Ali Kemal Belviranlı’nın Mevlana Ebul Kemal Azad’dan yaptığı Ölümsüz Müdafaa çevirisinin, aslında Ömer Rıza DoÄŸrul tarafından daha önce yapılmış bir çevirinin yeniden çevirisi olmasını yorumlarken, kuÅŸkusuz bu çevirinin yapıldığı dönemi de bütün bir kültür dünyasıyla görebilmek gerekiyor. Burada bunun çok zayıf bir denemesini yapmaya çalışacağız.
İslam Ansiklopedisi’nde Mustafa Uzun tarafından kaleme alınmış bir bir Ömer Rıza DoÄŸrul yaÅŸamöyküsü yer alıyor:
Ömer Rıza DoÄŸrul (1893-1952) aslen Burdur’lu olup Mısır’a yerleÅŸmiÅŸ bir ailenin çocuÄŸu olarak 1893 yılında Kahire’de doÄŸdu. EÄŸitimini Ezher’de tamamlayıp Mısır’da gazeteciliÄŸe baÅŸladı, 1915’te İstanbul’a gitti; Tasvir-i Efkar’da yayınlanan yazılarıyla Türk basın hayatına girdi. Daha sonra Mehmet Akif Ersoy’un kızı Cemile Hanımla evlendi. 1925’te Vakit gazetesinde yazdığı yazılar dolayısıyla tutuklandıysa da bir müddet sonra serbest bırakıldı.
1947-48 yıllarında Selamet Mecmuası adlı bir dergi çıkardı. Çok partili hayata geçiÅŸ sırasında yayımlanan bu önemli dergi; ilmi-dini araÅŸtırmalar, islam dünyasındaki düÅŸünce hareketleri, İslam klasikleri konuları yanı sıra, din öÄŸretiminin gereÄŸini ortaya koyarak bu konuda kamuoyu oluÅŸmasına büyük ölçüde katkıda bulundu.
Selamet Mecmuası bir dönem yayın hayatından çekildikten sonra, 1949’da Yeni Selamet adıyla tekrar neÅŸir hayatına girmiÅŸtir. Bu dergide Ömer Rıza Beyin yanı sıra; Ahmet Hamdi Akseki, Musa Carullah, Rıza Nafiz Taner, Ahmet Halit YaÅŸaroÄŸlu gibi yerli yazarlarla birlikte, Ezher rektörü Mustafa Abdurrazık PaÅŸa, A. Cressy Morrison, Muhammed İkbal, Taha Hüseyin, Zeki Ali, John Kingley Birge gibi yabancı yazarlar da mecmuanın yazı kadrosunda yer alan isimlerdi.
Ömer Rıza 1950 seçimlerinde Demokrat Parti’den Konya milletvekili seçildi. Ardından onlarca telif ve tercüme eser bırakarak 13 Mart 1952’de İstanbul’da vefat etti. [aktarılan kaynak: www.kuranmeali.com. Burada, yazar DoÄŸrul’un Kuran çevirisinin 1980 basımında tahrifat yapıldığını öne sürüyor.]
1950 yılında DP milletvekili DoÄŸrul, Konya’da, Mevlana kutlamalarına katılmıştır:
“1950 yılının 14 Mayıs’ından itibaren Türkiye’de iktidar deÄŸiÅŸmiÅŸtir. Yeni iktidar Mevlânâ törenlerine büyük deÄŸer vermeye baÅŸlamıştır. Bunun bir göstergesi olarak da 17 Aralık Pazar günü yapılacak olan Mevlânâ’yı anma töreninde bulunmak üzere İçiÅŸleri Bakanı Rüknettin NasuhioÄŸlu, beraberlerinde Konya Milletvekili Ömer Rıza DoÄŸrul olduÄŸu halde, 16 Aralık 1950 Cumartesi günü Konya’ya gelmiÅŸtir.”
Ömer Rıza DoÄŸrul, 1950’lerde hem bir milletvekili, hem de önemli bir çevirmendir. DoÄŸrul’un en büyük etki uyandıran, günümüze dek birçok yayınevi tarafından tekrar tekrar yayınlanan çevirileri, 1940’ların sonunda baÅŸladığı Dale Carneige çevirileridir. Bu yıllarda Carneige’den “Dost Kazanmak ve İnsanlar Üzerinde Tesir Yapmak,” “Söz Söylemek ve İş BaÅŸarmak Sanatı,” “Üzüntüyü Bırak, YaÅŸamaya Bak,” “Meçhul Adamların Meçhul Tarafları” gibi kitapların çevirilerini yapmıştır. AÅŸağıda, 1949 yılında, Herkes İçin ya da “Dünya Basınından Herkes İçin SeçilmiÅŸ Yazılar” adlı dergide yayınlanan bir DoÄŸrul çevirisiyle Carneige tanıtımı yer alıyor. Carneige Arif Bolat Kitabevi tarafından yayımlanmıştır; Herkes İçin dergisi de aynı kitabevi tarafından çıkarılmaktadır ve yazı iÅŸleri müdürü çevirmen Vahdet Gültekin’dir.
Dale Carneige’nin Söz Söylemek ve İş BaÅŸarmak adlı kitabı, 1966 yılında 10. baskısına ulaşır. 10. baskıyı Ahmet Halit YaÅŸaroÄŸlu Kitapçılık ve Kağıtçılık Ltd. Åžti. yayımlar. Kitabın ilk sayfalarında, bu kitabın ÅŸu kurumlarda ders kitabı olarak kabul edildiÄŸi belirtilir:
“New York Telefon Kumpanyası, Babson Müessesesi, Y.M.C.A Okulları, Amerikan Bankacılığı Müessesesi, Fordham Müessesesi, Sivil Mühendislik Dairesi, John Hopkins Üniversitesi ve daha baÅŸka üniversiteler, Corporation’lar ve Müesseseler.”
10. baskıda Ömer Rıza DoÄŸrul’un neden Carneige çevirmiÅŸ olduÄŸunu açıklayan bir önsözü yer almaktadır:
Cumhuriyet devrinin en büyük nimetlerinden biri, söz hürriyetidir. Her Türk bu hürriyetten istifade ediyor ve bu hürriyeti kullanıyor. Bu hürriyetten istifade etmek ve onu fikir ve iÅŸ, hayatında, fikir ve iÅŸ hayatının her safhasında, umumî faaliyetlerimizin her sahne ve vadisinde en tesirli ve en verimli tarzda kullanmak için, riayet dilecek ve benimsenecek ÅŸartlar ve kaideler vardır. Bu ÅŸartlar ve kaideler, her birimizin kolaylıkla kavrayacağı, kolaylıkla tatbik edeceÄŸi, kolaylıkla istifade ve istismar edeceÄŸi ÅŸeylerdir. Bunlara riayet sayesinde hepimiz daha güzel söz söylemek ve sözü en tesirli yolda kullanmak imkânını elde etmiÅŸ oluruz.
Bu imkânlardan ve bu imkânın temin ettiÄŸi istifadelerden müseÄŸni kalacak, bir tek fert yoktur. Çünkü hepimiz de söz söylemek, iylediÄŸimiz sözlerle muhataplarımızı ikna ederek iÅŸ baÅŸarmak, bir maksadı gerçekleÅŸtirmek ve bir hedefe varmak isteriz. Fakat çoÄŸumuz da ele aldığımız mevzuu nasıl ileri süreceÄŸimizi, mevzuumuzun en belli baÅŸlı noktalarını nasıl iÅŸliyeceÄŸimizi bilmediÄŸimiz için, bütün ciddiyet ve samimiyetimize raÄŸmen, muvaffakıyetsizliÄŸe uÄŸrarız ve bu üzden ıstırap çekeriz.
Sebebi, söz söylemek ve söz söyliyerek iÅŸ baÅŸarmak sanatına vukufsuzluÄŸumuzdur.
Dilimizde, maalesef, bu yolda yazılmış eserler de pek yoktur. Onun için, memleketimizde çok büyük raÄŸbet kazanan “Dost kazanmak” adlı eserin müellifi Dale Carnegie’nin “Söz Söylemek ve İş BaÅŸarmak” eserinde yazdığı eseri tercüme etmekle bir boÅŸluÄŸu doldurmak istedim.
Okuyucularımızın “Dost Kazanmak” eserinden elde ettikleri istifadenin daha büyüÄŸünü bu eserden temin etmelerini umarak, gösterdikleri teveccüh ve raÄŸbeti ÅŸükranla karşılamayı bir vazife tanırım.
Bir milletvekili çevirmenin, yönetimin saÄŸladığı söz hürriyetine önem vererek, söz söyleme üzerine bir kitap çevirmesi, Ölümsüz Müdafaa‘nın da mahkemede okunan bir savunma olduÄŸu hatırlanırsa daha da ilginçleÅŸiyor.
Ali Kemal Belviranlı, 1970 yılında Ölümsüz Müdafaa‘yı yeniden çevirme ihtiyacı duyuyor. DoÄŸrul’un 1950 yılında, Mevlana’nın 1926 yılında kapatılıp 1927 yılında müze olarak açılan, 1946 yılında ilk anma törenine sahne olan türbesini ziyaret ettiÄŸi Konya’da. Bu ihtiyacı doÄŸuran bir ÅŸey olmuÅŸ olmalı: kitabın DoÄŸrul çevirisinin ilgi görüyor olması, DoÄŸrul çevirisinin yanlış ya da eksik bir çeviri olması, DoÄŸrul çevirisinin Konya’da basılması için yayın hakkının alınamamış olması, ya da basitçe, DoÄŸrul çevirisinden haberdar olmamak?
Her koÅŸulda, 1970’lerin Türkiye’si birçok dünya içermektedir: İstanbul, TaÅŸra ve TaÅŸraları. Yazı iÅŸleri “İstanbul, İstiklal Caddesi, Demir Han, 344, BeyoÄŸlu”nda bulunan Aydabir dergisinin Nisan 1972 sayısında yer alan bir çeviri dönemin farklı dünyalarını ve farklı çeviri kaynaklarını neÅŸeli bir ÅŸekilde aktarıyor belki de. Televizyon yayıncılığının baÅŸladığı bir dönemde, bir Amerikan dergisinden çevrildiÄŸi anlaşılan Playboy Kime Derler? baÅŸlıklı resimli yazıda, Türkiye’de daha günlük hayata girmemiÅŸ, gitgide yaklaÅŸan olgulara yer veriliyor: “kredi kartı, stere oparlör, japon uÅŸak, hissi ve açık filmler, kilisenin kapısı..” Türkiye çeviri yoluyla bir yandan İngilizleÅŸtiriliyor (ya da İngiltereleÅŸtiriliyor), bir yandan modernleÅŸtiriliyor: kredi kartı geliyor.
(Not: Resimlere tek tek bakabilir ya da ilkini açtıktan sonra, diÄŸerlerine ok yardımıyla geçebilirsiniz.)








