Yöneticiler ve aileleri kültür hayatı üzerinde her zaman, kendilerine özgü ölçülerde etkili olurlar. Özellikle de aşırı iktidar ve yetki olanaklarına kavuÅŸtukları zaman; özellikle de kültür elitlerinin sesli ve sessiz desteÄŸini arkalarına aldıkları zaman.

Mahkemeler, kovuÅŸturmalar, tutuklamalar, gözaltları, idamlar, toplama kampları, bütün topluma yaygın bir dinleme ve ihbar sistemiyle Sovyetler BirliÄŸi’ni şık bir hapishaneye dönüÅŸtüren

– ya da güncel bir dille söylersek, ÅŸifreyi bilmediÄŸi için doÄŸru şıkları seçemeyen, şık kitaplar yazmayan şık insanlar için bir hapishaneye dönüÅŸtüren –

Stalin’in de kültür konusunda kendine özgü görüÅŸleri ve beÄŸenileri vardı.

Ama bazen yöneticilerin akraba ve dostları yöneticilerden daha farklı zevk ve ilgilere sahip olabiliyorlar. Bazen zevkleri aynı oluyor, fakat tesadüfen farklı bir ÅŸeyle de ilgileniyorlar. Bu fark ve tesadüfler insanların kaderini deÄŸiÅŸtiriyor ve bilhassa totaliter toplumlarda insanların kaderleri bu fark ve tesadüflere baÄŸlı kalıyor.

Solomon Volkov’un kaleme aldığı 20. Yüzyıl Rus Kültür Tarihi‘nde, Stalin’in kızının ÅŸair Ahmatova’nın kaderini nasıl deÄŸiÅŸtirdiÄŸine dair kısa bir bölüm yer alıyor. Günümüze birçok açıdan ÅŸaşırtıcı biçimde ışık tutan bir kitap bu: iktidarın baskı mekanizması Mısır ve Aztek’ten, Stalin ve Hitler’den bu yana televizyon ve cep telefonları gibi oyuncaklarla çok renklendi belki, ama çok deÄŸiÅŸmiÅŸ deÄŸil.

AÅŸağıda, Stalin’in kültür ve siyaset adamlarıyla yaptığı toplantılara da katılan kızının ÅŸans eseri Ahmatova okuduÄŸunu anlatan bölüm yer alıyor. SG

Stalin ve kızı Svetlana

Anna Ahmatova’nın “yaÅŸam senaryosu” etkileyicidir: hayata genç ve (kendi deyiÅŸiyle) “neÅŸeli bir günahkar” olarak, ince ve zarif, unutulmaz bir profile (burnunda bir kütlük vardır) ve dikkat çekici kâküllere sahip olan ve AkÅŸam (1912) ve Gül Bahçesi (1914) adlı aÅŸk ÅŸiirleri derlemeleriyle skandallarla dolu feminist bir ün kazanan, bohem bir ÅŸair olarak baÅŸladı; 1940 yılında Stalin karşıtı Requiem‘i yazdı ve sesinin “yüz milyon kiÅŸilik ulusun” bastırılmış çığlığını dile getirdiÄŸini öne sürdü; ve daha sonra, yaÅŸlılığında, ağırbaÅŸlı, ak saçlı, (Eyhenbaum’a göre) “kendi kiÅŸisel yaÅŸamını ulusal yaÅŸam, tarihsel yaÅŸam” sayan görkemli bir çariçe oldu. ..

Anna Ahmatova

Ahmatova Sovyetlere hizmet etmedi, Batıya da gitmedi, “iç sürgün” denen bir ÅŸeyi yaÅŸadı. 1922’den sonra ÅŸiir kitapları artık yayınlanmaz olmuÅŸtu ve gururlu bir yalnızlık içinde yaşıyordu. Ama 1935 yılında, kocası Punin ve oÄŸlu Lev Gumilyev tutuklanınca, Ahmatova Stalin’e mektup yazdı: “Yosef Vissarionoviç, neyle suçlandıklarını bilmiyorum, ama size onurum üstüne yemin ederim ki onlar faÅŸist, casus ya da karşı devrimci örgüt üyesi deÄŸiller. Devrimin başından beri SSCB’de yaşıyorum, aklımla ve yüreÄŸimle baÄŸlı olduÄŸum ülkeyi hiçbir zaman terk etmek istemedim. Åžiirimin yayınlanmaması ve eleÅŸtirmenlerin deÄŸerlendirmeleri bana çok zor zamanlar yaÅŸattığı halde, umutsuzluÄŸa kapılmadım; çok zorlu ruhsal ve maddi koÅŸullarda yaÅŸadım … Leningrad’da tam bir yalnızlık içinde yaşıyorum ve sık sık, uzun süreler hastalanıyorum. Bana en yakın iki insanın tutuklanması benim kaldıramayacağım bir darbe oldu. Yosef Vissarionoviç, sizden kocamı ve oÄŸlumu geri vermenizi rica ediyorum, emin olan bundan hiç piÅŸman olmayacaksınız.”

Stalin kararını mektubun üzerine yazdı: “Punin ve Gumilyev’i serbest bırakın ve rapor verin.” O andan baÅŸlayarak Ahmatova yöneticiyle bir diyaloga girdiÄŸini hissetti. Bunun için iyi de bir nedeni vardı. 1939 yılında Stalin’in genç kızı Svetlana’yı, baÅŸka birinin defterinden kendi defterine Ahmatova’nın ÅŸiirini kopyalarken görmüÅŸ ve ona “Neden kitabını almıyorsun?” diye sormuÅŸtu. Ahmatova’nın kitaplarını bulmanın hiç de kolay olmadığını kızından öÄŸrenen Stalin, ÅŸairin daha sonra yazdığına göre, “ciddi bir ÅŸekilde ÅŸaşırmıştı.”

Ahmatova ayrıca 1939 baÅŸlarında “yazarlar için verilen bir ziyafette Stalin beni sormuş” diye biliyordu. 11 Kasım 1939 günü, Yazarlar BirliÄŸi Daimi Üyeleri kapalı bir oturum yaparak, Stalin’in deneyimli ve gerçek celladı olan Birlik sekreteri Fadeyev’in, “Rus ÅŸiirine yaptığı büyük katkılar nedeniyle” Ahmatova’ya yardım etme önerisini oylamışlardı.

Bu resmi örgütün Ahmatova’ya karşı daha önceden düÅŸmanca ve küçümseyici olan tutumundaki ani deÄŸiÅŸikliÄŸin arkasında kimin olduÄŸu, Fadeyev’in Halk Komiserleri Konseyi BaÅŸkan Vekili Andrey ViÅŸinski’ye yazdığı bir mektuptan anlaşılabilir: Fadeyev ondan Ahmatova’ya Leningrad’da bir oda bulmasını istiyordu, çünkü Ahmatova “devrim öncesinde de, ÅŸimdi de dönemin en önemli ÅŸairiydi.” Stalin’in Mayakovski’yle ilgili ünlü deÄŸerlendirmesine (“Sovyet döneminin en yetenekli ÅŸairiydi ve öyle kalacak”) çarpıcı bir ÅŸekilde benzeyen bu tanım, Stalin’in sözlü emrinin bir kopyası olmalıydı, çünkü acımasızlığıyla ünlü bir Stalin kasabı olan ViÅŸinski, Fadeyev’in ricasını sıradışı bir hevesle yerine getiri.

Ahmatova’ya ayrıca “bir kereliÄŸine 3000 rublelik ödül” ve aylık maaÅŸ verildi. (Fadeyev’in açıklaması etkileyiciydi: “Sonuçta çok yaÅŸamaz.” Fakat Ahmatova yirmi yedi yıl daha ve on bir yıl sonra kendisini vuran Fadeyev’den daha uzun süre yaÅŸadı.)

Stalin, kızı ve Jdanov

Sovyetski Pisatel [Sovyet Yazarı] adlı yayınevi (Ahmatova’ya göre Stalin’den “şiirimi yayınlama” emri almıştı) hızla onun Altı Kitaptan [İz Åžesti Knig] adlı derlemesini, daha doÄŸrusu, seçme eserlerini yayınladı. Bir hikayeye göre bunu Stalin’den Åžolohov istemiÅŸti. Çok ilginç bir ÅŸekilde, kitap Mayıs 1940’ta, Stalin Ödülleri’nin ilk dizisinin hazırlığında ateÅŸli entrikalar dönerken çıktı; hemen dönemin en etkili yazarları olan Åžolohov, Fadeyev ve Aleksey Tolstoy tarafından ödüle aday gösterildi. Onlara Stalin Ödülleri Komitesi’nin baÅŸkanı olan Nemiroviç-Dançenko da destek veriyordu.

Fakat Ahmatova Stalin Ödülü’nü almadı (Hamlet çevirisi için aday gösterilmiÅŸ olan Pasternak da öyle): birisi karşı çıkmıştı. Stalin mi? Sadece Jdanov’un bu konudaki kararı var elimizde: “Ahmatova’nın bu ‘Tanrı’yı öven dualarla dolu rezaleti’ nereden çıktı? Kim teÅŸvik etti bunu?”

Parti Merkez Komitesi SekreterliÄŸi’nin özel bir kararı, Ahmatova derlemesini “ideolojik açıdan zararlı” olduÄŸu için yasakladı ve piyasadan toplatılmasını istedi. Bu boÅŸunaydı, çünkü bütün baskı çoktan tükenmiÅŸti. Bunlar o sırada Ahmatova için ağır bir darbe olmuÅŸtu, ama onun Stalin karşıtı imgesini güçlendirmeye yaradı (buna karşılık Prokofyev ve ÅžoÅŸtakoviç bugün sayısız Stalin Ödülü almaları nedeniyle suçlanmaktadırlar).

Kaynak: Büyülü Koro (Lev Tolstoy’dan Aleksandr Soljenitsin’e XX. Yüzyıl Rus Kültür Tarihi), Solomon Volkov, Yapı Kredi Yayınları, çev. Sabri Gürses, 2010.