile dayanan öÄŸretime çifte dilli eÄŸitim denildiÄŸini ve Anadolu liseleri örneÄŸi açıklanıyor. İki dilli öÄŸretim yanında yazar yabancı dil öÄŸretimi ve tek dilli öÄŸretime de deÄŸiniyor. Yeni bilgi üretiminin olmadığı bir ortamda çeviriye baÄŸlılığın arttığı belirtilerek çeviri ihtiyacının nasıl oluÅŸtuÄŸunu inceleniyor.
Bu kitap, Türkçenin geçirdiÄŸi aÅŸamaları iletiÅŸim ve dil devrimi penceresinden irdeleyerek okuyucunun bu konularda bilinçlenmesine ışık tutmaktadır. Ayrıntılı dipnotlar bu konuda araÅŸtırma yapan uzmanlara yöneliktir. Konuyu bu yönüyle ele alan ender kaynaklardan biridir. Dil, çeviri ve bu konudaki toplumsal geliÅŸmelerin artalanları üzerine çalışan araÅŸtırmacılar için baÅŸvurulacak temel kaynaklar arasındadır.
