Bu makale Sevengül Sönmez editörlüÄŸünde hazırlanan Sabahattin Ali kitabında (Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2013) yer almıştı. Rusça bir versiyonu 2012 yılında Yasnaya Polyana’da sunulan makaleye 67. ölüm yıldönümünde Sabahattin Ali’yi anmak üzere yer veriyorum.
Sabahattin Ali’nin son çantasında bir Yevgeni Onegin olduÄŸu ilk kez yine Sevengül Sönmez’in 2008 yılında küratörlüÄŸünü yaptığı Sabahattin Ali fotoÄŸrafları sergisinde fark etmiÅŸtim. O zamandan beri beni hiç terk etmeyen bir görüntü oldu o son çanta fotoÄŸrafı: Balzac ve PuÅŸkin, bir edebiyatçının son yükü.
SABAHATTİN ALİ’NİN HAYATINDA VE YAPITINDA ÇEVİRİ
Sabri Gürses
1948 yılının Haziran ayında bir gün, Kırklareli’nin Üsküp ilçesinin Jandarma Karakolu’na bir ceset getirildi. İki aydan uzun bir zaman önce öldürüldüÄŸü anlaşılan cesedin kimliÄŸi ancak Aralık ayında saptanabilecekti, ama Haziran ayında, öldürülen adamın geride bıraktığı çantanın içindekilerin fotoÄŸrafı çekildi. FotoÄŸrafta özel eÅŸyaların yanında, iki kitap görünüyordu. Biri Balzac’ın Modeste Mignon adlı romanıydı, fotoÄŸrafta romanın ismi çok net görünmüyordu.1 DiÄŸerinin kapağındaysa, bir Rus kilisesi çiziminin üzerinde açık seçik bir ÅŸekilde “Puschin, Eugen Onegin, Ullstein Verlag Wien†yazıyordu. Aleksandr PuÅŸkin’in Yevgeni Onegin adlı ÅŸiir-romanının Friedrich von Bodenstedt tarafından 1854’te yapılmış Almanca çevirisinin 1946 baskısıydı bu kitap. FotoÄŸrafı çekenlerin bir masanın üstünde yarattığı mizansende, cinayet sırasında kırılan gözlük, fotoÄŸrafın merkezine konan kitabın önünde duruyordu.
2 Nisan 1948’de öldürülen bu adam, Türkiye’nin ünlü yazarı Sabahattin Ali’ydi. Bulgaristan sınırından kaçarak ülkeyi terk etmek istemiÅŸti, çünkü bir süredir yazdığı yazılar nedeniyle öldürülme tehlikesiyle karşı karşıya olduÄŸuna inanıyordu. Bu yüzden onun sınırdan geçmesine yardımcı olması için biriyle anlaÅŸmış, yanına az bir giyim eÅŸyası, pipo, dolmakalem, not defteri, tıraÅŸ makinesi ve sadece iki kitap almıştı.
Katil savcılıkta verdiÄŸi ifadede, yazarla birlikte sınıra yakın bir yerde konakladıklarını, Sabahattin Ali’yi bu konaklama sırasında kitap okurken öldürdüÄŸünü anlattı:
“Gürgen fundalıkları arasında bir yerde oturduk. Çantasını açtı, eline bir kitap aldı, ceketini yere serdi, kol saatini çıkarıp yanına koydu. Sırtüstü uzandık. Geceyi bekliyorduk. […] Elimdeki sopa ile kitap okumakta iken kafasının sol tarafından yüzüne doÄŸru ÅŸiddetle vurdum. Suratı, gözlükleri, kulağı kan içinde kalmıştı, arkasından aynı yere ÅŸiddetle bir daha vurdum. Bu iki darbeden sonra Sabahattin Ali saÄŸ tarafına doÄŸru yere yıkıldı. AÄŸzından burnundan kanlar boÅŸandı. Dikkat ettim. Hafif hafif nefes alıyordu. Bu defa üçüncü bir darbeyi ensesine vurunca nefesi tamamen kesildi. ÖlmüÅŸtü.â€2
Sabahattin Ali’nin okuduÄŸu kitap Yevgeni Onegin olmalı. PuÅŸkin’in kendi uÄŸursuz ölümünün habercisi gibi duran trajik ÅŸiir-romanı, ÅŸair-romancı Ali’nin acı ölümünün de bir habercisi olmuÅŸtu. 41 yaşında ölen yazar 38 yaşında ölen yazarın eserini okuyordu.
Dönemin edebiyatçıları da bu fikirdeydi. BaÅŸdan dergisinin 28 Ocak 1949 tarihli 26. sayısında, Sabri Soran bu düÅŸünceyi oluÅŸturmuÅŸ gibidir.
“GözlüÄŸün kırık
Bir tarafta katil bir sopa
Bir tarafta PuÅŸkin,
Artık o kitap bir ÅŸey söylemez sana,
O rüzgâr esmez artık
Ve kan içinde bembeyaz saçların…
Yıldızlar baÅŸka bir dünyada
Ve kan içinde PuÅŸkin.â€
II
Sabahattin Ali’nin öldürüldüÄŸü sırada Onegin‘i okumakta olduÄŸu fikri, kanıtlanması zor bir fikir. Fakat her koÅŸulda, ülkeyi terk ederken yanında Onegin olması, özellikle önemlidir. Çünkü 1948’de Onegin daha Türkçeye hiç çevrilmemiÅŸti ve dokuz yıl önce, 1939’da toplanan Birinci Türk NeÅŸriyatı Kongresi’nde hazırlanan bir klasik eserlerden yapılacak çeviriler listesinde, PuÅŸkin’den yapılması konuÅŸulan üç çeviriden biridir: Seçme Hikâyeler, Boris Godunof, Onegin.
Sabahattin Ali Almanca öÄŸretmenliÄŸi yaptığı ve 1934’te M.E.B. Talim ve Terbiye Dairesi’nde mümeyyiz olarak, 1935’te M.E.B. NeÅŸriyat MüdürlüÄŸü’nde kalembaşı olarak görevlendirildiÄŸi bu dönemde, Birinci Türk NeÅŸriyatKongresi’nde karar olarak somutlaÅŸan fikirlerin geliÅŸmesinde önemli rol oynamıştır. 1928 yılında, devlet tarafından İngiltere, Almanya ve Fransa’ya dil eÄŸitimine gönderilen 15 öÄŸretmen okulu mezunu arasında, Almanya’ya onunla birlikte giden Melahat Togar onun bu dönemine tanık olanlar arasındadır:
1941-42 yıllarında yayınlanmaya baÅŸlayan Tercüme dergisi onu yeniden bulmamın nedeni oldu. İstanbul’a geliÅŸinde bizi aradı ve konuÄŸumuz oldu. […] Tercüme Bürosu kadrosunda yer almıştı. Hasan Âli Yücel’in Milli EÄŸitim Bakanı olarak klasikler tercümesi iÅŸini bütün ciddiyeti ile ele aldığı o güzel dönemi yaşıyorduk. Yurdun güçlü kalemlerini, dil bilenleri, ozan ve fikir adamlarını çevresine toplamıştı. Kurul toplantılarına katılıyor, çeviri problemleri ile yakından ilgileniyor, kurul çalışmalarının baÅŸarılı sonuçlar almasını saÄŸlamaya çaba harcıyordu… Bu ara Sabahattin’in de deÄŸerli bazı çevirileri yayınlandı: Rainer Maria Rilke’den, E.T.A. Hoffman’dan, Peter Schlihmmil’den… Heinrich von Kleist’in öykülerinden “St. Domingo’da Bir NiÅŸanlanma†ve benim ÅŸimdi hatırlayamadığım daha birçok çeviriler.
Tercüme Bürosu’ndaki iÅŸine son verildikten sonra da, [1943 yılında] Fontamara çevirisi yayınlandı.3
Sabahattin Ali’nin PuÅŸkin çevirileri projesine katılmış, yön vermiÅŸ olduÄŸunun açık bir kanıtı da 1944’te yayımlanan, Rus göçmeni Erol Güney’le birlikte yaptıkları Yüzbaşının Kızı çevirisidir. Güney’in anıları Sabahattin Ali’nin Onegin çevirisine ilgi duymuÅŸ olduÄŸunun açık bir iÅŸareti sayılabilir:
Sabahattin Ali’yi 1940’ların başında Ankara’da Milli EÄŸitim Bakanlığı’nınTercüme Bürosu’nda tanıdım. Bu büronun çevirmenlerindendi. Aynı zamanda Türkçeye çevrilmesi gerekli bulunan klasiklerin seçimi ve yapılan çevirilerin düzeltilmesiyle de görevli idi. [.] Birlikte PuÅŸkin’in Yüzbaşının Kızı romanını çevirirken ne denli sabırlı olduÄŸuna tanık oldum. Rusça bir sözcüÄŸün Türkçedeki anlam ve söyleyiÅŸ özelliklerini olduÄŸu gibi verebilmek için saatlerce sabırla ve dikkatle araÅŸtırma yapardı.4
Sabahattin Ali’nin ülkeyi terk ederken yanına Onegin‘in Almanca çevirisini almış olması, PuÅŸkin’in bu ÅŸiir-romanına özel bir ilgi duyduÄŸunu göstermesinin yanı sıra, eserin çeviri olanaklarını deÄŸerlendirme niyetini de gösteriyor olabilir. PuÅŸkin’in yalın halk dili kullanarak yazdığı Yevgeni Onegin‘i çevirmek için Kuyucaklı Yusuf‘ta yalın bir dil kullanımını baÅŸarıyla sergilemiÅŸ ÅŸair ve romancı Sabahattin Ali çok uygun biriydi.
III
Kronolojik olarak bakıldığında, Sabahattin Ali’nin edebiyat çevirisiyle yoÄŸun olarak ilgilendiÄŸi ve çeviriden hayatını kazandığı dönemin 1934-1944 arasındaki on yıllık dönem olduÄŸu söylenebilir.
1921-1930: Balıkesir ÖÄŸretmen Okulu’na girdi. Kasım 1928’de, 21 yaşında Maarif Vekâleti tarafından Almanya’ya gönderildi. 1930 yılında eÄŸitimini yarıda keserek ülkeye döndü, Almanca öÄŸretmenliÄŸi yapmaya baÅŸladı.
1930-1933: Almanca öÄŸretmenliÄŸi yapmaya baÅŸladı. Yazarlığa adım attı, ilk çeviri öykülerini yayımladı. ÖÄŸretmenlik yaptığı Konya’da tutuklandı ve mahkeme sonucunda Sinop Cezaevi’ne gönderildi. İlk çevirilerini yaptı, cezaevinde bir roman çevirisini yarım bıraktı.5
1934-1944: ÇeÅŸitli öykü ve yazı çevirileri yaptı. Maarif Vekâleti ve Tercüme Bürosu’nda çalıştı. 1938 yılında Devlet Konservatuvarı’nda görevlendirildi, Carl Ebert’in çevirmenliÄŸini de yaptı. Kitap bütünlüÄŸündeki çevirileri de bu yıllarda yayımlandı.6
Çeviri çalışmalarını yaptığı dönem aynı zamanda kendi eserlerini yayımladığı dönemdir: 1934’te ÅŸiir (DaÄŸlar ve Rüzgar)1935’te bir öykü (DeÄŸirmen), 1937’de bir öykü (Ses) kitabı ve bir romanı (Kuyucaklı Yusuf), 1940’ta bir romanı (İçimizdeki Åžeytan), 1943’te bir öykü kitabı (Yeni Dünya) ve bir romanı (Kürk Mantolu Madonna) yayımlanır. 1947 yılındaki öykü derlemesine (Sırça KöÅŸk) kadar bir kitabı yayımlanmamıştır.
IV
Sabahattin Ali’nin çevirileri beÄŸenilmiÅŸ, dil ve edebiyat alanındaki bilgisi kabul edilmiÅŸtir, fakat çevirmen olarak deÄŸil yazar olarak hareket etmiÅŸ ve ünlenmiÅŸtir. Bunun arkasında öncelikle Nâzım Hikmet’in ve Resimli Ay dergisinin olumlu etkisi ve yönlendirmesi olduÄŸunu söylemek mümkün görünüyor.
Nâzım Hikmet, Sabahattin Ali’yi edebiyat hayatının en başında, ilk öykülerini yayımlatmak üzere Resimli Ay dergisine götürmesi sayesinde, 1930 sonunda tanıştıBir gün dergi idarehanesine kısa boylu, gözlüklü bir genç geldi. Almanca bildiÄŸini, hikâyeler yazdığını ve isminin Sabahattin Ali olduÄŸunu söyledi. Hikâyelerinden birini bıraktı, çıktı.â€7
İlk yazısını bize getiriÅŸi Sabahattin’in antiemperyalist, demokratik temayülünü gösteriyordu. Gerek dostluÄŸumuz, gerek Resimli Ay‘ın o zamanki çevresine giriÅŸi, gerekse sonraları Sinop Cezaevi’nde parti üyelerinden bazılarıyla tanışması Sabahattin Ali’nin sosyalist idealleri benimsemesinde tesirli oldu.8
Resimli Ay‘ın yayıncısı olan Sertel çifti de bu görüÅŸü destekliyor. Temmuz 1930’da onun Dostoyevski’den yaptığı öykü çevirisini yayımlayan Sertel’ler onu ÅŸöyle anlatıyor:
Sabahattin Ali, Almanya’da ilerici edebiyatla temas etmiÅŸ, sosyalist eÄŸilimleri olan bir gençti. Fakat kafasında sosyalizm henüz belirli bir ÅŸekil almamıştı. […]Sabahattin’i roman yazmaya teÅŸvik eden Nâzım oldu. Sabahattin’in ilk romanı Kuyucaklı Yusuf Resimli Ay matbaasında basılıyordu. Nâzım her gün makinaların başında eserin basılmasını seyrederdi. İlk nüsha çıktığı gün sevinçle odaya geldi. Baskıyı hepimize gösterdi, gözlerinde adeta, bu romancıyı ben yarattım, der gibi bir ifade vardı.9
“İstanbul’a gelir gelmez ilk iÅŸi Resimli Ay‘a gelip bizlerle tanışmak olmuÅŸtu. […] Nâzım Hikmet, bu gençte yeni ve büyük bir cevher görmüÅŸtü, onu bir yandan kazanmaya, öte yandan da sanat hayatında yetiÅŸtirmeye baÅŸlamıştı.â€10
Nâzım Hikmet’in roman yazmaya teÅŸvik etmesi kısa sürede olumlu sonuç verir: Sabahattin Ali’nin Konya’da Almanca öÄŸretmenliÄŸi yaptığı dönemde (, bu ÅŸehirde yayımlanan Yeni Anadolu dergisinde iki makale çevirisinin yanı sıra Kuyucaklı Yusuf adlı ilk romanı tefrika olarak yayımlanır.
Bu baÅŸlangıç dönemi yazarın perspektifini göstermek açısından yararlıdır. Bu dönemde yazar olarak tutunmanın güç olduÄŸu, on bir yıl sonra, Ahmet Halit Kitabevi’nin sahibi Ahmet Halit’ten aldığı mektuptan anlaşılabilir:
“Kâğıt meseleleri malûm. Ne vakit bol kâğıt bulursak ÅŸüphesiz kitap basacağız. BahsettiÄŸiniz kitabı, muharririn ÅŸahsi parasıyla bastık. Åžimdi daha çok tercümelere raÄŸbet olduÄŸundan elimize geçen kâğıdı bunlara tahsis ettik. Modaya uymaya biz de mecbur oluyoruz. YaÅŸamak için baÅŸka çare yok.â€11
“Tercümelere raÄŸbet olması†sonuçta edebiyatçıları da zorlamakta, çeviriye yöneltmektedir. Nâzım Hikmet, Sabahattin Ali’ye aynı gün yazdığı mektubunda “Harb ve Sulh‘ün birinci cildinin ikinci yarısının†çevirisi üzerinde çalıştığını, bu çalışmayı iki ay içinde bitirmesi gerektiÄŸini anlatmaktadır:
“Tolstoy’u tercüme etmek benim anladığım ve istediÄŸim manada, yani onun edasını ve üslubunu kaybetmeden tercüme etmek öyle iki aylık deÄŸil bir iki yıllık bir iÅŸ.â€12
Aynı yıla ait, daha sonraki, tarihsiz bir mektubunda da Sabahattin Ali’nin çeviri kitaplarını beÄŸendiÄŸini, romanını beklediÄŸini söyler:
GönderdiÄŸin tercüme kitapları aldım. İtalyan muharririninkini [Fontamara] pek beÄŸendim. […]Tercüme dili fevkaladeydi. Romantik hikâyelerdeki [Üç Romantik Hikâye] dil de istilizasyonu bakımından çok muvaffak. Tercümenin ne zor, ne kadar mesuliyetli bir iÅŸ olduÄŸunu tecrübeyle artık bildiÄŸim için ne büyük bir zorluÄŸu nasıl baÅŸarıyla yendiÄŸini gayet iyi anlıyorum. Diyebilirim ki okuduÄŸum en güzel tercümeler bu iki kitaptı. Fakat beni asıl sevindiren romanının 600-700 sayfalık büyük bir eser olacağıdır. Bizim bedbaht Türk edebiyatı öyle korkunç[…]bir çıkmaz içinde ki ancak senin gibi memleketini ve dünyayı, memleketinin ve dünyanın sahici çocuklarını seven ve sayısı maalesef parmakla sayılacak kadar az olan yazıcıların […] hamleleriyle bugünün ve bilhassa yarının geniÅŸ okuyucu kütlelerine doÄŸru gidip onlarla kaynaÅŸarak, onlardan alıp onlara yol göstererek bu çıkmazdan kurtulacak. Romanını nasıl sabırsızlıkla ve ne büyük güvençle beklediÄŸimi tasavvur edemezsin.â€13
Söz konusu roman Sabahattin Ali’nin yazacağını söylese de bugüne dek ortaya çıkmamış olan Ankara adlı roman olmalı. Nâzım Hikmet, Sabahattin Ali’nin Bulgaristan’a kaçarken öldürülmesinden iki yıl sonra cezaevinden çıkar. Sabahattin Ali cinayeti kuÅŸkusuz onun can güvenliÄŸi konusunda kaygı duymasına ve yurtdışına kaçmasında yol açan etkenlerden biri olmuÅŸtur. Rusya’ya kaçtıktan sonra, Sabahattin Ali’nin Rusçaya çevrilip yayımlanmasına ön ayak olur. İçimizdeki Åžeytan adlı romanın 1955 tarihli çevirisine yazdığı sonsözde Sabahattin Ali’nin baÅŸka bir dile, özellikle de Rusçaya çevrilmeyi arzuladığını anlatmaktadır:
Bir gün bana kendisi aynen böyle dedi: ‘Halide Edip Hanımefendi’yi Rusçaya çevirmiÅŸler[…] (Gözlüklerinin arkasından ilk önce alayla, sonra kederle yüzüme baktı.) Bir gün beni de çevirirler mi dersin? (Gözlüklerinin arkasından yüzüme sevinçle bakıyordu.) Boru mu bu? GeleceÄŸin en büyük diline çevrilmek, yüz milyonlarca insanın seni okuması, halkını ve seni sevmesi…â€14
V
Bu noktada önemli bir olgu, Sabahattin Ali’nin çeviri sürecinin öneminin, edebiyat içinde çeviri ve telif arasındaki etkileÅŸimin farkına çok erken bir dönemde varmış ve bu farkındalığı eserlerine yansıtmış olmasıdır.
1931 yılında, yirmi dört yaşında yazdığı Kuyucaklı Yusuf romanında, Ali adlı bir genç bakkalın oyalanmak için kitap okuduÄŸu bölümde, yirminci yüzyılın ilk çeyreÄŸindeki bir taÅŸra kasabasının okuma [kıraat] dünyası ÅŸöyle tasvir edilir:
Kalkıp konsolun üstünde birbiri üstüne yığılı duran kitaplardan birini aldı. Bu, mektep zamanından kalma bir dördüncü sınıf kıraatıydı. Ara sıra, akÅŸamları, böyle kâh bir riyaziye kâh bir tarih kitabını eline alır, belki elli defa okuduÄŸu yerleri bir daha gözden geçirirdi. Dünyada mektep kitabından baÅŸka bir ÅŸey okunabileceÄŸini bilmiyordu. Büyük annesinin ara sıra diÄŸer ihtiyar kadınlarla beraber okuyup aÄŸlaÅŸtığı Muhammediye’yi sıkıcı buluyor, ÅŸube reisinin oÄŸlu Vasfi’de pek bol bulunan, iki sütun üzerine basılmış, tercüme romanları da pek anlamıyordu. Onun kıraat ihtiyacını bu mektep kitapları karşılıyordu (KY s.105)
Bürokratların okuma dünyasıyla sıradan halkın okuma dünyasının yan yanalığını, çevirinin bu iki dünya arasındaki konumunu, baÅŸka bir dünyaya açılan duruÅŸunu gösteren bu tasvir, kasabadaki kahve ortamının, duvar süslemelerin tasviriyle bütünleÅŸmektedir:
“Esmer duvarlarda baÅŸları taçlı, göÄŸüsleri kat kat incili ÅŸiÅŸman Acem güzelleri […] Bunların karşı sırasında diÄŸerleri gibi renkli taÅŸ basması iki ‘Otello’ sahnesi..†(KY s. 97)
Sabahattin Ali’nin bu romanda DoÄŸu ile Batı dünyalarının yan yana geldiÄŸi, iç içe girdiÄŸi, üst üste bindiÄŸi Anadolu kültür dünyasını çok özgün bir ÅŸekilde yorumladığı, bu dünyada birçok çeviri iÅŸleminden geçmiÅŸ kültür öÄŸelerinin varlığını göstermeyi önemli saydığı söylenebilir.
Çeviri olgusu 18 Aralık 1940-8 Åžubat 1941 arasında Hakikat gazetesinde tefrika edilen Kürk Mantolu Madonna romanında çok yüksek düzeyde öne çıkmaktadır. Öncelikle, romana koyduÄŸu, daha sonra vazgeçtiÄŸi ilk isim, yani Lüzumsuz Adam, doÄŸrudan bir çeviri yoluyla aktarılan bir kültür olgusudur: Turgenyev’in Babalar ve OÄŸullar adlı romanında ortaya çıkardığı ve Rus edebiyatı için önemli bir kahraman tipi olan, yabancı bir kültür öÄŸesidir bu.
Kürk Mantolu Madonna‘da çok daha çarpıcı olan ÅŸey, bu romanın kahramanının ve anlatıcısının bizzat çevirmen olmasıdır.
Kürk Mantolu Madonna, yazarlık yaparak yaÅŸayan, ara sıra çeviri de yapan bir gencin bankada iÅŸ bulması, bankanın çevirmeniyle aynı odada çalışmaya baÅŸladıktan kısa süre sonra bu çevirmenin hatıra defterini okumasını anlatmaktadır. Romanın olay akışı bu hatıra defterinde anlatılanlardır ve banka çevirmeninin, yine yirminci yüzyılın ilk çeyreÄŸinde, Almanya’daki öÄŸrencilik yıllarında yaÅŸadığı bir aÅŸk hikâyesi konu edilir.
Romanın başında banka çevirmeni olarak tanıdığımız karakter, bir çiftlik sahibinin oÄŸludur; öÄŸrenim ve ticari görgüsünü artırmak amacıyla KurtuluÅŸ Savaşı yıllarında gittiÄŸi Almanya’da genç bir Yahudi kadına âşık olur, babasının ani ölümüyle Türkiye’ye dönmek zorunda kalır, sevgilisini de yanına çağırmayı vaat eder, fakat ülkede iÅŸler beklediÄŸi gibi gitmez, mirası da verimli olarak kullanamayınca sonunda kendisini istemediÄŸi bir evliliÄŸi yapmış ve baÅŸkasının yanında çevirmen olarak iÅŸe girmiÅŸ bulur.
Roman kahramanın yaÅŸamöyküsüne bakıldığında, tam da aynı yıllarda Almanya’ya eÄŸitime gitmiÅŸ olan Sabahattin Ali’nin yaÅŸamöyküsüyle fazlasıyla örtüÅŸmektedir. Bunu olaÄŸan bir örtüÅŸme olarak ele alırsak, roman karakterinin kendi geçmiÅŸini, okuduÄŸu kitapları ve hayal dünyasını anlattığı kısımları ayrı bir çerçevede deÄŸerlendirebiliriz. Balıkesir’in Havran ilçesinde (Sabahattin Ali’nin doÄŸduÄŸu Edremit ilçesinden biraz uzakta) yaÅŸarken İstanbul’a, Sanayi Nefise Mektebi’ne (Güzel Sanatlar Akademisi) gitmeyi hayal ettiÄŸi dönemdeki hayallerini ÅŸöyle anlatmaktadır:
OkuduÄŸum sayısız tercüme romanlarındaki kahramanlar gibi[…]Bazen büyük kâşifler gibi Afrika’da gezer, yamyamlar arasında görülmemiÅŸ maceralar geçirir, bazen meÅŸhur bir ressam olur ve Avrupa’yı dolaşırdım. Bütün okuduÄŸum kitaplar, Michel Zevaco’lar, Jules Verne’ler, Aleksandr Dumas’lar, Ahmet Mithat Efendi’ler, Vecihi Bey’ler kafamda silinmez ÅŸekilde yer tutmuÅŸlardı. […] Elime geçen her ÅŸeyi okuyor ve her okuduÄŸum ÅŸeyin, ister Mösyö Lökok’un Maceraları, ister Murat Bey’in tarihi olsun, tesiri altında kalıyordum.†(KMM s.48-49)
Daha sonra Almanya’ya gitme olanağı elde eden kahraman çeviri kitapların onun üzerindeki etkisini, yarattığı beklentiyi, çeviriden telife, suretten asıla geçme çabasını ÅŸöyle anlatır:
Bir ecnebi dil öÄŸreneceÄŸimi, bu dilde kitaplar okuyacağımı ve asıl, ÅŸimdiye kadar sadece romanlarda rastladığım insanları iÅŸte bu ‘â€Avrupaâ€da bulacağımı tahmin ediyordum. Zaten muhitimden uzak duruÅŸumun, vahÅŸiliÄŸimin bir sebebi de kitaplarda tanıştığım ve benimsediÄŸim insanları muhitimde bulamayışım deÄŸil miydi?†(KMM s.51)
Kahraman bu kez sözlük yardımıyla Almanca kitaplar okumaktadır:
YavaÅŸ yavaÅŸ kitap okumaya çalışıyor ve bu iÅŸten zamanla daha çok zevk duyuyordum. Bir müddet sonra bu adeta bir iptila halini aldı. Yatağın üzerine yüzükoyun yatarak kitabı önüme açar, yanı başıma eski ve kalın lügat kitabını kor, saatlerce kalırdım. […]Bu sefer okuduklarım, çocukluÄŸumun ve ilk gençliÄŸimin tercüme ve telif kitapları gibi sadece kahramanlardan, fevkalade insanlardan ve görüÅŸmemiÅŸ maceralardan bahsetmiyorlardı. Hemen hemen hepsinde kendimden, etrafımdan, gördüklerim ve duyduklarımdan birer parça buluyordum. (KMM s.53)
Fakat bu kez Almancaya çevrilmiÅŸ kitaplardan etkilenir:
zerimde en çok tesir yapanlar Rus muharrirleriydi. Turgenyev’in koskocaman hikâyelerini bir defada sonuna kadar okuduÄŸum oluyordu. Hele bunlardan bir tanesi günlerce sarsmıştı. “Klara Miliç†ismindeki bu hikâyenin kahramanı olan kız, oldukça saf bir talebeye âşık oluyor, fakat buna dair hiç kimseye bir ÅŸey söylemeden, böyle bir aptalı sevmenin hicabıyla, müthiÅŸ iptilasının kurbanı olup gidiyordu. Bu kızı nedense kendime pek yakın buluyordum.†(KMM s.54)
Burada ilginç olan bir ayrıntı kahramanın Sabahattin Ali gibi Rus edebiyatını Almanca üzerinden tanıması, bir baÅŸka ayrıntı da adı geçen Klara Miliç‘in 1944’te Erol Güney ile Oktay Rıfat tarafından çevrilip Maarif Vekâleti tarafından yayımlanmış olmasıdır.
“.odamda Turgenyev’in veya Theodor Storm’un hikayelerine kapanacağımı düÅŸündükçe.†(KMM s. 62)
Theodor Storm da 1944’te (Sabahattin Ali’nin çeviriye yönelttiÄŸi) Sevgi Sanlı tarafından çevrilmiÅŸ ve Maarif Vekâleti’nin “Dünya Edebiyatından Tercümeler, Alman Klasikleri†dizisinde yerini almıştır.
Kürk Mantolu Madonna, Sabahattin Ali’nin ruh dünyasının, Batı dünyası, yabancı diller, çeviri iliÅŸkileri üzerine düÅŸüncelerinin bir aynası gibidir. TaÅŸralı bir gençten ülkenin önemli yazar ve dil uzmanlarından biri olmaya, hatta baÅŸkentte çeviri kültür politikasına yön veren kurumların içinde, bu politikaya fiilen katılmaya giden süreçte bir “lüzumsuz adam†olmak, öyle kalmak kaygısı, bir kurumda sönük bir karakter olup çeviriden öteye geçememek kaygısı Sabahattin Ali’de hep canlı olmuÅŸ olmalıdır. Halide Edip’in Rusçaya çevirisi hakkında Nâzım Hikmet’e söyledikleri bu kaygıyı yansıtıyor.
DiÄŸer yandan, Sabahattin Ali çevirinin hayattaki rolünü ve maliyetini hep hesaplamış, çevirmen karakterlere eserlerinde bu çerçevede yer vermiÅŸtir. 1947 tarihli Dekolman adlı öykü bunun en parlak örneklerinden biridir. Bu öykünün karakteri neredeyse birebir olarak Kürk Mantolu Madonna‘daki üst anlatıcı ile hatıra defterindeki öykünün kahramanının bir bileÅŸimi gibidir; öykünün konusu bir çevirmenin onun emeÄŸini küçümseyen müÅŸterilerinden intikam almasıdır:
Yine iÅŸsiz dolaÅŸtığım günlerdeydi. Ankara’da hususi bir hastane sahibi olan bir akrabamın yanında sığıntı gibi yaşıyordum. […]hastaneye gelip giden doktorlara, lâzım oldukça ufak tefek tercümeler yapıyordum. Bazen, o günlerde bir dış gebelik ameliyatı yapacak olan doktor bana ‘Kadının fizyolojisi ve patolojisi’ adlı 20 ciltlik almanca eserden beÅŸ on sahifelik bir makale verir, satırı bir kuruÅŸtan tercüme ettirirdi. Koskocaman bir lügat büyüklüÄŸündeki kitabın sahifesini böylece kırk sekiz kuruÅŸa Türkçeye çevirmiÅŸ olurdum. Bazen de herhangi bir tıp mecmuasındaki yedi sekiz sahifelik makaleyi götürü olarak iki buçuk liraya tercüme ederdim. Daha o zamanlar vizitelerine beÅŸ lira, on lira alan doktorlar, benim, bilmediÄŸim tıp terimlerini bulmak için beÅŸ altı lûgat karıştırarak üç günde yaptığım bir tercümeye verdikleri bu iki buçuk lirayı bile çok görürler, eksiltmeye çalışırlardı. Ama bir gün onlardan bunun acısını çıkardım. (SK s.114-115)
Bir gün, nüfuzlu bir adamın “dekolman†adlı göz hastalığı için gerekli ameliyatı yapmaktan çekinen doktorlar, bu tehlikeli ameliyat için “Alman yahudisi bir profesörü†çağırırlar. Fakat sonra, kendileri bu tehlikeyi göze alamadıkları halde, profesörü karalamaya baÅŸlarlar. Bu durumu gözleyen çevirmen, ÅŸans eseri tıp dergilerinden birinde bu ameliyat hakkında bir yazı okur. EmeÄŸini küçümseyen doktorlardan intikam almak için, onlara bu yazıdan bahseder ve her zamanki bedelden çok daha yüksek bir bedele çevirmeyi önerir. Çaresiz kalan doktorlar bu teklifi kabul ederler.
Hemen mecmuayı elimden aldılar, baÅŸlarını bir araya toplayıp yazıyı söktürmeye çalıştılar. Üçer beÅŸer aylık seyahatleri sırasında öÄŸrendikleri almanca ile bu yazıyı anlayamadılarsa da, mahiyeti hakkında bir fikir edinmiÅŸ ve ehemmiyetine hükmetmiÅŸ olacaklar ki, içlerinden biri bana dönüp:
“Haydi, bu akÅŸama kadar ÅŸunu bize tercüme et!“ dedi.
“Çalışırım, ama iki yüz liranızı alırım.â€
Bu çeÅŸit yazıların en kabadayısını bana haydi haydi beÅŸ liraya çevirtmeye alışmış olan bir doktor, ÅŸaka mı ediyorum diye yüzüme baktı. Ciddi olduÄŸumu anlayınca:
“Budala mısın be!â€dedi.
“Hakkın var, ÅŸimdiye kadar çok budalalık ettim. Müsaade buyurun da böyle sıkışık olduÄŸunuz bir zamanda acısını çıkarayım.â€
[…] yüz lira mukabilinde akÅŸama kadar tercüme etmeye razı oldum. Elli lirasını peÅŸin aldım, yukarı kattaki odama çıktığım gibi, iÅŸe koyuldum.
Her zaman olduÄŸu gibi, beÅŸ altı lügat yardımı ile, çok kere tıp terimlerinin önce Fransızcasını, sonra Türkçesini araya araya gece saat ona doÄŸru tercümeyi bitirdim. Doktorlar salonda bezik oynuyorlardı. Yanlarına gidince merakla makalenin tercümesini dinlemeye baÅŸladılar. Bazı kelime ve tabirleri, doktorluk dili üzere tashih ettiler.†(SK, s.120-121)
Hiç beklenmedik bir sapmayla, ÅŸaşırtıcı bir ÅŸekilde sona eren öykü, edebiyat tarihimizde, çeviri sürecinin kapsamlı bir ÅŸekilde, çeviri emek bedelinin ve sömürüsünün de ele alındığı nadir örneklerden biridir.
VI
Sabahattin Ali’nin kültür hayatıyla ilgili önemli bir soru da, Sabahattin Ali’nin sosyalizme, toplumculuÄŸa ne zaman yönlenmiÅŸ olduÄŸu sorusudur. Çeviri perspektifini anlamayı da saÄŸlayacak olan bu soru kesin hatlarıyla çözülmemiÅŸ gibi duruyor.
Yaygın kanı Sabahattin Ali’nin Resimli Ay çevresine girdikten ya da ilk tutuklanmasından sonra, yani 1930’lu yıllarda, Türkiye’de, büyük ölçüde Nâzım Hikmet’in etkisiyle sosyalizme yöneldiÄŸi ÅŸeklindedir. Hatta 1940 sonrasında yaÅŸadığı sıkıntıların baÅŸlıca sorumlularından olan, eski arkadaşı Nihal Atsız da bu kanıdadır; örneÄŸin 1933’teki bir mektuplaÅŸmalarında Atsız ÅŸöyle demektedir:
Hele senin gibi bir dâhi namzedinin Nâzım Hikmet gibi, falan gibi bir iki satılık herife inanıp da kendi memleketinin aleyhine neticeler verebilecek fikirlere iÅŸtirakini senin zekânla kabil-i telif bulmam. Sen bir zamanlar adamakıllı milliyetperverdin. Birkaç salak senin fikrini nasıl çeldi de ÅŸu zıkkıma meylettin (daha doÄŸrusu meyleder göründün) anlayamıyorum. Senin hiçbir zaman komünist olamayacağını biliyorum.15
Fakat Hasan İzzettin Dinamo’nun anılarında Sabahattin Ali’nin aÄŸzından aktardığı bazı bilgiler, yaygın kanıyı sarsacak niteliktedir. Sabahattin Ali 1930 yılında Almanya’dan Türkiye’ye dönmesinin nedeninin, orada baskı altında olan sosyalistlerle yakınlık kurması ve bu durumun can güvenliÄŸini tehdit etmeye baÅŸlaması olduÄŸunu anlatır. Yani Hitler’in Almanya’da iktidara gelmesi ve II. Dünya Savaşı’nı baÅŸlatması sürecinde Türkiye’de de etkisi hissedilecek olan bir baskı sürecini daha baÅŸlangıç aÅŸamasında tanımıştır:
Almanya’daki komünist ya da sosyal demokrat arkadaÅŸlarımı düÅŸünüyorum. Bunlar, Spartakistler’in en son kuÅŸaklarıydı. FaÅŸizmle korkunç bir biçimde boÄŸuÅŸuyorlardı. Her gün içlerinden bir ikisi yitiyordu. Okulumuzun içinde Hitlerciler yuvalanmıştı. Bütün üniversitelerde ve yüksek okullarda bu can alıcı örgütler kurulmuÅŸtu, öÄŸrencileri türlü usullerle kışkırtıyorlar, komünist, sosyal demokrat ya da herhangi bir biçimde NaziliÄŸe karşı olanları açığa çıkarıyor, sonra fena halde dövüyor, aÅŸağılıyor, paçavra haline getiriyor, böylece ya okuldan kaçırıyor ya da bir kuytulukta öldürüyorlardı. Bu Nazi yandaÅŸlarının en çok diÅŸ biledikleri kiÅŸi ben olmuÅŸtum. Åžundan ki, aÅŸağılanan öÄŸrenciler zamanla hep benim çevremde toplanmışlardı. Türk oluÅŸum, düÅŸmanlarımı durduruyordu. EÄŸer Hitler’in orduları Türkiye’ye girseydi o zaman benim başım da belaya girebilirdi. Åžimdi eski müttefik bir memleketin gençlerinden olmam bana biraz olsun dokunulmazlık veriyordu. Çevreme sığınan sosyal demokratlar da zamanla azaldı, hele Yahudiler hiç kalmadı. O zaman, tehlikenin benim başımda döndüÄŸünü anladım. Bir gün hasımlarımdan habersiz trene atladığım gibi Türkiye’nin yolunu tuttum, yoksa biraz daha gecikseydim Spartakist olarak ben de yaÅŸamımı yitirebilirdim.16
Nâzım Hikmet’in yorumu bununla kısmen çeliÅŸir:
O zamanlar sadece edebi münakaÅŸalar ÅŸekli altında legal olarak ortaya konulabilen siyasi meseleleri onunla müzakere ediyorduk. Sabahattin Ali, çok kısa zamanda, dergide faal rol oynamaya baÅŸladı. Sovyetler BirliÄŸi’ne karşı derin bir sevgi besliyordu. Sovyetler hakkında hakikati aksettiren birçok Türkçe ve Almanca kitaplar okuyor, Marksist Leninist edebiyata karşı ilgi gösteriyor, sosyalizm diyarındaki hayat hakkında sık sık sualler soruyordu. Bu devrede Tolstoy, Çehov, Gorki ve Åžolohov’un eserlerini okudu. Kısa bir zaman sonra buluÅŸmalarımız kesildi; ben hapishaneye düÅŸtüm. Daha sonra, Sabahattin Ali’nin Konya’da öÄŸretmenlik yaptığını, Mustafa Kemal ve rejimi hakkında yazdığı bir hicviye yüzünden mahkûm edilerek Sinop Hapishanesi’ne gönderildiÄŸini öÄŸrendim. O zamanlar, Sinop Hapishanesi’nde büyük bir sosyalist grubu yatıyordu. Sabahattin Ali, sosyalistlerle yakın dostluk peyda etmiÅŸ, onların savaÅŸ azmine ve halk davasının zaferle neticeleneceÄŸi hakkındaki sarsılmaz imanına hayran kalmıştı. Sabahattin Ali ile yeniden ve bu defa ebedi olarak ayrıldık. Ben tekrar hapse düÅŸtüm.17
Fakat Dinamo’nun aktardığı bilgi Atsız ve çevresinin yadırgadığı deÄŸiÅŸimi, İçimizdeki Åžeytan romanına giden süreci ve Sabahattin Ali’nin bazı çeviri projelerini daha anlaşılır hale getiriyor. ÖrneÄŸin 1933 yılında, cezaevinde Jack London’dan Demir Ökçe çevirisini yarım bıraktıktan kısa bir süre sonra, 1934 yılında, serbest kaldığı dönemde AyÅŸe Sıtkı’dan Buharin çevirisi istemesi ilginçtir:
Üç kitap gönderiyorum. Okur okumaz bir tanesini derhal bana iade edeceksin (Manifest‘i). DiÄŸerlerini, yani Buharin ile Stalin’in kitaplarını, bilhassa birinciyi muhakkak tercüme etmen lâzımdır. En faydalı çalışmak yolu ÅŸimdilik budur. … Türkçe mukabillerini kati olarak bulamadığın kelimelerin yanına Fransızcalarını da yaz, fakat muhakkak, parantez içinde olarak, bir veya birkaç Türkçe mukabil yaz. Biz ya bunlardan birini seçeriz ve o kelime için artık hep onu kullanırız, yahut da yeni bir kelime bulur ve onu müsveddede iÅŸaret ederiz…18
Bu ilginç alıntı, her koÅŸulda, sadece Sabahattin Ali’nin deÄŸil, dönemin ilerici aydınlarının genel olarak bir kültür ve çeviri programı arayışı içinde olduÄŸunu hatırlatır. Sabiha Sertel 1930’larda yayınladıkları Tan Kitabevi Cep Kitapları serisinin hikâyesini ÅŸöyle anlatmaktadır:
Tan’da çalıştığım günlerde cep kitapları diye bir seri yayınlıyordum. Bu kitaplar Amerika’da ‘Senede Yüz Kitap’ baÅŸlığı altında çıkıyor, çeÅŸitli konuları ele alıyordu. Ben bu kitapları Türkçeye çeviriyordum. .. Memlekete ait konuları yetkililere yazdırıyordum. Kitaplar halk arasında büyük bir raÄŸbet gördü.19
Sabahattin Ali’yi de çeviriyi bir kültür aktarımı olarak gören, yirminci yüzyılın ilk yarısında çeviri aracılığıyla ulusal kültür yapıcılığını amaç olarak belirleyen aydınlar arasında görmekte yarar var; bu aydınların zaman içinde Maarif Vekâleti’nin Tercüme Bürosu’nun programlı çalışması içinde toplanmaları bir tesadüf deÄŸildir. Tarihin o döneminde ulusalcılığın birbiriyle çeliÅŸtiÄŸi ölçüde örtüÅŸen, farklı dünya görüÅŸleriyle iç içe geçmesi, dönemin farklı anlarında bazen özdeÅŸ gibi görünmesi, bazen ayrışması doÄŸaldır. Bu çerçevede Sabahattin Ali’yi Almanya’ya Pertev Naili Boratav ile birlikte uÄŸurlayan arkadaÅŸları Nihal Atsız’ın, kısa süre sonra onları sosyalistlikle suçlamaya, onların da onu ırkçılıkla suçlamaya baÅŸlaması önemli bir kırılma olarak görünüyor.
Bu yüzden Sabahattin Ali’nin ne zaman sosyalizme yakınlık duyduÄŸu, Almanya’daki eÄŸitimini yarım bırakarak neden döndüÄŸü sorusu hâlâ önemli bir inceleme konusu olarak duruyor.
VII
Sabahattin Ali’nin katili 2 Temmuz 1949 günü yargılandı. Mahkemede zabıtlar ve deliller gözden geçirildi. Sabahattin Ali’nin eÅŸyaları dört torbada toplanmıştı. “İlk torbadan eski bir el çantası, meÅŸin ceket, meÅŸin baÅŸlık, lastik çizme çıktı. El çantasının içinde zarflar içinde dergiler, kitaplar da vardı.â€20 Buna göre, fotoÄŸrafta görünen Balzac ve PuÅŸkin’den baÅŸka kitap ve yayınlar da olmalı Sabahattin Ali’nin yanında.
“..avukat Edip Türkmen de Sabahattin Ali’nin öldürüldüÄŸü zaman okuduÄŸu kitabın Tom Johnson olduÄŸunun zapta yazılmasını rica etti.â€21
Bu garip bir bilgi, çünkü Tom Johnson adlı yazarın kimliÄŸinin belirsiz olması (acaba Tom Jones adlı roman mı yoksa İrlandalı sosyalist Tom Johnson mı kastediliyor?) bir yana, ülkeyi gizlice terk etmeye karar veren bir yazarın yanına aldığı kitap ağırlığının ayrıntılı bir ÅŸekilde kayda geçirilecek kadar önemsenmesini anlamak zor. Bu yüzden elimizdeki verilerden yola çıkarak, Sabahattin Ali’nin o sırada Yevgeni Onegin‘ i okumakta olduÄŸunu hayal etmek, hatta belki de Bulgaristan üzerinden Rusya’ya geçmek niyetinde olduÄŸunu, bu yüzden ona yeni macerasında aracılık edebilecek bir PuÅŸkin çevirisini hayal ettiÄŸini hayal etmek de daha gerçekçi olabilir.
KAYNAKÇA
Sabahattin Ali, Hep Genç Kalacağım, Haz. Sevengül Sönmez, Yapı Kredi Yayınları, 2008.
Sabahattin Ali, Kuyucaklı Yusuf, Cem Yayınları, 1980.
Sabahattin Ali, Kürk Mantolu Madonna, Yapı Kredi Yayınları, 51. bsm, 2012.
Sabahattin Ali, Sırça KöÅŸk, Bilgi Yayınevi, 2. bsm, 1975.
Asım Bezirci, Sabahattin Ali, Gözlem Yayınları, 1979.
Hasan İzzettin Dinamo, TKP, Aydınlar ve Anılar, Yalçın Yayınları, 1989.
Mehmet Ergün, “Nazım Hikmet ile Sabahattin Ali,†Evrensel Kültür, 125.
Haluk Oral – M. Åžeref Özsoy, Erol Güney’in Ke(n)disi, Yapı Kredi Yayınları, 2005.
AyÅŸe Sıtkı İlhan-DoÄŸan Akın, İki Gözüm AyÅŸe, Bilgi Yayınevi, 1997.
Atilla Özkırımlı – Filiz Ali Laslo, Sabahattin Ali, Cem Yayınevi, 1979.
Sabiha Sertel, Roman Gibi, Ant Yayınları, 1969.
M. Zekeriya Sertel, Hatırladıklarım, Yaylacık Matbaası, 1968.
Sevengül Sönmez, “Sabahattin Ali’nin OkuduÄŸu Yabancı Yazarlar,†EÅŸik Cini, 2008.
Kemal Sülker, Sabahattin Ali Dosyası, Ant Yayınları, 1968.
SABAHATTİN ALİ’NİN ÇEVİRDİĞİ KİTAPLAR
Sofokles, Antigone, Maarif Vekaleti, 1941
H. Von Kleist, A. V. Chamisso ve E. T. A. Hoffman, Üç Romantik Hikâye, Maarif Vekaleti, 1943
Ignazio Silone, Fontamara, Akba Kitabevi, 1943
Fr. Hebbel, Gyges ve YüzüÄŸü, Maarif Vekaleti, 1944
A.S. PuÅŸkin, Yüzbaşının Kızı (Erol Güney’le birlikte), Maarif Vekaleti, 1944
Feodor Mihayloviç Dostoyevski, “Namuslu Hırsızâ€, Resimli Ay, (5), Temmuz 1930 (öykü)
Friedrich Stendhal, “Alman Darülfünunundaki Vakalara Dairâ€, Atsız Mecmua, (4), 15 AÄŸustos 1931
Fritz Stenberg, “Marksizm ve İhtibas. Marx ve Freudâ€, Yeni Anadolu, 1-3 Haziran 1932
Lord Byron, “Geceler Hayrolsunâ€, Çığır, (24), Ocak 1934
John Greenleaf Whittier, “Esir Kadınların Åžarkısıâ€, Varlık, (22), 1 Haziran 1934 (ÅŸiir)
Heinrich Heine, “Mahpusun Åžarkısıâ€, Çığır, (15-16), Temmuz-AÄŸustos 1934
Liam O’Flahery, “VatandaÅŸ Harbiâ€, Varlık, (51), 15 AÄŸustos 1935 (öykü)
Panteleymon Romanof, “Karanlıkâ€, Varlık, (58), 1 İlkkânun 1935 (öykü)
Manfred Kyber, “Beklenen Dakikaâ€, Varlık, (67) 15 Nisan 1936 (öykü)
Gotfried Keller, “Bir ÇocuÄŸun Terbiyesiâ€, Varlık, (77) 15 Eylül 1936 (öykü)
İ.Lefim Sosulya, “Bir İdealist ve BeÅŸeriyetâ€, Varlık, (83), 15 Aralık 1936
“Shakespeare’in Almancaya Tercümesi Hakkındaâ€, Tercüme, (6), 19 Mart 1941
Rainer Maria Rilke, “Sancaktar Cristoph Rilke’nin AÅŸkına ve Ölümüne Dairâ€, Tercüme, (9), 19 Eylül 1941
Gotfried Keller, “Edebiyatçılar Arasındaâ€, Tercüme, (16), 19 Kasım 1942
1 Bu roman 1947 yılında Maarif Vekâleti için Oktay Rifat tarafından çevrilmiÅŸ ve yayımlanmıştı.
2 22 Åžubat 1950 tarihli Gerçek gazetesinden aktaran Asım Bezirci, Sabahattin Ali, Gözlem Yayınları, 1979, s. 52; ayrıca Kemal Sülker, Sabahattin Âli Dosyası, Ant Yayınları, 1968.
3 s. Atilla Özkırımlı – Filiz Ali Laslo, Sabahattin Ali, Cem Yayınevi, 1979. s. 61-63.
4 a.g.e. 115-116
5 Bezirci, a.g.e., s. 31. Jack London’ın Demir Ökçe adlı romanını çevirmeye baÅŸladı, yarım bırakıp Emin Türk Eliçin’e devretti.
6 Dergilerde yayımlanan çevirilerinin Sevengül Sönmez tarafından hazırlanan tam bir listesi yazının sonunda yer almaktadır.
7 Nâzım Hikmet, “Mücahit ve Muharrir Sabahattin Aliâ€, Yazılar 1, YKY İstanbul 200 s. 291
8 Nâzım Hikmet, “Sabahattin Ali Üstüneâ€, Yazılar 1, YKY İstanbul 200 s. 296
9 Sabiha Sertel, Roman Gibi, Ant Yayınları, İstanbul 1969 s. 133
10 M. Zekeriya Sertel, Hatırladıklarım, Yaylacık Matbaası, İstanbul 1968, s.287
11 Sabahattin Ali, Hep Genç Kalacağım, Haz. Sevengül Sönmez, İstanbul YKY 2008, s. 392
12 a.g.e. s. 393
13 a.g.e. s. 398
14 Özkırımlı-Laslo, a.g.e. s.15.
15 Sabahattin Ali, Hep Genç Kalacağım, Haz. Sevengül Sönmez, İstanbul YKY 2008, s. 224
16 Hasan İzzettin Dinamo, TKP, Aydınlar ve Anılar, Yalçın Yayınları, 1989. s.276-277. Ayrıca bkz. Cansu Fırıncı, “Sabahattin Ali’ye dair bazı yanılgılar ve düzeltmeler†Sanat Cephesi, Eylül 2006-Ocak 2007 (İnternet yayını: http://cansufirinci.wordpress.com, son eriÅŸim AÄŸustos 2012).
17 “‘Önsöz’ Yerine,†Nâzım Hikmet, Özkırımlı-Laslo, a.g.e. içinde, s. 11 (Bu derlemeye alınan yazı, Novoye Vremya dergisinde Åžubat 1952’de yayımlanmış, 1952 yılında DüÅŸman adıyla Bulgaristan Komünist Partisi tarafından basılan öykü derlemesinde ve ayrıca İçimizdeki Åžeytan‘ın 1955 Rusça baskısının içinde kullanılmış).
18 AyÅŸe Sıtkı İlhan-DoÄŸan Akın, İki Gözüm AyÅŸe, Bilgi Yayınevi, Ankara 1997, s.
19 Sabiha Sertel, Roman Gibi, Ant Yayınları, İstanbul 1969, s.192
20 Kemal Sülker, Sabahattin Ali Dosyası, Ant Yayınları, İstanbul 1968, s.95
21 Kemal Sülker, a.g.e. s.96


