(İstanbul Üniversitesi Rus Dili ve Edebiyatı bölümü öÄŸretim görevlisi Doç. Dr. Türkân Olcay’ın bu çalışması, ilk olarak Ukrayna Harkov Ulusal “V.N.Karazin†Üniversitesi ile Filolojik Ekolünün 200. yıldönümü kutlamaları çerçevesinde 2 Ekim 2003 tarihinde, Russkaya literatura v Turtsii (“Rus Edebiyatı Türkiye’deâ€) baÅŸlığıyla sunulmuÅŸ, daha sonra Littera dergisi, sayı 18’de geniÅŸletilmiÅŸ ve yeni bulgular eklenmiÅŸ olarak Cumhuriyet Dönemi Öncesi Rus Edebiyatından Türkçeye Yapılan Çeviriler Üzerine adıyla yayınlanmıştır. Çeviribilim‘de yazarının izniyle yayınlanmaktadır.)
Yabancı dillerde yazılmış yapıtlarla tanışıklılığımız 18. yüzyılda baÅŸladı. İlk zamanlarda çeÅŸitli bilim dallarıyla, teknik konularla ilgili yapıtların çevirileri ağırlıkta, edebiyat ve sanat yapıtlarının çevirileri kısıtlı sayıdaydı. Tanzimat’ın ilanıyla (1839) Batının o dönemdeki yapıtlarının çevrilerek Türk okuruna ulaÅŸtırılması bir ihtiyaç haline geldi.[1] Batı dillerinden, özellikle Fransızcadan edebiyat, felsefe, fen ve sosyal bilimler, güzel sanatlar gibi alanlarda dilimize kazandırılan yapıtların sayısı bu dönemde hızla arttı.
Osmanlı döneminin okurları Batı edebiyatını ilk olarak Fransızcadan yapılan çevirilerle tanıdılar. 1859 yılında İbrahim Åžinasi’nin Fransızcadan çevirdiÄŸi birkaç ÅŸiiri kapsayan Terceme-i Manzûme ile Münif PaÅŸa’nın Voltaire, Fontenelle ve Fénelon’dan çevirdiÄŸi felsefe diyaloglarını kapsayan Muhaverât-ı Hekimiye yayınlandı. Bunları 1862 yılında Yusuf Kâmil PaÅŸa’nın çevirdiÄŸi Télémaque (Terceme-i Telemak) ve Münif PaÅŸa’nın MaÄŸdurîn Hikâyesi ismiyle Türkçeye çevirdiÄŸi Victor Hugo’nun Sefiller romanı izledi.
Bu dönemde çevirilerin yanı sıra Fransız kültürünü ve edebiyatını tanıtan makale ve kitaplar da yayınlanmaya baÅŸladı.
Türk aydın çevrelerinin ilgisi Fransız kültürü ve edebiyatıyla sınırlı kalmadı. İngiliz[2] ve Alman[3] edebiyatlarından çeviriler de yapıldı ancak bunlar önce Fransızcadan, daha sonra kendi dillerinden çevrilmiÅŸlerdi.
Türk okurlarının Rus edebiyatıyla tanışıklığı Fransızcadan yapılan ilk edebi çevirilerden 25 yıl kadar sonra baÅŸlamıştır. Türkçeye çevrilen ilk Rus yazarın Aleksandr S. Griboyedov olduÄŸu saptanmıştır.[4] Söz konusu yazarın Akıldan Bela (Gore ot uma) adlı dört perdelik komedisi 1300’de (1883/1884) yayınladığı Mizan gazetesine atfen “Mizancı†lakabıyla anılan Dağıstan kökenli Mehmed Murad tarafından Rusçadan dilimize kazandırılmıştır. Önde gelen Rus okullarında öÄŸrenim görmesi sonucu Rusçayı çok iyi derecede bilen Murad, kendi hayatı ile oyunun Çatski adında baÅŸkiÅŸisi arasında yakınlık görmüÅŸ, yapıtın çevrilip yayınlanması “kendisine bir teselli†olmuÅŸtur.[5] Mehmed Murad Rus edebiyatından dilimize bir tek bu yapıtı kazandırmıştır.
Griboyedov’un oyununun yayınlanmasından üç yıl sonra Rus edebiyatının en önde gelen ÅŸairlerinden Mihayil Y. Lermontov’un lirik bir ÅŸiiri çevrilip[6] Mehmed Murad’ın 20 Receb 1304/14 Nisan 1887 tarihli Mizan gazetesinin 26. Sayısında Fünûn ve Edebiyat genel baÅŸlığı altında yer almıştır:
Ol dem ki hazân-nümâ enînler
Mevc-âver olur misâl-i derya
Ol dem ki durur nihân ü peydâ
Evrak arasında bir gül-i ter
Ol dem ki gusûn û berk-i eşcâr
Te’sir-i nesîm ile seher-gâh
Mânende-i âh û vâh-ı cân-gâh
Bir savt-ı hazîn-ter eyler izhâr
Ol dem ki olur bana nümâyân
Otlar arasında bir çiçekçik
Mahzûn duruşu edâsı nâzik
Pür-jâle cemâli, sanki giryân.
Esmekle nesîm-i nükhet-âver
Gâhî edip ihtirâz peydâ
-Bir duhter-i nâz perver-âsâ-
Güyâ bana iltifât eyler.
-Kalmaz o zaman gönlümde mihnet
Endûh û melâl olur girîzân
OlmuÅŸ gibi sârî-i dil ü cân
Eşyâda bedîd olan terâvet
Kâbil-derirn- ol zaman cihânda
Mes’ ûd ola bir dil-i gam-âgâh
Tâbân olur ol zamanda Allah
Gönlümde, zemînde, âsümanda.[7]
Çevirinin kime ait olduÄŸu belirtilmeyen bu ÅŸiir “Rusya Meşâhiri-i Åžu’arâsından (Lermentof)’un bir manzumesidir ki matbaamızda Rusçadan Menemenlizâde Tahir Beyefendi tarafından tanzîm edilmiÅŸtir†notuyla yayınlanmıştır.[8]
1889 yılında, Nilüfer dergisinin Åžubat, Mart ve Eylül sayılarında Çiftçi Åžarkısı, KuÅŸcağız, Rusya Çarı Birinci Petro ile Bir Köylü adlı ÅŸiirler R.Vahyî tarafından çevrilip yayınlanmıştır.[9] Söz konusu ÅŸiirler tarafımızdan incelenerek bazı ipuçlarına ulaşılmıştır. BeÅŸ bentlik ilk ÅŸiirin her bendinin sonunda tekrarlanan “Haydi sürüklen bakalım beygirim†dizesi ÅŸiirin, Aleksey V. Koltsov’un on bentlik Çiftçi Åžarkısı (Pesnya paharya) ÅŸiiri olduÄŸunu tespit etmemizde yol göstermiÅŸtir.[10] KuÅŸcağız adlı ÅŸiirin konusu ise F.A.Tumanski’nin 1826 yılında yazdığı KuÅŸcağız (Ptiçka) adlı yapıtı olduÄŸu yönündeki düÅŸüncelerimizi desteklemektedir.[11]
Rusçadan Türkçeye ilk ÅŸiir çevirilerini yapan Vahyî, çevirilerini bir defterde toplamış,[12] bu defter sayesinde İvan A. Krılov’un Kara Karga ile Tilki (Vorona i lisa) EÅŸek ve Bülbül (Osyol i solovey) ve Karınca (Muravey) fabllarının 1891 yılında onun tarafından Türkçeye çevrildiÄŸi saptanmıştır.[13]
Rus edebiyatından yapılan çeviriler sadece ÅŸiir türüyle sınırlı deÄŸildir kuÅŸkusuz. 1890 yılından itibaren dilimize art arda kazandırılan düzyazı türündeki yapıtların sayısında gözlemlenen artış ülkemizde Rus edebiyatına yönelik ilginin yükseldiÄŸinin habercisidir. Askeri okullarda Rusçanın öÄŸretimine baÅŸlanması ve bir doÄŸu bilimcisi olan kontes Olga Sergeyevna Lebedeva’nın[14] Kazan’dan İstanbul’a gelmesi bu ilginin artmasında önemli rol oynamıştır.
Türkiye’de Madam Gülnar ya da Olga de Lebedeff olarak bilinen Kontes Olga Sergeyevna, 1889 yılında Stockholm’da düzenlenen 8. Uluslararası Oryantalistler Kongresi’nde tanıştığı yayıncı ve yazar Ahmet Midhat Efendi’nin daveti üzerine 3 Ekim 1890 yılında İstanbul’a geldi.[15] Kontes, bu ilk ziyareti sırasında, doÄŸu bilimine katkılarından dolayı PadiÅŸah II. Abdulhamit tarafından ikinci dereceden bir Åžefkat niÅŸanıyla ödüllendirildi, kendisine bir takdirname verildi.
Batı medeniyetlerine yönelmiÅŸ komÅŸu milletler olan Osmanlılar ve Ruslar’ın düÅŸünce ve edebiyat alanında birbirlerini tanımamalarını ve aralarında bir kültür alışveriÅŸi olmamasını iki taraf için de önemli bir eksiklik sayan Kontes Lebedeva iÅŸe Rus edebiyatını tanıtacak yapıtlar vermekle baÅŸlamıştır. Ülkemizde ilk tanıttığı yazar Aleksandr S. PuÅŸkin olmuÅŸtur. Kontesin Rusçadan Türkçeye çevirdiÄŸi PuÅŸkin’in Kar Fırtınası (Metel) adlı uzun öyküsü 1890’da Tercüman-ı Hakikat gazetesinde bir kaç bölüm[16] olarak yer almış, 1891’de ise 61 sayfalık ayrı bir kitap olarak yayınlanmıştır.[17] Yapıtın Ahmed Midhat tarafından yazılan önsözünde PuÅŸkin ve Olga Lebedeva tanıtılmıştır.
Aynı yıl, Kar Fırtınası’ndan hemen sonra Kontes Lebedeva’nın Åžair PuÅŸkin: hayatı, sanatı, eserleri baÅŸlığı altında 67 sayfalık bir PuÅŸkin monografisi yayınlanmıştır.[18] Söz konusu çalışmada Rus edebiyatının dahi sanatçılarından PuÅŸkin’in yaÅŸamı ile Yevgeni Onegin, Poltava, Yüzbaşının Kızı (Kapitanskaya dokça), Bakır Atlı (Mednıy vsadnik), Boris Godunov vb yapıtları Osmanlı okuyucularına tanıtılmış, daha sonra Tercüman-ı Hakikat gazetesinde tefrika edilmiÅŸtir. Bu çalışmaya yine Midhat Efendi tarafından kaleme alınan giriÅŸ yazısında PuÅŸkin’in Rusların ileri gelen sanatçılarından olduÄŸu, Rus edebiyatını olduÄŸu kadar, Avrupa edebiyatlarını da etkilediÄŸi belirtilmiÅŸtir.
Madam Gülnar’ın Türk okur çevrelerine tanıttığı ikinci Rus yazar Lev Tolstoy’dur. BeÅŸ gün boyunca Tercüman-ı Hakikat gazetesinde tefrika edilen Rus Edebiyatı ve Avrupa Yâhut Edip Tolstoy’dan Bir Mülâhaza[19] adlı kapsamlı çalışmada Rus edebiyatından Avrupa dillerine çevrilen yapıtlar hakkında bilgi verilmekte, bunların Avrupalılar tarafından ilgiyle karşılandığı belirtilmektedir. Tolstoy’un edebi kiÅŸiliÄŸi üzerinde de ayrıntılı olarak durulan bu yazıda sanatçının üç yapıtının Fransızcaya kazandırıldığı bilgisi verilerek bunlardan biri olan Esmâr-ı Fünûn (Plodı prosveÅŸçeniya) adlı komedi tanıtılmaktadır.
18 Mart ve 15 Nisan 1891 tarihlerinde Tercüman-ı Hakikat gazetesinin sayfalarında M.Y.Lermontov’un İblis (Demon) adlı poeminden bazı bölümler düzyazı biçiminde çevrilerek yayınlanmış, 1892’de de Ahmed Midhat matbaasında 96 sayfalık bir kitap olarak sunulmuÅŸtur. Ahmed Midhat’ın yazdığı Bir İfade baÅŸlıklı önsözde Olga Lebedeva’nın Türkçesinin ne kadar ilerlediÄŸinden de söz edilmiÅŸtir.[20]
İstanbul’dan ayrıldığı sıralarda, göÄŸsünde ÅŸefkat niÅŸanını taşıyan resminin yer aldığı bir biyografik yazının Servet-i Fünun dergisinde yayınlanması Gülnar Hanımı çok duygulandırmıştı. Bunun üzerine Kontes, Haziran 1891’de bir teÅŸekkür mektubu yazarak, buna V.A.Jukovski’nin Hakikaten İyi ve Mesud Adam Kimdir? (Kto je dobr na samom dele) adlı yazısının çevirisini eklemiÅŸti. Söz konusu çeviri teÅŸekkür yazısıyla birlikte Servet-i Fünun‘un 19. Sayısında yayınlanmıştır. [21]
Kısa bir zaman sonra Lev Tolstoy’un Ufa’lı İlyas’ın serüvenlerinin anlatıldığı İlyas Yâhut Hakikat-i Gına adlı öyküsü okuyuculara sunuldu.[22] Ahmed Midhat‘ın da belirttiÄŸi gibi bu Madam Gülnar’ın Türkçeye yaptığı ilk çevirisiydi. İlyas öyküsü, daha önceki yapıtlarda olduÄŸu gibi, Tercüman-ı Hakikat gazetesinde yayınlandıktan sonra kitap olarak (1893) basıldı.[23]
1892 yılının Åžubat ayında Tercüman-ı Hakikat gazetesinde L.Tolstoy’un Familiya Saadeti (Semeynoye sçastye) adlı yapıtı yayınlandı. Bu yapıt da diÄŸerleri gibi ayrı bir kitap olarak basıldı.[24]
Nisan ayında sanatçının ünlü halk öyküleri derlemesinden İki Pir adlı öykü yayınlandı (Kont Tolstoy’un Avama Mahsus Hikayeleri: İki pir). Söz konusu öykünün yanı sıra Olga Lebedeva tarafından Tolstoy’un İvan İlyiç’in Ölümü (Smert İvana İlyiça) ile İnsan Ne ile YaÅŸar (Çem lyudi jivı) öyküleri çevrildi.[25]
Bunları 1893 yılında Kâgıt Oyunu baÅŸlığıyla PuÅŸkin’in Maça Kızı adlıuzun öyküsü (Pikovaya dama) izledi.[26]
Kontes Lebedeva’nın Rus edebiyatı üzerine çalışmaları sadece çeviriyle sınırlı kalmadı, bu edebiyatı tanıtmayı amaçlayan yapıtlarla da uÄŸraÅŸtı. Lebedeva, 1893 yılında bir Rus edebiyatı tarihi yayınlamıştır. Söz konusu çalışmanın önsözünde Rus edebiyatının doÄŸuÅŸu ve geliÅŸmesiyle ilgili ayrıntılı bilgiler sunulmakta, Simeon Polotski’den Lev Tolstoy’a kadar Rus edebiyatının en önde gelen yirmi sanatçısı ele alınmaktadır.[27] Türkiye’de yayınlanan ilk Rus edebiyatı tarihi olma özelliÄŸini taşıyan bu 132 sayfalık kitabın ilk 63 sayfasında PuÅŸkin öncesi dönem üzerinde durulurken devamında PuÅŸkin, Lermontov, Gogol, Turgenyev, L.Tolstoy ve diÄŸer ünlü Rus yazarları incelenmektedir.
Bazı kaynaklarda, Olga Lebedeva’nın PuÅŸkin’in Behçesaray ÇeÅŸmesi (Bahçisarayskiy fontan) poemini Türkçe ve Tatarca’ya çevirdiÄŸi bilgisi yer almış olsa da[28] bu çevirinin ne yayın yılını, ne de yayın adını tespit etmek mümkün olmuÅŸtur. Kendisinin Gaspıralı İsmâil Bey’in Kırım’da çıkardığı Tercüman gazetesine zaman zaman yazı gönderdiÄŸi göz önünde bulundurulursa çevirinin burada yayınlanmış olabileceÄŸi düÅŸünülebilir.
1894 yılı Mart ile Temmuz ayları arasında Fevaid gazetesinin birkaç sayısında Recep Vahyî’ye ait çeviriler yayınlandı: Serçe KuÅŸu (Vorobey), Tilki ile Leylek (Lisitsa i aist), Kedi ile Turna (Kot i Åžçuka), Ayı ile Vahdet Güzin (Medved i vısokoye obÅŸçestvo) fablları, Dede ile Torun (Ded i vnuk) adlı didaktik öykü ile Köylü Ne Uyuyorsun (Çto tı spiÅŸ mujik) adlı ÅŸiir.[29] Yapmış olduÄŸumuz araÅŸtırmalar sonucunda Köylü Ne Uyuyorsun ÅŸiirinin Aleksey Koltsov’a, Dede ile Torun masalının ise Lev Tolstoy’a ait olduÄŸu saptanmıştır.
Aynı yıl Hazine-i Fûnun ile Mekteb adlı gazetelerin sayfalarında biri PuÅŸkin’e ait olan iki ÅŸiir bu kez Fransızcadan yapılan çevirileriyle yer aldı. PuÅŸkin’in okuyucu kitlelerine sunulan ilk ÅŸiirin çevirisi Abdullah Cevdet tarafından yapılmıştır:
Her hatırı esîri kılan çeÅŸm-i nâzınız
Târîkdir leyâlden, enver nehârdan;
Bir nazrada zalâm-ı şebistânı andırır,
Bir nazrada nişane verir nev-bahârdan.[30]
PuÅŸkin’in iki ÅŸiiri daha Bâb-âli’de Rusça çevirmenlik yapan Tiflisli Celal Enisî tarafından yapılıp “Rusya Meşâhir-I Åžuârâsından PuÅŸkin’in İki Manzumesinin Meâlen Tercümesi†açıklamasıyla Malumat dergisinin 11 Temmuz 1312/23 Temmuz 1896 tarihli 44. sayısında yer almıştır:
Dilberim, sen mi pîş-i çeÅŸmimde
Girye-nâkim, firâktan dâim
Sen misin, sen mi pîş-i çeÅŸmimde?
Yoksa hulyâ mı, yoksa ben nâim?
Bilmez oldun mu âşıkın cânâ?
Âşıkındır, o âşıkın hâlâ.
Zahiren var tebeddülü,
amnıâ Dâima hatırında sen hasnâ;
Kalb-i mahzun bana diyor her an
Acaba aşkı mahveder mi zaman
Acaba ol gülüm sever mi hele
AÅŸk u sevdamız öyle der mi yine?
Tâli’im kısmetimle düÅŸ -be-dûş
Bak yine sevdiğimle hem-âgûş
Benim âlemde bahtiyâr-ı enam
Kimde var böyle aÅŸk u ÅŸevk u garâm,
Kimde var böyle baht u tâli’ ü zevk
Dem-i vuslatta aşk u âşık u şevk
Arzun üzre, girye-i hande
Girye mi jale lâle mi sen de?
***
Eşk-rîz olma, vakt-i vuslattır
Ateşi âb
Gül gibi gül, görem güzel yüzünü
Bülbülün dinlemektedir sözünü
Bugün âlemde bahtiyar benim
Dem-i vuslatta aşikâr benim
Kimde var böyle âlem-i vuslat
Âşık u aşk u dilber u halvet?[31]
Celal Enisî, Divane-i AÅŸk ve Sevda, Fırtına ve İki Bulut Parçası baÅŸlıklarını taşıyan üç ÅŸiir daha çevirerek aynı dergide yayınlamış, ancak bunların kime ait olduklarını belirtmemiÅŸtir.[32]
Yine bu dönem gazetelerinden Olga Lebedeva’nın Lev Tolstoy’un Efendi ile UÅŸak (Hozyain i rabotnik) adlı öyküyü çevirdiÄŸini öÄŸreniriz,[33] ancak bunun Türkiye’de yayını ile ilgili herhangi bir bulguya rastlanamamıştır.
23 Ekim 1896 tarihli İkdam gazetesinde Lev Tolstoy’un Kroyçer Sonatı (Кrеytserova sonata) adlı yapıtın ilk bölümleri Fransızcadan çevrilerek yayınlanmıştır.[34] Çeviri yayıncı İbrahim Hilmi’nin ricası üzerine Ahmed Rasim tarafından baÅŸlatılmıştır. Ancak Rasim’in yoÄŸunluÄŸu sebebiyle çevirinin son sayfaları zamanında teslim edilemediÄŸinden yapıt bir bütün olarak yayınlanamamıştır..
1897-98 yıllarında Åžukufe İstiÄŸrak gazetesinde M.Y.Lermontov’un Melek (Angel) ile aÅŸağıda çevirisi yer alan Yelkenli (Parus) ÅŸiirleri sunulmuÅŸtur. Yapıt ve ÅŸair adlarının ilk kez eksiksiz bir biçimde verildiÄŸi çeviri Mustafa ReÅŸid ile Olga Lebedeva’nın imzasını taşımaktadır.[35]
Mâî sisiride bahnn bir bâd-bân nümâyân
Âyâ neden bu rütbe semt-i ba’îde puyân?
Bilmem ne terke mecbur olmuş vatanda rnellâh?
DehÅŸetli dalgalarda hangi emelle gaitan
Bâd inlemekte, nâlân yelken ile direkler
Emvâc-ı dehşet-engîz olmakdadır hurûşân
Mes’ûdiyet taharri etmekde mi o, heyhat!
Andan da olmamıştır deryalara girîzân
Altında lâciverdi bir bahr-i bî-nihâyet
Üstünde can-fezâ bir hurşîd iken zer-efşân
Mellâh ise hemişe cûş u hurûşu ister
Åžu reÅŸÅŸ içinde gûyâ varmış huzura imkân![36]
DoÄŸumunun 100. yılında (1899) A.S.PuÅŸkin, o dönemde Fransa’da bulunan Ali Kemal’in gönderdiÄŸi Åžiir ve Åžair, PuÅŸkin Kimdir? adlı incelemesiyle anıldı. Söz konusu incelemede PuÅŸkin, Batının önde gelen ÅŸairleriyle karşılaÅŸtırmaktadır: “PuÅŸkin dendi mi, Rusların Byron’udur, Goethe’sidir diye Avrupa’da bir sadâ-yı takdir yükseliyor ki bu da bi’t-tabii Rusya’dan mün’akistir.â€[37] İncelemenin içine PuÅŸkin’in yapıtından aÅŸağıdaki bölüm de sunulmuÅŸtur:
Sahilde o ıssız mevcelere karşı azamet-i efkâr içinde ar/-ı didâr-ı heybet eyliyor, uzaklara eb’âd-ı bî-intihaya nasb-ı nazar ediyordu. Önünde nehir o fesîh dalgalarını yuvarlıyor, bir bîçâre sandal da bu emvâca karşı yalnız başına çarpışıyordu. Yosunlar, çamurlar içinde yoksun kalan iki cânibde ise ÅŸurada burada siyah siyah kulübeler zavallı Finlandiyalıların o garib mevceleri yükseliyordu. Sisle muhat bir güneÅŸin ziyaları içine giremeyen bir orman da civarda inliyordu. O heykel-i azamet ve heybet-i mücessemi bir zaman ÅŸöyle düÅŸünüyordu: “Bu noktadan Isveçvalılan lehdid edeceÄŸiz, bu merkezde maÄŸrur bir mücavirin nekbetine bir ÅŸehir te’sis eyleyeceÄŸiz. Yine bu noktadadır ki, tabiat bizi Avrupa’ya bir pencere açmaÄŸa, denize bir kadem-i muhkem vaz’ eylemeÄŸe mecbur kılıyor. Bu noktada o ÅŸimdiye kadar meçhul emvâc üzerinden seyr
Yapılan araÅŸtırmalar sonucunda bunun PuÅŸkin’in Bakır Atlı (Mednıy vsadnik) poemin giriÅŸ ve son bölümleri olduÄŸu anlaşılmıştır. Zaman zaman parantez içinde açıklamalarda bulunan Ali Kemal yapıtı düzyazı biçiminde çevirmiÅŸtir.
1899 yazında çok iyi derecede Rusça bilen Cihangir Andicani tarafından M.Y.Lermontov’un Bir Firarinin Encam-i Hali – Yâhut Mücahidin-i Dini İstikbali (Mtsıri) adlı yapıtı çevrilerek Malûmat gazetesinin dört sayısı boyunca yayınlanmıştır.[39] Andicani’nin Lermontov’un diÄŸer ÅŸiirlerinden de çevirileri vardır, ancak bunların hiç birinde ÅŸairin ismi belirtilmemiÅŸtir.
1900 yılında II. Abdulhamid’in baskıcı yönetimi baÅŸladı. 1900-1908 yılları arasında kültürel alanda her türlü etkinlikler durdu. Jurnal mekanizmaları geniÅŸ çapta yayıldı. Sıkı sansür, gazete ve kitap yayıncılığını olumsuz biçimde etkiledi. Söz konusu dönem süresince Rus edebiyatından ancak iki yapıt çevrilmiÅŸtir. Bunlar Abdullah Zühdü’nün Fransızcadan çevirdiÄŸi İ.S.Turgenyev’in Buhar (Dım) ile Ab-ı Nevbahar (VeÅŸniye vodı) adlı romanlarıydı.[40] Çevirmen, yazar ismi belirtmeyip kitabın kapağında çevirinin Fransızcadan yapıldığını açıklamasına yer vermiÅŸti. Kitabın yayınlandığı dönemde ülkedeki sosyo-politik koÅŸullar göz önünde bulundurulduÄŸunda yayın evinin yazar adı vermeme kararında otokrasi ve baskıcı rejimin etkili olduÄŸu anlaşılır.
1908 yılına kadar süren baskıcı dönemden sonra II. MeÅŸrutiyet ilan edildi, 1909’da ise II. Abdulhamid tahtan indirildi. Yeni yönetimin ilanı ve sansürün kaldırılmasından sonra çok sayıda gazete ve dergi yayınlanmaya baÅŸlandı.[41] Buna paralel olarak çeviri etkinliÄŸinde de canlanma yaÅŸandı, ne var ki bu canlanma uzun sürmeyecekti. Trablusgarp Savaşı (1911) ile bunu izleyen Balkan ve Birinci Dünya SavaÅŸları yayıncılığın canlanmasını engelledi, ancak Osmanlı İmparatorluÄŸunun çöküÅŸünü hızlandırdı. 29 Ekim 1923 yılında Büyük Millet Meclisi Cumhuriyetin ilan edilmesi önergesini kabul etti. 1926 yılında o zamanki Maarifi Umumiye Nezareti’nin Telif ve Tercüme Daireleri batı klasiklerinin dilimize çevrilmesi ve ülke içinde dağıtılması amacıyla kuruldu. Ancak bu amacı gerçekleÅŸtirmek için uygun koÅŸullar oluÅŸmamıştı, bu iÅŸi baÅŸlatabilmek için her ÅŸeyden önce yazı dilini kolaylaÅŸtırmak ve sadeleÅŸtirmek gerekiyordu. Osmanlıcaya çevrilecek ve Arap harfleriyle basılacak olan bu yapıtlar dar bir okuyucu kitlesine hitap etmeye devam edecekti. Cumhuriyet yönetimi her ÅŸeyden önce bu engeli ortadan kaldırdı. 1 Kasım 1928 tarihinde kabul edilen “Türk Harflerinin kabul ve Tatbiki Hakkında kanun,†yüzyıllarca kullanılagelmiÅŸ Arap harflerini yasaklıyordu. Bu bir kültür devriminin ilk adımı niteliÄŸi taşıyordu. Ancak tüm bunlar bir iki yıl içinde gerçekleÅŸecek ÅŸeyler deÄŸildi. Dilin benimsenmesi, yeni harflerin kök salması, yepyeni bir neslin yetiÅŸmesi gerekiyordu. Tüm bu yeni oluÅŸumlar on yıla yakın bir dönem sürdü.
Yapmış olduÄŸumuz araÅŸtırmalar sonucunda 1909-1923 yılları arasında Rus edebiyatından dilimize yapılan çevirilerin büyük bir kısmını L.Tolstoy’un yapıtlarının oluÅŸturduÄŸu ortaya çıkmıştır. Söz konusu dönem içerisinde bu büyük yazar ve düÅŸünürün dokuz yapıtı çevrilmiÅŸtir. Bunların ilki 1910 yılında Bir İzdivacın Romanı (İstoriya odnoy jenitbı) adı altında Raif Nejdet tarafından dilimize kazandırılmıştır.[42] Ancak bu yapıtın 1893 yılında Olga Lebedeva’nın Familiya Saadeti baÅŸlığıyla çevirdiÄŸi roman olduÄŸunu belirtmek gerekir. Aynı roman AliÅŸanzade İsmail adında üçüncü bir çevirmen tarafından da çevrilerek, 1934 yılında Samimi Saadet baÅŸlığıyla yayınlanmıştır.
Bu arada dönemin en önde gelen yayıncılarından İbrahim Hilmi, L.Tolstoy’un DiriliÅŸ (Voskresenye) romanının çevirisi yapmak üzere Haydar Rıfat’la anlaÅŸtı. Rıfat’ın Fransızcadan çevirdiÄŸi bu roman 1911 yılında Hilmi’nin Millet gazetesinde Tedceddüt-ü Hayat adıyla yayınlandı.
1912 yılında Tolstoy’un iki yapıtı daha yayınlanmışltır. Bunların ilki Raif Necdet ile Sadık Naci’nin çevirdikleri Anna Karenina romanıdır.[43] Söz konusu roman “Roman neÅŸriyatı†serisinin üçüncüsü olarak İbrahim Hilmi’nin yayın evinde basılmıştır.
Tolstoy’un aynı yıl yayınlanan ikinci yapıtı Hacı Murat‘tır. Bu yapıt Yusuf Rıza tarafından dilimize çevrilmiÅŸtir.[44] Tolstoy’un her iki yapıtının çevirisi de Fransızcadan yapılmıştır.
1914 yılında Rus ve Türk dillerini çok iyi bilen Kırım Türklerinden Ahmed Rıfatof Tolstoy’un “Felsefe külliyatıâ€nı oluÅŸturan otuz risaleden ikisini (Ölüm bahsi – O smerti; Felsefe-i hayat – Filosofiya jizni) yalın ve anlaşılır bir dille Türkçe’ye çevirmiÅŸtir. Bundan on yıl sonra Tolstoy’un bu felsefi yapıtlarından dokuz tanesi “Harbiye Nezareti tercüme ÅŸubesinde Rusça mütercimi binbaşı†Ali Fuad Bey tarafından çevrilerek, “Cihan kütüphanesi neÅŸriyatı†baÅŸlığı altında “Mahmutbey†matbaasında yayınlanmıştır.[45]
1921 yılında Orhan Nüzhet AÅŸk ve İhanet baÅŸlığı altında Tolstoy’un Sergi Baba (Otets Sergiy) yapıtını çevirerek Sühulet kütüphanesi serisinde sunulmuÅŸtur. Bunun ardından aynı yazarın Acıklı bir sergüzeÅŸt (Gorkoye priklyuçeniye) yapıtı Ahmed Selâhaddin tarafından dilimize kazandırılarak Semih Lûtfi kütüphanesi serisinde yer almıştır. Yayın tarihinin belirtilmemesine karşın, bunun 1922-23 yıllarında yayınlandığı tahmin edilmektedir.[46]
Tolstoy’un yapıtlarının yanı sıra o dönemde Türk okurları yeni bir isimle tanışmıştır, Maksim Gorki. Yazarın Türkçeye ilk çevrilen yapıtları Bir sergüzeÅŸt-i hunin (Putevıye zapiski) ile Ana (Mat) oldu.
Bir sergüzeÅŸt-i hunin yapıtı Ali Nusret tarafından Catulle Mendès’in Fransızca çevirisinden dilimize aktarılmıştır. II. MeÅŸrutiyet’in ardından Tanin gazetesinde tefrika edildikten sonra 1910 yılında ayrı bir kitap olarak basılmıştır.[47]
Gorki’nin Ana romanı ise İbrahim Hilmi’nin ricası üzerine İsmail MüÅŸtak ile Muhiddin (Birgen) tarafından Fransızcadan çevrilmiÅŸtir. Bu kitap da önce Tanin gazetesinde tefrika edildikten sonra 1911 yılında iki cilt olarak basılmıştır.[48]
Buraya kadar ele aldığımız ve 1894-1923 yılları arasında Rus edebiyatından Türkçeye yapılan çeviri çalışmalarına baktığımızda herhangi bir sistematik yaklaşımdan söz edilemeyeceÄŸi gözlenmiÅŸtir. Söz konusu yapıtlar çevirmenlerin kiÅŸisel tercihlerine göre seçilmiÅŸtir. Çeviriler çoÄŸu zaman ikinci dilden, kimi kez yanlışlar ve atlamalarla yapılmıştır. Ülkemizde sistemli ve planlı çeviri etkinliÄŸinden Mayıs 1939 tarihinde düzenlenen I. NeÅŸriyat Kongresi sonrası dönemden itibaren söz edilebilecektir; bu da yazar, ÅŸair, denemeci, eÄŸitimci, düÅŸünce, kültür ve devlet adamı Hasan Ali Yücel’in 1940 yılında Milli EÄŸitim Bakanlığı çatısı altında örgütlenmesini saÄŸladığı bilinçli ve yoÄŸun çeviri etkinliÄŸidir.
Bütün bunlarla beraber; ele aldığımız dönemde gerçekleÅŸen çeviri çalışmaları sonucunda Rus edebiyatının Türkiye’de, Avrupa’da olduÄŸu kadar, hatta belki de daha fazla ilgi gördüÄŸünü söylemek ve çevrilen bu edebiyat yapıtlarının Türk okuyucularının Rusya’nın kültür ve sanat deÄŸerleriyle tanışmasına önemli katkı saÄŸladığı çıkarımını yapmak mümkündür.
Kaynakça
Akünal, Dündar: “Çeviri ve BatılılaÅŸma. Tanzimat’tan Cumhuriyet’eâ€, Türkiye Ansiklopedisi, 1985, C.2.
Akün, Ö.F.: “Gülnar Hanımâ€, İslam Ansiklopedisi, –TDV, C.14, s.246.
Anonim: Bibliyografya. NeÅŸriyat Bülteni, 1928-1933.
BekiroÄŸlu, N.: “UnutulmuÅŸ Bir MüsteÅŸrik: Olga dö Lebedeva- Madam Gülnarâ€, Dergah, no.46, Aralık, 1993, s. 8-10.
Gariper, Cafer: “Rusçadan Türkçeye Yapılan İlk Edebi Tercümeler Üzerinde Bir AraÅŸtırma: Manzum Tercümelerâ€, İlmi AraÅŸtırmalar, İst., 1999/7, s. 105 – 134.
Habib, İ.: Avrupa Edebiyatı ve Biz, İstanbul, 1941.
Kabacalı, A.: “Türkiye’de Yayıncılığın Tarihçesiâ€, Varlık, No.1029, 1993.
Kolcu, A.İ.: Tanzimat ve Servet-i Fünûn Devirlerinde Batı Edebiyatından Yapılan Åžiir Tercümeleri Üzerinde Bir AraÅŸtırma (1859–1901), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, 1995.
Kolcu, A.İ.: Tercüme Åžiirler Antolojisi (1859-1901), GündoÄŸan Yay., İstanbul, 1999.
Kolcu, A.İ: ‘XIX Asır Türk Edebiyatında PuÅŸkin’, Türk Edebiyatı, Sayı 269, Mart
1996, s. 44–46.
Okay, Orhan: Edebiyatımızın BatılılaÅŸması Yahut YenileÅŸmesi, Büyük Türk Klasikleri, C. 8, İstanbul, 1988.
————— Edebiyatımızda BatılılaÅŸma, Dergah Yay., İstanbul, 1992.
Ülken, Hilmi Ziya: Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü, 3. Baskı: Ülken Yay., İstanbul, 1997.
[1] Bu konu üzerine daha fazla bilgi için bkz. Orhan Okay,. Edebiyatımızın BatılılaÅŸması Yahut YenileÅŸmesi, Büyük Türk Klasikleri, C. 8, İstanbul, 1988; ———-, Edebiyatımızda BatılılaÅŸma, Sanat ve Edebiyat Yazıları, Dergah Yay., İstanbul, 1992; Hilmi Ziya Ülken, Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü, 3. Baskı: Ülken Yay., İstanbul, 1997.
[2] Tanzimat sonrasında İngiliz edebiyatından yapılan çevirilerin başında Shakespeare’in yapıtları gelir; 1876‘da Ducis’in uyarlamasından yararlanılarak dilimize kazandırılan Othello‘dan sekiz yıl sonra Venedik Taciri, Romeo ve Juliyet ile İki Veronalı Asilzade adlı yapıtlar Osmanlı okuyucularına sunulmuÅŸtur. Bkz. İnci Enginün, Tanzimat Devrinde Shakespeare Tercümeleri ve Tesirleri, İstanbul, 1979.
[3] 19. yy. sonlarına doÄŸru, gazete ve dergilerde Alman sanatçıları ve düÅŸünürleri ile ilgili yazılar çıkmaya baÅŸlamış, Schopenhauer, Nietzsche ve Schelling’den çeviriler yapılmıştır. Bkz. Nedret Pınar, 1900-1983 Yılları Arasında Türkçe’de Goethe ve Faust Tercümeleri Üzerinde Bir İnceleme, İstanbul, 1984.
[4] İ.Habib, Avrupa Edebiyatı ve Biz, İst., 1941, s. 267.
[5] A.y.
[6] Türkçeye yapılan ilk ÅŸiir çevirileri konusu Ali İhsan Kolcu tarafından derinlemesine incelenmiÅŸtir. Bkz. A.İ.Kolcu, Tanzimat ve Servet-i Fünûn Devirlerinde Batı Edebiyatından Yapılan Åžiir Tercümeleri Üzerinde Bir AraÅŸtırma (1859-1901), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, 1995. Rus edebiyatından, ÅŸair adının belirtildiÄŸi 8 olmak üzere, toplam 19 ÅŸiirin bulunduÄŸu Kolcu’nun bu deÄŸerli çalışması Tercüme Åžiirler Antolojisi (1859-1901) baÅŸlığıyla 1999 yılında GündoÄŸan Yayınlarınca okurlara sunulmuÅŸtur. Aynı konu üzerine S.D.U. Fen-Edebiyat Fakültesi öÄŸretim üyelerinden Cafer Gariper‘in de deÄŸerli çalışmaları bulunmaktadır. Gariper, Kolcu’nun saptadığı ÅŸiirlere kendi bulgularını da katarak Rus edebiyatından olduÄŸu düÅŸünülen toplam 27 ÅŸiiri biçim ve içerik bakımından incelemiÅŸtir. Bkz. Cafer Gariper, Rusçadan Türkçeye Yapılan İlk Edebi Tercümeler Üzerinde Bir AraÅŸtırma: Manzum Tercümeler, İlmi AraÅŸtırmalar. Dil, Edebiyat, Tarih İncelemeleri, Hakemli Dergi, İlim Yayma Сemiyeti, İst., 1999/7, c. 105 – 134.
[7] Bkz. A.İ.Kolcu, Tercüme Åžiirler Antolojisi (1859-1901), GündoÄŸan Yayınları, 1999, s. 244-245.
[8] A.g.y., s.244.
[9] C.Gariper, a.g.m., s. 112.
[10] Bkz. A.Koltsov, Pesnya paharya, Tri veka russkoy poezii, sos.N.V.Bannikov, izd. 3-е, М., 1986, s. 152 – 153.
[11] Bkz. Anonim, Russkaya lirika 19-go veka, Seriya Russkaya KS, M., Hudoj. literatura, 1981, s.174. (Вчера Ñ Ñ€Ð°Ñтворил темницу/ Воздушной пленницы моей:/ Я рощам возвратил певицу,/ Я возвратил Ñвободу ей./ Она иÑчезла утопаÑ/ Ð’ ÑиÑнье голубого днÑ,/ И так запела, улетаÑ,/ как бы молилаÑÑŒ за менÑ.)
[12] Yıldız Sarayı’ndan İ.Ü. Kütüphanesi’ne geçen belgeler arasında yer alan ve burada T.Y. 5668 numarayla kayıtlı olan Recep Vahyî’nin defterini ilk ortaya çıkaran C.Gariper olmuÅŸtur. Bkz. C.Gariper, a.g.m., s. 112 -113.
[13] Bkz. Cafer Gariper, a.g.m., s. 116 – 117.
[14] Kontes Olga .S. Lebedeva hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Ömer Faruk Akün, “Gülnar Hanım†maddesi, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C.14, İstanbul, 1996, s.244-248; N.BekiroÄŸlu, “UnutulmuÅŸ Bir MüsteÅŸrik: Olga dö Lebedeva / Madam Gülnarâ€, Dergah, no. 46, Aralık, 1993, s. 8-10.
[15] Türk aydın çevreleri, Ahmet Midhat Efendi’nin bu kongre nedeniyle kaleme aldığı 1030 sayfalık Avrupa’da Bir Cevelân adlı yapıt aracılığıyla önceden bu ziyaretin haberini almışlardır. Bkz. Ahmed Midhat, Avrupa’da Bir Cevelan, İst., 1307 (1890), s. 173 – 787.
[16] İ.Habib, Avrupa Edebiyatı ve Biz, s .267’den Tercüman-ı Hakîkat. No. 3745, 03.01.1306; No. 3746, 04.01.1306; No. 3748, 06.01.1306.
[17] A.y.’den PuÅŸkin’den Kar fırtınası: mütercimesi: Madam Gülnar Lebedeva, İstanbul, 1307.
[18] A.y.’den Madam Gülnar Olga Dö Lebedef, Åžair PuÅŸkin: hayatı, sanatı, eserleri, İstanbul, 1308.
[19] A.y.’den Tercüman-ı Hakîkat, No. 3782, 12.02.1306; No. 3782, 13.02.1306; No. 3782, 14.02.1306; No. 3782, 15.02.1306; No. 3782, 18.02.1306.
[20] A.y.’den Tercüman-ı Hakîkat, No. 3800, 18.03.1306; No. 3824, 15.04.1306.
[21] A.y.’den Servet-i Fünûn, No. 56, 26.03.1308, c.50-52.
[22] A.y.’den Tercüman-ı Hakîkat, No. 4041, 30.01.1309; No. 4054,.14.02.1309.
[23] A.y.’den İlyas, yahut, Hakikat-i gına, Muharriri, Gülnar (Madam Olga Dölebedef), İstanbul, 1309.
[24] A.y.’den Familiya saadeti: (Rusçadan mütercem), müellifi Kont Tolstoy, mütercimesi, Madam Gülnar, İst., 1309.
[25] A.y.’den Tercüman-ı Hakîkat, No. 4133, 15.04.1892; No. 4146, 15.05.1892
[26] İ.Habib, a.g.y.’tan Kâğıt Oyunu (PuÅŸkin’den Tercüme), mütercimi, Gülnar Lebedev, Âlem matbaası, İst., 1308.
[27] A.y’den M-me Gülnar de Lebedev, Rus edebiyatı, Ðsadoryan Matbaası, İstanbul, 1311.
[28] Ömer Faruk Akün, a.g.e., s.246.
[29] Cafer Gariper, a.g.m., s. 117.
[30] .İ.Kolcu, Tercüme Åžiirler Antolojisi (1859-1901), s. 246’dan Abdullah Cevdet, Mekteb mc. nr. 15, 23 Temmuz 1310 / 9 AÄŸustos 1894, s. 51.
[31] A.İ.Kolcu, Tercüme Åžiirler Antolojisi (1859-1901), s.248’den Celâl Enisî, Malûmat mc. nr. 44, 11 Temmuz 1312 / 23 Temmuz 1896, s. 981.
[32] Cafer Gariper, a.g.m., Ñ. 117.
[33] Ömer Faruk. Akün, â€Gülnar Hanımâ€, a.g.e, s. 246.
[34] Bibliyografya, NeÅŸriyat Bülteni, 1928-
[35] A.y.
[36] A.İ.Kolcu, Tercüme Åžiirleri Antolojisi (1859-1901), s. 245’ten Muslafa ReÅŸid-Gülnar Hanım, Åžiikûfe-i İstiÄŸrak, 1315 / 1897-1898, s. 26.
[37] A.İ.Kolcu, ‘XIX Asır Türk Edebiyatında PuÅŸkin’, Türk Edebiyatı, Sayı 269, Mart 1996, s. 45.
[38] A.y.’den Ali Kemâl, İkdam gz. nr. 1618, Kânun-i evvel 1314 / Aralık 1899.
[39] A.y.
[40] İ.Habib, a.g.y’tan Buhar, (Fransızcadan tercüme), mütercimi, Abdullah Zühtü, İkdam Matbaası, İstanbul, 1321; Âb-ı nevbahar, (Fransızcadan tercüme), mütercimi, Abdullah Zühtü, İkdam Matbaası, İstanbul, 1321.
[41] Alpay Kabaçalı, Türkiye’de Yayıncılığın Tarihçesi, Varlık Edebiyat ve Sanat Dergisi: No. 1029, 1993, s. 3.
[42] İ.Habib, a.g.y.’tan Bir izdivacın romanı: Mütercimi, Raif Necdet, Yeni Åžark Kütüphanesi, İstanbul, 1326.
[43] A.y’den Anna Karenin: Mütercimleri, Raif Necdet – Sadık Naci: İbrahim Hilmi’nin “Kitaphane-i Askerî†serlevhalı eserlerinden, “Roman neÅŸriyatı†serisinin 3 üncü numarası, İst., 1912.
[44] A.y’den Leon Tolstoy, Hacı Murat, Mütercimi, Yusuf Riza: İstanbul, 1329.
[45] Bkz. İ. Habib, a.g.y., s. 278.
[46] A.g.y., s. 279.
[47] A.y.’den Bir sergüzeÅŸt-i hunin, (Fransız muharrirlerinden Catulle Mendès tercümesinden tercüme eden Ali Nüsret, 1327.
[48] A.y.’den Ana: Tercüme edenler İsmail MüÅŸtak ve Muhiddin, İbrahim Hilmi kütüphanesi, İstanbul, 1911.
