Satıraltı tercüme, eski dönemlerde, elyazmalarında metnin altına yapılan kelimesi kelimesine çeviriyi belirten bir terim. Nurgül Sucu, “Eski Türk Edebiyatında Tercüme GeleneÄŸi” (Türkiyat AraÅŸtırmaları Dergisi, No: 19, 2006) baÅŸlıklı çalışmasında bu uygulamanın tarihçesine de yer veriyor. Buna göre ilk satıraltı tercüme, bir Kuran çevirisi.

“Kurân-ı Kerîm, önce SâmânoÄŸullarından Emîr Mansur bin Nuh (350-365 h./961-976 m.) zamanında, Taberî tefsirinden Farsçaya çevrilmiÅŸtir. Zeki Velidi Togan’a göre, bu tercüme, içinde Türk üyelerin de bulunduÄŸu, Horasanlı ve Mâveraünnehirli bilginlerden kurulan bir heyet tarafından yapılmıştır.

Kurân’ın ilk Türkçe tercümesi ise, yine Zeki Velidi Togan’a göre, Farsçaya yapılan tercüme ile aynı zamanda, belki de aynı heyetin Türk üyeleri tarafından meydana getirilmiÅŸtir. Bu tercüme, “satır arası” kelime kelime bir çeviri olup, Taberî tefsirinden yapılan kelime kelime Farsça çeviriye dayanır.

Türklerin İslâmiyet’i kabulünün ilk yıllarında, satır arası Kurân-ı Kerim ter ümelerinin yanında, Arapça fıkıh kitaplarının da satır arası tercümeleri önemli bir yer tutar. Bunlardan biri olan Nazmü’l-Hilâfiyyât Tercümesi, Ebû Hafs Ömer b. Muhammed en-Nesefî (ö. 537/1142) adlı bir din bilgininin 504/1110’te yazdığı Arapça manzum fıkıh kitabının tercümesidir. Eser, İbrahim b. Mustafa b. Alişîr el-Melifdevî (Muleyfedevî) tarafından 4 Recep 732 (1 Nisan 1332) tarihinde Türkçeye tercüme edilmiÅŸtir. Arapça beyitler dikkat çekecek bir büyüklükte diÄŸer satırlara göre daha irice yazılmış, daha sonra altında beytin satır altı tercümesi aslına uygun olarak verilmiÅŸtir.

Bu dönemde Arapçadan satır altı olarak tercüme edilen ve fıkha ait konuları ihtiva eden eserlerden biri de, Hanefî fıkıh âlimlerinden Berke Fakih tarafından, melik ve sultanlara yol göstermek amacıyla kaleme alınan İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtîn adlı eserdir. Söz konusu eser, 789/1387 (Åževval 20) tarihinde İskenderiye’de tamamlanmıştır.

Satır altı tercümeli fıkıh kitaplarından biri de, İbnü’s-Sayin adıyla tanınan Muhammed b. Sıddîk b. Ali tarafından kaleme alınmıştır. Eserin nerede ve ne zaman yazıldığı belli deÄŸildir. Eserdeki Arapça cümlelerin anlamları, satır aralarına kelimelerin bire bir tercümeleri olarak verilmiÅŸtir.”

Fıkıh kitaplarında da yaygın olarak görülen bu uygulamanın bir örneÄŸi, Selçuk Üniversitesi Türkiyat AraÅŸtırmaları Enstitüsü tarafından yayımlanmış: Yakup Karasoy, Satıraltı Tercümeli Bir Fıkıh Kitabı adlı çalışmasında Muhammed b. Sıddîk b. Ali’ye ait çeviriyi inceliyor.

İçeriÄŸi internete taşınmış olan Türkiyat AraÅŸtırmaları Dergisi‘nde çeviri tarihiyle ilgili ilginç yazılar yer alıyor.