Kitap: KaradaÄŸ, AyÅŸe Banu (2008)
Çevirinin Tanıklığında ‘Medeniyet’in DönüÅŸümü
İstanbul: Diye Yayınları (251 s.)
*
DeÄŸerlendiren: Sinem CANIM  (Doktora öÄŸrencisi, İ.Ü. İngilizce Mütercim Tercümanlık araÅŸtırma görevlisi)
2006’dan bu yana Yıldız Teknik Üniversitesi Fransızca Mütercim-Tercümanlık Anabilim Dalı’nda çeviribilim araÅŸtırmalarını sürdüren AyÅŸe Banu KaradaÄŸ, çeviri kuramı, çeviri eleÅŸtirisi, çeviri eÄŸitimi ve çeviri tarihi alanlarına yoÄŸunlaÅŸmıştır. Çevirinin Tanıklığında ‘Medeniyet’in DönüÅŸümü adlı bu kitabı da çeviri kuramı, çeviri tarihi ve çeviri eleÅŸtirisi alanlarındaki araÅŸtırmalarının bir ürünüdür.
Osmanlı’da Tanzimat Dönemi’yle birlikte baÅŸlayan modernleÅŸmeyle birlikte BatılılaÅŸma olgusu öne çıkar. BatılılaÅŸma sürecinde yapılan yazın çevirileri Türk kültürü üzerinde önemli deÄŸiÅŸiklikler yaratmıştır. Bu bakımdan BatılaÅŸma sürecimizde çevirinin etkili bir araç olduÄŸu söylenebilir. Bu süreçte Batı’dan dilimize yapılan çeviriler üzerine pek çok araÅŸtırma yapılmıştır. KaradaÄŸ bu araÅŸtırmalarda “medeniyet”in deÄŸil daha çok “kültür” olgusunun vurgulandığını gözlemlemiÅŸtir. Kitabın amacı, çeviriyazısı (transkripsiyonu) yapılan ve incelenen Osmanlıca Robinson Crusoe metinlerinin tanıklığında medeniyetler arası iliÅŸkilerin bir sonucu olan deÄŸiÅŸim/dönüÅŸüm sürecini, bir baÅŸka deyiÅŸle modernleÅŸme sürecini ışık tutmaktır.
Kitap üç ana bölümden oluÅŸmaktadır. Birinci bölümde Osmanlı’dan modernliÄŸe doÄŸru yaÅŸanan süreçte çeviri açısından önem taşıyan “medeniyet” kavramı ele alınmıştır. Yazın ve kültür çoÄŸuldizgemizde çeÅŸitli yeniliklere temel oluÅŸturan medeniyet kavramının ortaya çıkışı ve anlamının geçen zamanla birlikte nasıl bir deÄŸiÅŸim gösterdiÄŸi incelenmiÅŸtir. Ardından çeviri araÅŸtırmalarında medeniyet kavramının izleri sürülmüÅŸ ve araÅŸtırmaların daha çok kültür-odaklı bir yaklaşımın etkisinde ÅŸekillendiÄŸi ve “medeniyet” yerine “kültür” kavramının vurgulandığı gözlenmiÅŸtir.
Kitabın ikinci bölümünde İngiliz yazar Daniel Defoe’nun üç ciltten (The Life and Adventures of Robinson Crusoe– 1719, The New Adventures of Robinson Crusoe– 1719 ve Serious Reflections During the Life and Suprising Adventures of Robinson Crusoe– 1720) oluÅŸan Robinson Crusoe adlı yapıtı hakkında genel bilgi verilmiÅŸtir. KaradaÄŸ Robinson Crusoe‘nun Osmanlıca çevirileri üzerine yaptığı araÅŸtırmasında 1864-1927 yılları arasında sekiz farklı çevirisinin yapıldığını saptamıştır. Bu çeviriler ÅŸöyledir: Hikaye-i Robenson (Ahmet Lütfü; 1864), Robenson (Åžemseddin Sami; 1886), Robenson Kuruzoe Hâlî Adada (Halil Hamid; 1916), Robenson Kuruzoe (Åžükrü Kaya; 1923), Robenson (Osman Nuri; 1925), Robenson Kuruzoe’nin Hayatı ve Meraklı SergüzeÅŸti (F.M. Bakû; 1925); Robenson Kuruzoe (çev. belirtilmemiÅŸ; 1927); Robenson Issız Adada (Mehmed Ali; tarih belirtilmemiÅŸ). KaradaÄŸ araÅŸtırmasında bu çevirilerden beÅŸine ulaÅŸabilmiÅŸ, ancak üçünün çeviriyazısını yapmış ve ayrıntılı olarak incelemiÅŸtir. Bu üç çevirinin çeviriyazıları Osmanlıcada Robenson (AyÅŸe Banu KaradaÄŸ, 2008) adlı kitapta yayımlanmıştır. İncelenen çeviriler Robenson (Åžemseddin Sami), Robenson Kuruzoe (çev. belirtilmemiÅŸ) ve Robenson Issız Adada (Mehmed Ali)’dır. İnceleme, ünlü çeviribilim kuramcısı Hans J. Vermeer’in “Skopos and Commission in Translational Action” [“Çeviriye İliÅŸkin Eylemde Skopos ve İş”] baÅŸlıklı makalesi üzerine temellendirilmiÅŸtir. KaradaÄŸ bunun nedenini, skopos kuramı baÄŸlamında çevirmenin kültürlerarası iletiÅŸimi saÄŸlayan uzman olarak ele alınması ve çevirinin bir eylem olarak amaç açısından irdelenmesi ÅŸeklinde açıklar. Ayrıca incelemede Vermeer’in skopos kuramı çerçevesinde ele aldığı kavramlara (skopos, iÅŸveren, iÅŸ, uzman) sıkça baÅŸvurulduÄŸu gözlenir.
Son bölümünde ise incelenen çevirilerden elde dilen verilerin genel bir deÄŸerlendirmesi yapılmıştır. BatılılaÅŸma sürecinin ve buna baÄŸlı olarak bu süreç kapsamındaki çeviri sürecinin hâla devam ettiÄŸini ifade edilmiÅŸtir. Robinson Cruose‘nun Tanzimat Dönemi’yle baÅŸlayıp günümüze kadar süren ve hala devam eden çeviri macerasının medeniyetler arası diyalog/tartışma baÄŸlamında da ele alınması gerektiÄŸi vurgulanmıştır. KaradaÄŸ, çeviribilim alanında yapılacak “medeniyet” odaklı araÅŸtırmaların, Türk tarihinin önemli dönemlerinde çevirinin konumunu ve iÅŸlevini deÄŸerlendirmede daha yararlı olabileceÄŸi sonucuna varmıştır.
Her ne kadar hedef kitlesi belirtilmemiÅŸse de, kitap, çeviri eleÅŸtirisine yönelik yenilikçi yaklaşımıyla çeviribilim ve yazınbilim alanındaki araÅŸtırmacılara, öÄŸrencilere ve çeviri eleÅŸtirisine ilgi duyan herkese hitap etmektedir. Kitabın, çeviribilim alanına katkılarından ilki çevirinin konumu ve iÅŸlevini sorgulayan çeviribilim araÅŸtırmalarında “kültür”ün yanı sıra “medeniyet” odaklı yaklaşımın penceresinden bakmanın açıklayıcı olabileceÄŸini örneklerle somutlaÅŸtırması ve vurgulamasıdır. Bir diÄŸer katkısı ise, çıkış noktasını yazın dışı metinlerin oluÅŸturduÄŸu iÅŸlevsel bir çeviri kuramını, Skopos Kuramı, yazın çevirisi alanına uyarlamasıdır. Çalışmanın, bundan böyle yapılacak çeviribilim araÅŸtırmalarında “kültür”ün yanı sıra “medeniyet” olgusunun da sorgulanmasını tetikleyeceÄŸi düÅŸünülmektedir.

Yorumlar kapalı.