İstanbul Üniversitesi kütüphanesinin tozlu raflarından olaÄŸanüstü güzellikte bir kitapçık buldum. Edebiyatta Tercümenin Rolü adlı kitapçığı ilk olarak Halide Edip Adıvar’ın yaÅŸamöyküsünü incelerken fark ettim, eserleri sıralanırken pek ayrı olarak belirtilmeyen bu eser, internet üzerinde de sadece tek bir yaÅŸamöyküsünde yer alıyordu.
Halide Edip Hanım, İstanbul Üniversitesi’nde 1942-43 yılında yapılan konferanslarda yapılan bir konuÅŸmanın metnini içeren bu kitapçıkta, Cumhuriyet öncesi ve sonrası çeviri çalışmalarını incelikle deÄŸerlendiriyor. Fakat Cumhuriyet dönemine iliÅŸkin deÄŸerlendirmesi özellikle ilginç gözlemler içeriyor:
“Bizde en son, en tabiî mânasiyle tercüme Cumhuriyet devrinde baÅŸlar. Âdeta bir saÄŸanak, bir tufan halini alan bu tercüme mesaisi bugün birçok sahalara yayılmıştır. Bu tercüme iÅŸi yalnız, resmî deÄŸil, ayni zamanda bütün kitapçıların birbirleriyle yanÅŸa çıktıkları bir saha olmuÅŸtur. Tercüme, bugün her milletin dilinden yapılıyor, ve sayı itibariyle Tanzimat’tan beri en çok tercüme yapan devir hiç ÅŸüphesiz Cumhuriyet devri oluyor. Fakat artık, Divan edebiyatı devrinde olduÄŸu gibi münevverler herhangi bir harsın içine kendilerini daldırıp içinde kendilerini kaybetmiÅŸ ve Tanzimat’ta olduÄŸu gibi bir tek dil ve harsa baÄŸlanmış deÄŸildirler. Çok garip olarak bizim bugünkü tercüme faaliyetimizin, İngilizlerin Elizabeth devri tercüme faaliyeti —bazı istisnalarla— çok hatırlatan yerleri vardır. Birinci benzeyiÅŸ, ne bir tercüme nazariyesi, ne esaslı bir plân, ne de esaslı bir tenkit yapmamızdır. Gerçi ortalıkta tenkit adı altında bir ÅŸamata vardır. Fakat bu da —az istisnalarla— bir lise zihniyetini, yabancı diller mektebinde herhangi bir sınıfa lisan öÄŸretme ve tercüme yaptırma tavsiyesi derecesini geçmemiÅŸtir. Yâni, tercüme tenkidi bugün, kelimelerin lügat mânalarına uyup uymadığı meselesi üstünde en çok durur, münekkidin ÅŸahsî temayülüne göre, yabancı bir syntax’ı ne dereceye kadar dilimize sokup sokamadığımıza inhisar eder.
Elizabeth devri tercümelerinde de ayni hamle, ayni coÅŸkunluk ve bereket vardı. Fakat bu daha ziyade ÅŸiir sahasında idi. Bu devrin tarih, klâsik ve felsefe tercümeleri, bilhassa nesir olan tercümeleri daha kudretli ve saÄŸlamdı. Fakat bu tercüme devri geçer geçmez, lehte, sleyhte çok tenkit yapıldığı gibi, birçok ta tercüme nazariyeleri ortaya atıldı. Yalnız, bugün herkesin üstünde birleÅŸtiÄŸi hakikat ÅŸudur: o devir büyük bir millî edebiyatın tercüme ile malzemesini zenginleÅŸtirdi, bu suretle İngiliz edebiyatının belki en büyük devrinde mühim bir rol oynadı.
Aynı neticeyi, bizim de belki ilerde çok tenkide uÄŸrıyacak olan bugünkü tercüme faaliyetimiz için temenni edelim, ve yaratıcı kabıliyeti biraz durmuÅŸ gibi görünen edebiyatımızın bu tercüme devrinden sonra canlı ve yeni bir edebiyat devri açacağına inanalım. ..
“1- Çok ve zıt menbalardan tercüme yapıyoruz; bu bize zengin ve nev’i çok bir edebiyat verebilir. Fakat bundan evvel bu zıt zevkleri, fikirleri ve tarzları birbirine ahenkle örmek lâzımdır, yani bunların arasında nâzım vazifesi gören bir kıymet olmazsa fikir ve sanat hayatımızda bir anarÅŸi doÄŸabilir; ağızı kalabalık, ÅŸamatalı ve ölçüsüz bir edebiyat çığırı açabiliriz.
2- Âciz kanaatimce buna karşı gelebilmek için, ÅŸekil, metot ve bol sanat malzemesi arasında tek nâzım ve esas unsur kendi yerli ruhumuz, kendi kaynaklarımız, bütün tarih ve edebiyatımîzdaki milli mirasımızdır. ..
“Aziz arkadaÅŸlar,
Size en son tavsiyem ÅŸudur. İyi, kötü, fikir ve sanat âleminde yer almış eserlerin tercümelerim okuyunuz. Bilhassa, —eÄŸer tercüme yapmaÄŸa niyetiniz varsa— asıllarını okuyabilseniz de yine tercümeleri okuyunuz. Çünkü iyi tercüme kadar fena tercümeden de almacek ders vardır. Fakat bütün bu kıymetler malzemeye nâzım unsur vazifesini görecek olan kendi edebiyatımızın seyrini tarih boyunca takip edin. Her biriniz, geçmiÅŸ ve hattâ nisbeten yeni olan Türkçe telif eserlerini okumağı ihmal etmeyin. Fakat her biriniz, bunların arasından bir veya ikisini gönlünüze göre seçerek tekrar tekrar okuyun, yanınızda gezdirin. Tabiî olarak böyle bir eset mizaca gere biraz deÄŸiÅŸir. Meselâ İngilizlerin —bilhassa münevver ve muharrir tabakası— ekseriyetle Kitab-ı Mukaddes ve Shakespeare’i okurlar, yanlarında gezdirirler. Bunların böyle seçilip okunması bilhassa İngiliz dilindeki büyük mevkileri içindir. Ben, ÅŸahsen, bilhassa güzel Türkçesi için Süleyman Dede‘nin Mevludu ile, Kısas-ı enbiya‘nın bazı parçalarını bilhassa yukarıda zikrettiÄŸim Kas bin Said’den tercümesini yammda gezdirir ve okurum.
Aziz arkadaÅŸlar,
Biz, tercüme yoliyle dilimize getirdiÄŸimiz zengin fakat karışık malzemenin nâzım unsuru olarak kendi harsımıza bugün hemen her zamandan fazla mevki vermek mecburiyetindeyiz. Bu malzemeden bir gümbürtü deÄŸil, yepyeni bir orkestrasyon çıkarmak sizin ve sizden sonrakilerin vazifesi ve rolüdür.”
(s. 274-276, abç. Kitapçığa ulaÅŸmamı saÄŸlayan Åžirin Baykan‘a teÅŸekkür ederim.)
