Ali Kemal Belviranlı, günümüzde Osmanlıca öÄŸrenenlerin aÅŸina olduÄŸu bir isim. Türkçede çok az Osmanlıca öÄŸrenme rehberi var, Ali Kemal Belviranlı’nın rehberi bunlardan biri: Osmanlıca Rehberi. Yıllardır hep aynı, düz, resimsiz bir kapakla yalın bir ÅŸekilde yayınlanıyor.
Belviranlı aynı zamanda aruz ölçüsüyle ilgili sayılı kitaplardan birinin de yazarı: Aruz ve Ahenk. Önsözü “1 Eylül 1964, Londra” tarihini taşıyan bu kitap, aruz ölçüsünün musikide, hat sanatında, ÅŸiirde, hatta mimaride kullanımını ele alıyor. Bu iki kitaplık bir diziniin ilk kitabı, ikinci kitabı Aruz yönünden Safahat baÅŸlığını taşıyor.
Aruz ve Ahenk
Belviranlı 2003 tarihinde vefat etmiÅŸ ve CoÅŸkun Yılmaz onun ardından ÅŸu yaÅŸam öyküsünü kaleme almış:

“1923’te Konya’da doÄŸan Ali Kemal Belviranlı, hafızlığını babası Kaşıkçızade İsmail Hakkı Efendi ve Konya’nın manevi dinamiklerinden Kadiri Åžeyhi Ali Efendi’den tamamladığında 11 yaşındaydı. İslami ilimlerin yanında Arapça ve Farsça tahsil etti. 1933’te Kapı Camii’nde baÅŸhafız Ali Ulvi Kurucu ve Nuri PiÅŸkin ile birlikte mukabele okudu.
1944’te Konya Lisesi’ni baÅŸarıyla bitiren Ali Kemal Belviranlı, aynı yıl girdiÄŸi İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden 1949’da mezun oldu. İstanbul’da bulunduÄŸu yılları çok iyi deÄŸerlendirdi. Konya’da aldığı dini eÄŸitimini daha saÄŸlam temeller üzerine bina ederken, musiki, edebiyat, hat, kıraat ve edebiyat alanlarında da kendisini geliÅŸtirdi.
İmparatorluk merkezinde Osmanlı bakiyesi büyük ÅŸahsiyetlerle tanışmıştı. Abdülhasip es-Serezî, Abdülaziz Bekkinevî, Ömer Nasuhi Bilmen, Bekir Haki, Hasan Basri Çantay, Mahmud Sami RamazanoÄŸlu, Mehmed Zahid Kotku, A. Åžeref Güzelyazıcı, Cemal ÖÄŸüt, Ahmed Tahir, Ali Öztaylan, Hüsrev Efendi ve Ömer KirazoÄŸlu gibi meÅŸayih ve alimler meclislerine devam ettiÄŸi ÅŸahsiyetlerin önde gelenleridir.
Her biri bir “derya” olan mütefekkir, edip, ÅŸair ve ilim adamlarıyla da yakın dostluklar kurmuÅŸtu.
Varnalı Hamdi Efendi, Necati Efendi, Enderunlu İsmail Efendi, Ali Üsküdarlı, Abdurrahman Gürses, Gönenli Mehmed Efendi, Mahmut KuÅŸçulu, Saadettin Kaynak ve Mecid Sesigür dostluk tesis ettiÄŸi kurr’a ve hafızların önde gelenleridir. Hâmid Aytaç ve Halim Özyazıcı üstadlar hat sanatıyla irtibatını kuran üstadlardır.
Mezuniyetinden sonra bir süre daha İstanbul’da kalarak çeÅŸitli kültürel ve sosyal etkinliklere imza attı. Bugün Hasan Basri Çantay Meali gibi mühim bir esere sahipsek bunun için Ali Kemal Belviranlı’yı da rahmet ve ÅŸükranla anmak gerekiyor. Çünkü, bir yıldan fazla süren yoÄŸun bir çalışmayla tashih ve redaksiyonunu üstlendiÄŸi bu meali yayına hazırlamıştır. Benzeri katkıda bulunduÄŸu eserlerden birisi de Ömer Nasuhi Bilmen’in sekiz ciltlik Istılahât-ı Fıkhiyye Kamusu‘dur.
1951-53 yılları arasında 24 sayılık İslam’ın Nuru mecmuasını çıkardı. Dergi, teknik kalitesi kadar görselliÄŸi ve muhtevasıyla da devrinin fevkinde bir yayın organıydı. Yazı kurulunda dönemin önde gelen isimlerinin yer aldığı mecmua yeni isimleri de Türk kamuoyuna tanıtmıştır. Bu isimlerin en önemlisi ise Ali Ulvi Kurucu’dur. Daha sonra da ÅŸiirlerini kitaplaÅŸtırdığı aziz dostunun ÅŸair kimliÄŸinin zihinlerde yer edinmesinde, güftelerinin büyük bestekarlarca bestelenmesi ve icrasında en büyük emek onundur.
1953’te Konya’ya dönerek, hekimlik mesleÄŸinin yanında İstanbul’un kültür atmosferinin buraya taşınmasına gayret etti, yakın dostlarıyla ilmi, edebi, kültürel ve sosyal faaliyetlerde bulundu, Aydın Fikirler Kulübü’nü kurdu. UÄŸraşıları arasında musikinin özel bir yeri vardı. 50’ye yakın bestesi büyük sanatkarlar tarafından icra edilen Ali Kemal Belviranlı geleneksel İslam sanatlarına da ileri derecede vâkıftı.
Ali Kemal Belviranlı’yı tanımak için faaliyetlerini, kiÅŸiliÄŸini ve fikirlerini bir arada ele almak gerekir. Fiili, fikri ve kiÅŸiliÄŸi arasında ahengi yakalamış örnek bir ÅŸahsiyet olarak dikkat çeker. Asıl özelliÄŸi ve baÅŸarısı da bu uyumu yakalamış olmasıdır.
O, haliyle konuÅŸmasıyla, çehresiyle, oturup kalkmasıyla, adabıyla, tavrıyla, insanlara yaklaşımıyla son devrin bakiyyetüssüyuf ÅŸahsiyetlerindendi. Hocalarından tevarüs ettiÄŸi geleneÄŸi, Osmanlı irfanını kendi çevresinde yaÅŸamaya/yaÅŸatmaya çalışmıştı.
Vefat ettiÄŸi 14 Eylül 2003’de Konya Hacıfettah Mezarlığı’ndaki istirahatgahına omuzlar üzerinde taşınırken, binlerce insan aynı anda bu güzel Osmanlı çelebisi için duaya durmuÅŸtu.”

Mustafa Aydın’sa bu yaÅŸam öyküsüne bazı ayrıntılar ve bir eserler listesi eklemiÅŸ:

“1923’te Konya’da doÄŸdu. 11 yaşında hafız oldu. Daha sonra babası olan Kadirî Åžeyhi Ali Efendi’den Arapça ve Farsça tahsil etti. Lise yıllarında merhum A. Ulvi Kurucu ve Nuri PiÅŸkin’le birlikte Kapu Camii’nde mukabele okudu. 1949’da İstanbul Ü. Tıp Fakültesi’nden mezun oldu. ÖÄŸrencilik yıllarında İstanbul’un çok deÄŸerli İslamâlimi, edib, mûsıkîşinas, mütefekkir sîmalarıyla çok yakın temasları ve birlikte faaliyetleri oldu.
1952-1953 yılları arasında İslam’ın Nûru adıyla dinî, fikrî, edebî yazıların yer aldığı bir dergi çıkardı. Hasan Basri Çantay’ın mealini redaksiyon ve tashihiyle birlikte yayına hazırladı. 1953’ten sonra Konya’da hekimlik mesleÄŸini yürüttü. Bu sırada Osmanlıca ve musıkî çalışmalarında bulundu. 1967’de 6 yıl sürecek bir tıp ihtisas eÄŸitimi için Londra ve Birmingham’da kaldı. Bu dönemde İslam dünyasından birçok kıymetli fikir adamıyla tanıştı.
İslam Prensipleri
Aruz Ve Ahenk
Kur’an Rehberi Doç. Dr. Ahmet GürtaÅŸ/Dr. Ali Kemal Belviranlı
Osmanlıca Rehberi 1
Osmanlıca İmla Rehberi 2
Osmanlıca İmla Lügati 3
Osmanlıca Metinler Rehberi 4
Ölümsüz Müdafaa (tercüme, Mevlana Ebul Kelam Azad)
Seyahat Rehberi / Arabça İngilizce Türkçe KonuÅŸmayı SaÄŸlar
Tecvid
“

�lümsüz Müdafaa
Bu eserler listesinde anılan ve Mevlana Ebu’l-Kelam Azad’a (1888-1958) ait olan Ölümsüz Müdâfaa adlı çevirinin kapağında Orijinalinden Tercüme Eden Dr. Ali Kemal Belviranlı yazıyor. Konya’da, 1970 yılında Nedve Yayınları tarafından yayınlanmış. İkinci sayfada iki küçük not var:

“Dr. Ali Kemâl Belviranlı’nın ve Ali Ulvi Kurucu’nun bütün eserlerini basan ve sunan yayınevidir.”
“En ağır ÅŸartlara raÄŸmen yine ÅŸahlanmada dîn,
Külle örtülmesi mümkün mü bu kudsî alevin? (A.U.K.)”

Ardından üçüncü sayfada Belviranlı’nın çevirmen önsözü yer alıyor:

“Sene: 1888 di.
Mekke ÅŸehrinin mütevâzî bir evinde (Mevlânâ Ebülkelâm) isminde bir mücâhid doÄŸmuÅŸtu.
Bu, basit bir doÄŸum hâdisesi deÄŸildi. Çünki bununla, Dünyânın ve İslâm âleminin en büyük hatib ve mücâhidlerinden birisi, ilâhî takdirin kendisine yüklediÄŸi muazzam bir vazifeyi yerine getirmek üzere, ruhlar âleminden Dünyâ hayâtına gelmiÅŸti.
Bu zât: İngiliz müstemlekeciliÄŸi altında inim inim inleyen Hintli insanları, Hindistan müslümanlarını hürriyete kavuÅŸturacaktı.
Bu zât: Muhammed Ali Cinnah ile, Gandi’ye siyâsî zemin hazırlayacak ve Hint ülkesini emperyalizmin ÅŸerrinden kurtaracaktı.
Mevlânâ Ebülkelâm; tahsilini Ezher Üniversitesinde bitirdikten sonra, sonsuz bir mücâhede azmiyle Hindistan’a gelip Kalküta’da yerleÅŸti.
Mevlânâ Ebülkelâm; çıkardığı gazete ve mecmualarla, neÅŸrettiÄŸi makaalelerle, îrâd ettiÄŸi nutuklarla ve kurduÄŸu derneklerle, Hindistan’ı bir anda barut fıçısı hâline getirmiÅŸ ve İngiliz idarecilerini korku ve dehÅŸete düÅŸürmüÅŸtü. MüstemlekeciliÄŸin usul ve terrörlerinden her çeÅŸidini tatbik eden İngiliz idarecileri, çâre bulamayınca, Mevlânâ Ebülkelâm’ı tevkif ettiler.
O zaman Ebülkelâm; mahkeme önünde, jüri huzurunda, Dünyâ târihinin ölümsüz müdâfaalarından birini yaptı. Gerçek bir müslümanın kim ve ne demek olduÄŸunu Dünyâya isbât etti. Cihâdın nasıl yapıldığını, bir müslümandaki îman ve dinamizmin ne muazzam bir hazîne olduÄŸunu târîhe altm sayfalar hâlinde kaydetti.
Dr. Ali Kemâl BELVİRANLI
1.1.1970 KONYA”

Kitap küçük bir kitap, kırk sekizinci sayfada Belviranlı’nın kısa bir ÅŸiiriyle sona eriyor:

“Ey! Her devrin
Cânileri,
Zâlimleri,
Kaatilleri!.
ve:
Ey bütün millete meydân okuyan bir sürü yüz;
Gecenizden daha korkunç olacak gündüzünüz!..
Dr. A.K.B.”

Kitabın arka kapağında kısmen açıklayıcı bir yazı var. Ebul Azad’ın kitap çevrilmeden bir süre önce Konya’da olduÄŸunu anlatıyor:

“MEVLÂNÂ EBÜL KELÂM; İslâmm ve târîhin bu ünlü mücâhidi, cihâdının semeresini hayâtında gördü; Hintli müslümanlar, bu sayede ve biiznillâh, emperyalizmin ÅŸerrinden kurtuldular, Pakistan ve Hindistan olarak istiklâllerine kavuÅŸtular…
MEVLÂN EBÜL KELÂM; Hindistan hükümetinin maârif vekili oldu ve bu devrede Hz. Mevlânâ’yı ziyaret etmek üzere KONYA’ya gelmiÅŸti. Kendileriyle konuÅŸmak bahtiyarlığına ermiÅŸtim… Ayni senenin Hac mevsiminde Medîne-i Münevverede tekrar görüÅŸmek fırsatını buldum…
Tekrîben üç sene önce vefat ettiler…
Ruhu gâd olsun…
Rabbim; memleketimizde ve İslâm âleminde, Yüce Dînimizi gerçek mânâda ve böylesine anlayan mücâhidleri eksik etmesin…
Açtıkları çığırda yürüyelim…
Nezih ruhuna fatihalar gönderelim…”

Ek 1:
Burada anlaşılması güç iki durum var. Birincisi, Belviranlı 1950’lerde mesleki olmayan bir dergi yayınlıyor, 1960’larda Londra’da mesleÄŸiyle ilgili eÄŸitim görüyor. 1970 yılında, çevirmen Belviranlı Konya’da kime sesleniyor ve ne söylüyor: Kimin “gündüzü daha korkunç olacak” ve “nereye doÄŸru yürünüyor”?
İkincisi, 1970’ten 2003 yılına dek Belviranlı bu yolda hiçbir ÅŸey yapmıyor mu?

Ek 2:
Daha da ilginç bir ÅŸey, aslında Belviranlı’nın çevirisinin Mevlana Ebul Azad’ın bu kitap ya da savunmasının Türkçedeki ikinci çeviri olması. Kitabın yine Ölümsüz Müdafaa adıyla, 1934 yılında ilk Türkçe Kuran’ı Tanrı BuyruÄŸu adıyla çeviren ve 1952 yılında vefat eden Ömer Rıza DoÄŸrul‘a ait bir çevirisi daha var. Latin harfleriyle ilk baskısı Hindistan’ın KurtuluÅŸ Mücadeleleri adıyla 1955 yılında yapılmış, büyük olasılıkla eski Türkçe bir yayını var. 1963’te İslam’ın Müdafaası, 1964’te Hindistan’da İstiklal Mücadelesi, 1970’te Ölümsüz Müdafaa adını, 1982’de Hindistan’da İngiliz Zulmüne Karşı Savunma adını alıyor. Fakat Belviranlı’nın çevirisinde kendi çevirisinden önceki, ismi birkaç kez deÄŸiÅŸen DoÄŸrul çevirileri belirtilmiyor.

Ölümsüz Müdafaa, Ebu’l Kelam Azad / Çeviren: Ömer Rıza DoÄŸrul

DoÄŸrul, kitabı ÅŸöyle tanıtıyor:

“İslam hükümetinin mahiyetini, baskı, zulüm ve yabancı devletlerin saldırılarına karşı Müslümanların alacakları vaziyeti, takip edecekleri hareket biçimlerini… İslam yiÄŸitlik ve kahramanlıklarını… Müslüman Hindistanın uyanışını… Hindistanlıların İngilizlere karşı takındıkları yiÄŸitçe ve fedakarca tavrı açıklaması itibariyle Azadın bu nutku büyük bir öneme sahiptir.”

Ek 3:
Bülent Arınç, 2002 yılında yaptığı Hindistan ziyaretinde Mevlana Ebul Azad’ın torunuyla görüÅŸmüÅŸ ve Azad’ın heykelinin önünde resim çektirmiÅŸ. Torunla sohbet ederken, Belviranlı’nın ya da DoÄŸrul’un çevirisinden bahsediyorlar mı, ya da hangi çeviriden bahsediyorlar? Azad Konya’ya geldiÄŸinde DoÄŸrul’un çevirisinden haberdar mı, hiç haberdar oluyor mu?

Ek 4:
Ömer Rıza DoÄŸrul’un Türkçe Kuran çevirisi, Tanrı BuyruÄŸu günümüzde artık çok sık baÅŸvurulan bir kaynak deÄŸil. Mealler yeÄŸleniyor. Londra’ya gitmeden önce Hasan Basri Çantay’ın mealini hazırlayan Belviranlı, sonra İslam’ın Nuru dergisini çıkartıyor. Bu dergi tesettür yanlısı, anonim bir kaynakta ÅŸöyle anılıyor:

“Gerek dışarıdan ‘demokratikleÅŸme’ konusunda gelen baskıların, gerekse ülke içinde yükselen muhalefeti yumuÅŸatma gibi kaygıların deÄŸiÅŸtirir gibi olduÄŸu Türkiye atmosferinde İslami yayıncılık adına bir takım yayın faaliyetlerinin baÅŸladığı görülmektedir. Bunlar; Sebil-ür ReÅŸat, Hür Adam, Fetih, İslam Selamet, İslam Dünyası, İslam’ın Nuru, Ehli Sünnet ve özellikle 1950’den sonra Büyük DoÄŸu dergileridir.”

Öyleyse, Dr. Ali Kemal Belviranlı’nın Hasan Basri Çantay mealini DoÄŸrul çevirisine karşı çıkardığı, Türkiye’de “İslami yayıncılık” yaptıktan sonra İngiltere’ye eÄŸitime gittiÄŸi ve oradan döndükten sonra yayıncılığa devam ederek, yine DoÄŸrul’un daha önce sömürgeciliÄŸe karşı bir eser olarak çevirdiÄŸi bir kitabı, bu kez metindeki “İngiliz” ve “İngiltere”yi birer metafor olarak kullanarak bir daha çevirdiÄŸi söylenebilir mi? İngilizleÅŸen bir Müslümanın çevirisinde Türkiye İngiltereleÅŸmiÅŸ olabilir mi?
Günümüzde yaÅŸanan süreçlere nasıl da benziyor: çeviri, anlaşılan, bir yeniden çeviridir. Çeviri yoluyla sömürgecilik karşıtı bir metin sömürgecilik lehine kullanılabilir.