Çeviri eÄŸitimi yoluyla, çevirmenliÄŸin mesleki sorumluluklarının daha somut bir zeminde belirlenmesinin mümkün olabileceÄŸi söyleniyor; sizce Türkiye’deki çalışmalar bu yolda katkıda bulunuyor mu? Son yıllarda üniversitelerde birçok çeviri ve çeviribilim bölümü açıldı, bunların yeterliliÄŸi ya da eÅŸgüdümü konusunda neler söylenebilir? Çeviri ve çevirmenlik eÄŸititimi açısından nasıl bir gelecek görüyorsunuz?

Genel olarak “üniversitede eÄŸitim nedir” sorusunun yanıtı, öÄŸrenciye bilgiye ulaÅŸma yollarını göstermek, edindiÄŸi bilgiyi iÅŸlevselleÅŸtirmesini öÄŸretmek, neyi neden yaptığı konusunda onu bilinçlendirmek, verdiÄŸi kararların arkasında durabileceÄŸi güveni kazanmasını saÄŸlamak olarak özetlenebilir.

EÄŸitim öÄŸrenciyi içinde bulunduÄŸu uygulama durumundan, zamansal ve uzamsal olarak bir adım beriye ve yukarıya alarak bütüncül bakmasını saÄŸlamaktır. EÄŸitim tutumluluktur. Sınama yanılma ile elde edilenin tekdüze çemberi, kısır döngüsü içine kısılmak yerine, tam da bunun karşıtı olarak, sınanmış olanı basamak yapıp, çemberi sarmala dönüÅŸtürüp bir adım yukarı hamle edebilmeyi saÄŸlar. Hem normları oluÅŸturmak hem de normlara karşı çıkabilmektir.

Çeviribilimde eÄŸitimin amacı bunlara ek olarak, öÄŸrenciyi, benzersiz, biricik bir eylem olan her bir çeviri uygulamasında, gerek metinle karşılaÅŸtığında gerekse çeviri iÅŸi gereÄŸi içine girdiÄŸi iÅŸ iliÅŸkileri ağı içinde başına geleceklere doÄŸru tepkiler verip doÄŸru kararlar alabilmek için gerekli teknik ve becerilerle donatmaktır. Çevirmen ve çeviri tanımı son 40 yıl içinde öylesine kesin çizgilerle deÄŸiÅŸmiÅŸtir ki, geleneksel önyargılarla okula gelen öÄŸrencinin önce önyargılarının ilmek ilmek çözülmesi ve özgürce kendi bakış açısını, gerçeklerden yola çıkarak geliÅŸtirebilmesi için her yandan bakabileceÄŸi bir pencere açılmalıdır kendisine. Çevirmenlik eÄŸitimi yalnızca çevirmenliÄŸi öÄŸretmiyor artık, iletiÅŸim uzmanlığı ve iki yan arasındaki arabuluculuÄŸu saÄŸlama, danışmanlık yapma becerisini sunuyor öÄŸrencilerine.

Çeviribilimin ayrı bir bilim alanı olarak ortaya çıkmasıyla bu konuda ilk yazılmış İngilizce metinlerden, çeviribilimin ‘amentü’sü diyebileceÄŸimiz, James Holmes’un “The Name and Nature of Translation Studies” (1972) adlı makalesinde çeviribilimin adı konur, çalışma alanları belirlenirken, eÄŸitim ve eÄŸitim araçlarının geliÅŸtirilmesi, uygulama alanının önemli dallarından biri olarak deÄŸerlendirilir.

Ülkemizde çeviribilimde eÄŸitimin kurumsal baÅŸlangıcını yalnızca 1983 yılında BoÄŸaziçi, ertesi yıl Hacettepe ve 1993’te İstanbul Üniversitesi ve Yıldız Teknik Üniversitesi gibi ülkemizin en büyük, eski, geleneksel üniversitelerindeki ilk çeviri bölümlerinin oluÅŸumlarına dayandırmak yanıltıcı olur. Bu alan, çok daha eskilerde filoloji ve dil öÄŸretimi bölümleri içinde etkinliklerini deÄŸiÅŸik adlar altında diploma ve sertifika programları ya da ders biçiminde sürdürmüÅŸtür. (Bkz. Eruz, Çeviriden Çeviribilime 2003) Daha öncelerindeyse kurum dışı eÄŸitim odakları iÅŸin içindedir: örneÄŸin, Tercüme Bürosu devinimi. Daha eskiye gitmeden yalnızca Cumhuriyet kuÅŸağına baktığımızda böyle bir görünüm sergileniyor. Bu itici güçlerle de çekirdekten yetiÅŸmiÅŸ diyebileceÄŸimiz, Cumhuriyetin ilk çevirmen kuÅŸağı oluÅŸmuÅŸ. Türkiye’de böyle köklü bir geçmiÅŸi vardır çeviri eÄŸitiminin, çünkü ülkemiz yakın geçmiÅŸte ekinsel daÄŸarcığını, baÅŸka deyiÅŸle, kültürel repertuarını bir devrimle deÄŸiÅŸtirmiÅŸ, yeni oluÅŸumun daÄŸarcığını oluÅŸtururken, birçok benzer ülke gibi, yasalardan, yazına deÄŸin çoÄŸu alanda çevirinin olanaklarına dayanmıştır, bu kaynaktan güç almıştır.

Çeviribilimde 1980’lerde baÅŸlayan kurumsal eÄŸitim, devlet okullarından özel okullara, bir iki dil çiftinden çokdilliliÄŸe, uzmanlık alanlarına ve çokekinliliÄŸe yayılmaktadır. Alan içindeki iletiÅŸim ağı, görece genç bir bilim dalı olduÄŸundan oldukça sıkı dokuludur. Yurt içi olduÄŸu kadar yurt dışı iletiÅŸim de, alanın hammaddesi yabancı dil ve çokekinlilik olduÄŸundan olsa gerek son derece güncel ve yoÄŸundur. Alanın en önemli yabancı kuramcısı Prof. Dr. Hans J. Vermeer ülkemizde eÄŸitime doÄŸrudan katkıda bulunmaktadır. Konferansları ve seminerleriyle de çeviribilim alanında hem kuram hem eÄŸitim yönelimlerinde heyecan verici bir tartışma ortamı oluÅŸturmaktadır.

İstanbul Üniversitesi’nin 12-14 Temmuz 1996 tarihli, çeviribilimde eÄŸitim kurumlarını bir araya getiren tarihsel toplantısından baÅŸlayarak yurdun her yanına dağılmış çeviribilim bölümleri akıcı bir iletiÅŸim ağı içinde çalışmaktadır. (Bkz. Kurultay, Forum 1997) Gerçi bu aÄŸ henüz belirli bir ortak planlama içinde deÄŸildir, ancak yine de her yeni açılan bölüm kendini bütünden soyutlamadan, alandaki gereksinmeleri belirleyerek, elindeki olanakların da göstergelerini izleyerek, bu bütün içindeki iÅŸ bölümünü gözeterek, boyuna posuna, yaslandığı geleneÄŸe uygun olarak kendi hedeflerini belirleyerek, kendine uygun bir görev biçerek yol almaktadır. EÄŸitim kurumlarına hem kurum içinde hem de kurum dışında gerçekten de çok iÅŸ düÅŸmektedir.

Her ÅŸeyden önce, Işın Bengi Öner’in çeviri söyleminin nasıl oluÅŸtuÄŸunu sorgulayan “Söylem ve Çeviri: İşte Bu İş” (2001) adlı yazısında belirttiÄŸi gibi, öÄŸretim kurumları çeviri söylemini oluÅŸturan, normları belirleyen etkenlerin en baÅŸta gelenidir, çünkü bir bilim dalını bilim dalı yapan sacayağının, kuram, betimleme, uygulama alanlarının hepsini birden kuÅŸatır. Bir eliyle öÄŸrenciye, bir eliyle eÄŸitim kurumu planlamasında üst yöneticiye, bir eliyle de iÅŸ alanına, iÅŸverene uzanır.

Bu iliÅŸkiler de, öÄŸrenci dışındaki, ama çeviri iÅŸinin bir parçasını oluÅŸturan güç ve karar odaklarının birtakım deÄŸiÅŸikliklerden haberdar edilmeleri de eÄŸitimin bir parçasını oluÅŸturur.

Çeviribilim alanıyla yakından ilgilenenlerin, alan içindeki odakların her geliÅŸmeden güncel olarak haberdar olmalarına karşılık, uygulamadaki güç odakları olan çeviri büroları, yayınevleri, yazın eleÅŸtirmenleri, vb. odaklar son geliÅŸmeleri yakından izlemediklerinden yorumlarında ve kararlarında hedefi bulamamakta ya da hedefin, asıl deÄŸerlendirilmesi gerekenin ne olduÄŸunu fark edememektedir.

EÄŸitimi, örgün ve yaygın olarak iki yönlü düÅŸünecek olursak, yukarıda belirtilen yaygın eÄŸitimin bir parçası gibi görünüyor.

Yaygın eÄŸitim, yalnızca toplumun tümüne ya da bu iÅŸle doÄŸrudan ilgili olanlara yeni kavramları, yeni bakış açılarını aktarmakla kalmaz. Belli amaçlarla doÄŸrudan çevirmen olmayan ve baÅŸka alanlardan gelen öbeklere eÄŸitim de buna bir örnektir.

Toplum çevirmenliÄŸi örneÄŸin, örgün eÄŸitimle de ama yaygın eÄŸitimle de verilen bir beceridir.

İstanbul Üniversitesinin giriÅŸimiyle 17 AÄŸustos depreminden sonra baÅŸlatılan Afette Rehber Çevirmenlik bunun çok özgün bir örneÄŸidir. Çeviri DerneÄŸi’nin (www.ceviridernegi.org) tüm eÄŸitim etkinlikleri, tanıtımları, düzenlediÄŸi panel ve seminerler yine bu tür bir eÄŸitimin örneklerindendir. Bireysel bir giriÅŸim olarak baÅŸlayıp çeviribilim alanını kuÅŸatmaya çalışan sanal çeviribilim dergisi de (www.ceviribilim.com), tüm topluma açık tanıtım ve yaygın eÄŸitime önemli bir katkıdır.

Örgün eÄŸitimde ise, görece genç bir bilim alanı olan çeviribilim, kendisinden önce geliÅŸen bilim dallarının düÅŸtüÄŸü birçok yanlışı önceden gözlemlemiÅŸ olarak bunlardan kaçınmayı baÅŸarmakla birlikte, yaygın eÄŸitimde, uygulamadaki güç odaklarını önce konuyla ilgilendirmek, eksiklerini göstermek ve son aÅŸamada da bilgilendirmek açısından geride kalmaktadır. Önüne gelenin, bu konunun uzmanlığını yansıtmayacak kaynaklarda, gündelik gazetelerin yalnızca tanıtım ve satış amacıyla çıkartılan eklerinde yayımladığı, çoÄŸu kez haksız savlarla ve yaralayıcı bir dille, tutarsız ve dayanaksız suçlamalarla sürdürülen yazın çevirisi sözde eleÅŸtirileri bunun bir göstergesidir.

Kaldı ki, çeviribilimciler içinde çalıştıkları eÄŸitim dizgesinin en üst planlama kurumu olan YÖK’e bile iletilerini doÄŸru dürüst iletemiyor olacaklar ki, yıllardır açılması gereken doktora programı iznini bile, her kurumdan gönderilen türlü çeÅŸitli öneriye karşın, alamamaktalar. Yıllar önce yalnızca bir bölüme verilmiÅŸ olan bu hak, alanda oluÅŸan gereksinmeyi, biriken öÄŸrenci istemini ve deÄŸiÅŸik uzmanlaÅŸma olanaklarını karşılayamamakta, yeni kuÅŸakların bilimsel araÅŸtırmacı ve eÄŸitim kadrolarını oluÅŸturmak üzere hazırlanma olanağını kısıtlamakta. Oysa birçok büyük üniversitenin çeviribilim bölümlerinin doktora programı açma isteÄŸini yıllardır geri çeviren, kimi kez yanıt bile vermeyen aynı kurumun, YÖK’ün listesinde doçentlik alanı olarak 3 ayrı dil için ayrı ayrı adı geçmekte çeviribilimin.

Böylece yüksek lisansını çeviribilimde bitiren öÄŸrencilerimiz sokaklara dökülüp çeviriyle baÄŸdaÅŸtırabilecekleri ve buna izin verebilecek bir kapı arıyorlar, bir doktora programı peÅŸine düÅŸüyorlar.

EÄŸitim alanında çeviribilimde bir anabilim dalı ile 3 anabilim dallı bir bölümün bir de yüksek lisans programının kuruluÅŸunda sorumlu görevlerde iÅŸin başında olan bir çeviribilimci olarak gözlemlerim, eÄŸitimde önceliÄŸin planlı, gerçekçi hedeflere verilmesinin yararlı olacağı yolunda. Açık görüÅŸlü ve bu alana güven duyan, iletiÅŸime açık yöneticilerle çalışmak verimli olacaktır; üstten deÄŸil tabandan belirlenen, alandan gelen gereksinimleri karşılayacak ve öteki bölümlerle eÅŸgüdüm ve alışveriÅŸini sürdürecek giriÅŸimler uzun ömürlü olacaktır. EÄŸitim kurumlarının anadil ve en az bir yabancı dili önkoÅŸul olarak görüp izlenceleri bu yolda hazırlamaları çok gerçekçi olacaktır. (Bkz. Ammann,Vermeer 1990)

EÄŸitim kurumları, görüldüÄŸü gibi, artık çok büyük sorumluluk yüklenmekte, öÄŸrencilerini metinden duruma çekmek zorundalar. DersliÄŸin korunaklı “fildiÅŸi kulesinden” “araziye” inmek, genelleme ve buyruklardan tikel durumların sorunsallaÅŸtırılıp baÅŸka tikel durumların çözümüne bir basamak olmak üzere çözümlenmesine, ödevler ve simü+lasyonlardan gerçek iÅŸ dünyası içinde gerçek iÅŸverenlerle yüzleÅŸtikleri, gerçek iÅŸ durumlarına yönelmek zorundalar. Böylece, çevirmenin deÄŸiÅŸen kimliÄŸini, bir iletiÅŸim uzmanı olarak aracılık danışmanlığı rolünü yakalayabileceklerdir.

(Varlık , Haziran 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri