Türkiye’de ilk çeviri bölümü 1983’te açıldı. Hacettepe ve BoÄŸaziçi Üniversitesi aynı yıl İngilizce Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalları’nda akademik çeviri eÄŸitimi vermeye baÅŸladı. Bu bölümleri 1992 yılında Yıldız Teknik Üniversitesi Fransızca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı izledi. 1993 yılında İstanbul Üniversitesi’nde Prof. Åžara Sayın, Prof. Dr. Nilüfer Tapan ve Prof. Dr. Turgay Kurultay’ın giriÅŸimleriyle Çeviri Bölümü kuruldu ve ilk olarak Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı açıldı. Yine aynı yıl Bilkent Üniversitesi’nde iki dilli (İngilizce-Fransızca) çeviri eÄŸitimi baÅŸlatıldı. Mersin Üniversitesi  de 1996 yılında Almanca çeviri eÄŸitimi vermeye baÅŸladı, bu eÄŸitime 1997’de Fransızca çeviri eÄŸitimi eklendi. 2000 yılında İstanbul Üniversitesi’nde Almancanın yanında Fransızca ve İngilizce dillerinde de lisans programında çeviri eÄŸitimine geçildi. İstanbul Üniversitesi’nde İngilizce Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’nı kuran Doç. Dr. AyÅŸe Nihal Akbulut, 2003 yılında ilk kez bir özel üniversitede, Okan Üniversitesi’nde Almanca, İngilizce, Rusça ve Çince Mütercim Tercümanlık Anabilim Dallarını kurdu. Bu yılları izleyen yıllarda çeviri eÄŸitimine yönelik çok sayıda bölüm açılmaya baÅŸlandı. Türkiye’de bugün yirminin üzerinde üniversitede ve daha da fazla bölümde Almanca, İngilizce, Fransızca, Rusça, Bulgarca ve Çince dillerinde lisans düzeyinde çeviri eÄŸitimi verilmektedir.

Bu üniversitelerin büyük bir bölümünde çeviribilim yüksek lisans programları da bulunmaktadır. Çeviribilim alanında 1995’ten bu yana BoÄŸaziçi Üniversitesi’nde uygulanmakta olan doktora programı, 2006 yılında İstanbul Üniversitesi’nde de açılmıştır. İstanbul Üniversitesi ilk doktora öÄŸrencilerini 2007/2008 öÄŸretim yılında almaya baÅŸladı. Önümüzdeki yıllarda farklı üniversitelerde de doktora programları açılması olanaklı gözükmektedir.

*

Çeviri etkinliÄŸi her ne kadar M.Ö. 2000 yılına, dahası sözlü  çeviri dendiÄŸinde yazının keÅŸfinden daha öncelere uzansa da,  çeviribilim aslında bütün dünyada 20. yüzyılın ikinci yarısında yeÅŸermeye baÅŸlayan yeni bir bilim dalıdır. Uzun yıllar kendini edebiyat ve dilbilimin hegemonyasından kurtarma mücadelesi veren bu bilim dalı ancak yetmiÅŸli ve seksenli yıllarda özgün kuramlarına kavuÅŸmuÅŸ ve bütüncesini kendi yöntem ve kuramlarıyla incelemeye baÅŸlamıştır. Tam da bu nedenle çeviribilim alanında yetiÅŸmiÅŸ eleman bulmak kolay olmamaktadır ve çeviribilim uzun bir süre ve hâlen de öteki bilim dallarından ödünç aldığı öÄŸretim elemanlarıyla çalışmak zorunda kalmıştır ve kalmaktadır. KuÅŸkusuz çeviribilimde de öteki disiplinlerde olduÄŸu gibi çok sayıda disiplinlerle ortaklaÅŸa çalışmalar yapılabilir, bu nedenle çeviribilim alanında çalışan uzmanların çok kültürlü olmaları bir zenginlik olarak da karşımıza çıkabilir. Çeviribilimin en önemli bütüncesi metindir. Bu anlamda dilbilimin verilerinden yararlanabilir; çeviriyi yapan öÄŸe insandır, bu nedenle insanı kuÅŸatan tüm bilim dallarından yararlanabilir; metinler uzmanlık metinleridir, bu anlamda da uzmanlık alanı bilgilerinden yararlanır; çevrilen metinler yazınsal metinler olduÄŸunda çeviribilim bu süreci tanımlarken gerekirse yazınbilimsel öÄŸelerden de yararlanır. Mamafih eÄŸitimlerini lisans, yüksek lisans ve doktora aÅŸamasında öteki disiplinlerden almış öÄŸretim elemanlarının çeviribilimsel geliÅŸmelere katkıda bulunmaları için yüzlerini çeviribilime dönmeleri ve çeviribilimi odaÄŸa koymaları gerekmektedir. Çeviribilimin yeni ve disiplinlerarası bir bilim dalı olması nedeniyle benzer sorunlar yurtdışında da kendini göstermektedir. 2004 yılında aramızdan ayrılan çeviribilimci Hönig bir kitabında (1995:188) bu konuyu ÅŸu ÅŸekilde dile getirmektedir. “İlk gruba çeviribilim alanını iyi bilmeyenler, ya da bu alanda bilgi edinmek istemeyenler dahildir. Aslında bu kiÅŸiler farkında olmadan oturdukları ya da bir süre sonra üzerinde oturacakları dalı kesmektedirler. En büyük sorunları da, kolay sanıp içine girmeye çalışınca ne denli zor ve karmaşık bir alan olduÄŸunu gördükleri için bu alanda kendilerini geliÅŸtirmek istememeleridir.”

Çeviribilimsel alanda çalışma yapmak Hönig’in de belirttiÄŸi gibi hiç de kolay deÄŸildir. Çeviribilim araÅŸtırmacısının  çeviribilim kuramlarını, bu alandaki farklı dillerde yazılmış literatürü, komÅŸu disiplinlerdeki çeviribilime destek olması olanaklı yine farklı dillerdeki kaynakları bilmesi gerektiÄŸinin ayrımına varması gerekir, ancak bu da yeterli deÄŸildir; uygulama alanında da deneyimli olmak ve uygulamayı kuramsal alanla iÅŸlevsel ilintilendirmek zorundadır çeviribilimci.  Çeviribilim eÄŸitmeni fildiÅŸi kulesinde oturarak fikir üretme lüksüne sahip deÄŸildir. Yaptıklarını sürekli çeviri gerçekleriyle ilintilendirirken bütün çalışmayı çeviribilimsel bir artalana yerleÅŸtirmek zorundadır.

Bütün bu söylenenlere karşın Türkiye’de de  son on yılda çok sayıda yüzünü çeviribilime dönen, çeviribilimden yararlanan ya da çeviribilimsel çalışmalara katkısı bulunan kitaplar yazıldı. Aslında daha da gerilere gittiÄŸimizde Türkiye’de çeviribilim alanına ilk verimli tohumları atan Dr. Pia Angela Göktürk’ün eÅŸi, biliminsanı Prof. Dr. AkÅŸit Göktürk ile karşılaşıyoruz. 1979’da Türkiye’de İstanbul Üniversitesi bünyesinde Birinci Uluslararası Çeviribilim Sempozyumu düzenlendiÄŸinde AkÅŸit Göktürk’ün Alman çeviribilimci Wilss’in oturumunu yönettiÄŸini gözlemliyoruz (Eruz 2004: 259-260). Wilss ile  etkileÅŸime geçen Göktürk bu toplantıdan yedi yıl sonra Çeviri: Dillerin Dili (1986) baÅŸlıklı yapıtını yazdığında Wilss’ten çok sayıda alıntı yapmıştır.

2007’de İstanbul Üniversitesi’nde doktora programı öÄŸrencileriyle birlikte çeviribilimi tanıtan kapsamlı bir yazı kaleme almıştık. Bu yazı daha sonra Çeviribilim dergisinde yayımlandı. Bu yıl da doktora gurubuna verdiÄŸim derste, çeviribilim alanında Türkiye’de yayımlanan birkaç kitabı tanıtmayı önerdim. Kitaplardan bir kısmını öÄŸrenciler seçti, bir kısmını da ben getirdim. Kitap tanıtımlarından birini de bu yıl Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’na Erasmus Programı aracılığıyla Germersheim (Mainz Üniversitesi) Çeviribilim Fakültesi Yüksek Lisans (Türkçe) Programından gelen bir öÄŸrenci yaptı. Kendisine akademik çeviri eÄŸitiminde çığır açan Hönig ile Kussmaul’un ilk 1982’de yayımlanan Çeviri Stratejisi baÅŸlıklı kitabını tanıtmasını önerdim. Kussmaul’un çeviri eÄŸitimi üzerine İngilizce de olmak üzere çok sayıda kitabı bulunmaktadır. Kussmaul ile birlikte sesli protokolleri ilk kez uygulamış olan çeviribilimci Hönig çeviri yöntemlerine ve çeviri bölümü programlarına yönelik iz bırakan makaleler yazmıştır. “Konstruktives Übersetzen” baÅŸlıklı son kitabını 1995 yılında yayımlanan Hönig 2004 yılında çok erken aramızdan ayrılmıştır. Hönig İstanbul Üniversitesi Çeviri Bölümü’nün kurulma aÅŸamasında Bölümle ortaklaÅŸa çalışmalar yapmış, programın ve ders içeriklerinin iÅŸlevsel bir ÅŸekilde oluÅŸmasına katkı saÄŸlamış ve vefatına deÄŸin İstanbul Üniversitesi Çeviri Bölümü öÄŸretim üyeleriyle irtibatını kesmemiÅŸtir. Kussmaul ve Hönig’in çeviribilime önemli katkılarından biri de,  1998 yılında öteki yazarlarla birlikte açıklamalı bir çeviribilim ansiklopedisi (Handbuch Translation) oluÅŸturmalarıdır. Yine aynı yıl  İngilizce yayımlanan Routledge Encyclopedia of Translation Studies‘in benzeri olan bu yayında çeviribilim dizgesel bir ÅŸekilde sınıflandırılarak alanın uzmanları tarafında kaleme alınan kısa makalelerle tanıtılır.

Kitaplar, çeviribilim alanında yazılmış kitaplar,  bu alandan yararlanmış yapıtlar  ve çeviribilim alanında yapılan çalışmalara katkısı bulunan eserler arasından seçilmiÅŸtir.  Bu süre içinde salt on bir kitabın tanıtımı tamamlanmış olduÄŸundan tanıtımlar bu sayı ile sınırlandırılmıştır. KuÅŸkusuz son yıllarda yüzünü çeviribilime dönen yayınların sayısı artmıştır. Çok sayıda yayınevi çeviribilimsel yayınları basmaktadır. ÖrneÄŸin salt Multilingual Yayınevi‘nde son beÅŸ yılda onun üzerinde çeviribilime yönelik kitap yayımlanmıştır. Sel Yayıncılık‘ın da çeviribilime yönelik kitapları bulunmaktadır. Bir yılı aÅŸkın zamandır Diye Yayınları da çeviribilimsel kitapların yayınına yer vermektedir. Bu yayınlara yönelik kitap tanıtımları geldikçe, metinlere yönelik düzeltmeler ve son okumalar yapılıp Çeviribilim dergisine ulaÅŸtırılabilir. Metin türü olarak kitap tanıtım metinlerinin ölçütlerine uyulmasına, tanıtımların kısa ve nesnel olmasına mümkün olduÄŸu oranda dikkat edilmiÅŸtir. Burada tanıtılan kitaplar eleÅŸtirel bir ÅŸekilde tartışılmamıştır, tanıtımlardan amaç, okurlara kitapların içeriÄŸine iliÅŸkin fikir vermektir.

Kitaplar dışında derleme yayınlar alanında da çeviribilime yönelik çok sayıda makaleye ulaÅŸmak olanaklıdır. ÖrneÄŸin Metis Çeviri dergisinde (1987-1992)  yayımlanan bazı önemli çeviribilimsel makaleler dışında, 1995’te editörlüÄŸünü Işın Bengi Öner’in yaptığı, Tömer tarafından çeviri eÄŸitimine yönelik düzenlenen toplantıda sunulan bildiriler derlenmiÅŸtir. 1996’da İstanbul Üniversitesi, Çeviri Bölümü çatısı altında Türkiye’deki tüm çeviri bölümlerini bir araya getiren toplantının bildirileri, “Forum: Türkiye’de Çeviri EÄŸitimi, Nereden Nereye?” (1997) baÅŸlıklı derleme kitapta yayımlanmıştır. Yine aynı dizi içinde 1999 ve 2001 yıllarında  Işın Bengi Öner’in makalelerinin derlendiÄŸi iki kitap yayımlanmıştır. Hacettepe Üniversitesi doksanlı yıllardan bu yana dört dilli Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi‘ni çıkarmaktadır. 2004 yılında yabancı dilde yayımlanan çeviribilimsel makalelerin çevirisini içeren Çeviri Seçkileri basılmıştır.  Dilbilim ve yazınbilim alanındaki dergilerde de – öncelikle son beÅŸ yıldır – çok sayıda çeviribilime yönelik ya da çevirilimsel araÅŸtırmalara katkıda bulunacak çalışmalara yer verilmektedir. Çeviribilim ve çeviri etkinliÄŸine yönelik yayınlara Varlık, Çevirmenin Notu ve Sözcükler gibi dergilerde de yer verilmektedir. KuÅŸkusuz öteki disiplinlerde de zaman zaman çeviribilime dönük çalışmalara rastlamak olanaklıdır. Çeviribilime yönelik sayısız yayının içinde, burada tanıtılan kitaplar küçük ama kendi alanlarında bir ilke imza attıkları için önemli bir kesiti oluÅŸturmaktadır.

*

Çeviribilim alanınında Türkiye’de son  otuz yılda olup bitenleri öÄŸrenmek ve bu alanda yapılan etkinlikleri, yayımlanan kaynakları saptamak isteyenlere 2003’te yayımlanan ÅŸu anda tükenmiÅŸ bulunan Çeviriden Çeviribilime baÅŸlıklı kitabı önerebilirim. Kütüphanelerde ve kitaplıklardan bu kitaba ulaÅŸmak olanaklıdır. Bu kitaba yönelik yayımlanan tanıtım yazıları Cumhuriyet Kitap ekinde (27.11.2003, A. Nihal Akbulut), Alman Dili ve Edebiyatı Dergisi (2004, Sayı 16, YeÅŸim Tükel Kılıç) ve Hacettepe Dergisi’nde (2004, Sayı 14, Aymil DoÄŸan) çıkmıştır.

*

Kitap tanıtımları, bu alandaki tarihsel geliÅŸimlere az da olsa ışık tutması için kronolojik bir sıralamayla verilecektir. Tanıtılan kitaplar ve tanıtım yazarları aÅŸağıdaki gibidir:

ON BİR KİTAP

Hönig, Hans G. / Kussmaul, Paul (1982) Strategie der Übersetzung: Ein Lehr- und Arbeitsbuch (Çeviri Stratejisi: Ders Kitabı)

DeÄŸerlendiren: Sibylla WOLFGARTEN

*

Eruz, Sakine F. (2000) Çeviride ve Çeviri EÄŸitiminde KoÅŸut Metinler

DeÄŸerlendiren: Dolunay KUMLU

*

Demircan, Ömer (2000) İletiÅŸim ve Dil Devrimi

DeÄŸerlendiren: Oktay ESER

*

Ayata, Canan Åženöz (2003) Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın EleÅŸtirisi

DeÄŸerlendiren: Zuhal KARACA

*

Erten, Asalet (2003) Tıp Terminolojisi ve Tıp Metinleri Çevirisi

DeÄŸerlendiren: Sinem CANIM

*

Akbulut, AyÅŸe Nihal (2004) Söylenceden GerçekliÄŸe

DeÄŸerlendiren: Özge ÇELİK

*

Yazıcı, Mine (2005) Çeviribilimin Temel Kavram ve Kuramları

DeÄŸerlendiren: Zuhal KARACA

*

Bulut, Alev (2008) Basından Örneklerle Çeviride İdeoloji İdeolojik Çeviri

DeÄŸerlendiren: Oktay ESER

*

KaradaÄŸ, AyÅŸe Banu (2008) Çevirinin Tanıklığında ‘Medeniyet’in DönüÅŸümü

DeÄŸerlendiren: Sinem CANIM

*

HacımüftüoÄŸlu, Halil (2008) Kuran Tercümelerinde Yöntem Sorunu

DeÄŸerlendiren: Özge ÇELİK

*

DoÄŸan, Aymil (2009) Sözlü Çeviri Çalışmaları ve Uygulamaları

DeÄŸerlendiren: Dolunay KUMLU