Felsefenin dille iliÅŸkisinin temel bir iliÅŸki olduÄŸu yolunda saÄŸlam bir inanç var. Sizce Türkçe felsefe dili ve kültürü içinde çeviri nasıl bir yer tutuyor: eski Türkçeden felsefi metinlerin çevirilerinin sınırlı olduÄŸu bir gelenekte, yabancı felsefi metinlerin çevirisi nasıl bir yer ediniyor? Bu açıdan Türkçede felsefe çevirmenliÄŸinin, genel olarak kültür çevirmenliÄŸinin konumu nedir sizce?

Çeviri ve felsefe dendiÄŸinde akla iki ÅŸey gelebilir: Felsefe çevirisi ve çeviri felsefesi. Aslında birbirinden çok bağımsız gibi görünen bu iki alan çok yakından ilintilidir. Çünkü çeviri hakkında düÅŸünmek doÄŸrudan dil ve dil politikası, kültür ve kültür politikası, yorum, kimlik, söylem vb. hakkında düÅŸünmektir. KiÅŸinin bu konulara iliÅŸkin yaklaşımı ise çeviri anlayışını ele verir.

BatılılaÅŸma ve modernleÅŸme hedefine koÅŸut olarak Türkçeye özellikle Batı dillerinden Batı kültür ve düÅŸünce tarihinin önemli yapıtları zaman zaman devlet tarafından da desteklenerek ve yönlendirilerek yoÄŸun bir biçimde çevrilmiÅŸtir ve çevrilmeye de devam etmektedir.[1] Bu yüzden de Türkçe kültür düÅŸünce yayınları arasında çeviri yayınlar önemli bir yer tutar. Ülkemizde Batılı anlamda bir felsefe geleneÄŸi, Batı dillerinden yapılmış çevirilerin de açtığı bir yolda ilerlemektedir. Dolayısıyla çeviriye, yalnızca baÅŸka kültürlerde üretilmiÅŸ farklı ve yeni düÅŸünsel metinlerin Türkçeye kazandırılmasının ötesinde, söz konusu geleneÄŸin Türkçeye aktarılmasıyla Türk düÅŸünce geleneÄŸinin dönüÅŸtürülmesi, zamanla Türk düÅŸünce geleneÄŸinin verici durumundaki Batı düÅŸünce geleneÄŸine eklemlenmesi, Batılı modeller örneÄŸinde ‘yerli’ üretime geçmesi gibi bir misyon da yüklenmiÅŸtirir. Böyle bakıldığında çevirinin nasıl kavrandığı önem kazanır.

Çeviri edimi, özellikle gündelik tartışmalara konu olduÄŸunda, – örneÄŸin ülkemizde son aylarda yaÅŸanan yoÄŸun ve tansiyonu yüksek çeviri tartışmalarında olduÄŸu gibi – çevirmenden çoÄŸu zaman beklenen ÅŸudur: Nesnel bir aktarım. Batı kültürünün kendine kaynak olarak aldığı Yunan ve Latin kültür geleneÄŸinde, örneÄŸin Latincede çeviri (translation) sözcüÄŸünün kökeninde bir yerden bir yere taşıma anlamında bir aktarımın içkin olarak bulunduÄŸu bilinmektedir. Sözgelimi Theo Hermans Batı kültür tarihi içindeki çeviri anlayışında ‘taşıma’ kavramının yerleÅŸikliÄŸine iÅŸaret eder.[2] Douglas Robinson da bu anlayışın modernizmin bakışıyla ne denli köklü bir iliÅŸkisi olduÄŸunu ifade eder.[3] Ancak Batı düÅŸünce tarihinde de örneÄŸin Aydınlanma ve Romantik dönem gibi farklı dönemlerde farklı anlayışların hüküm sürdüÄŸünü de belirtmek gerekir.

Türkçe çeviri sözcüÄŸünün Osmanlıcada eÅŸanlamlı olarak deÄŸerlendirdiÄŸimiz terceme/tercüme sözcüÄŸüne baktığımızda da farklı baÄŸlamların öne çıktığını görüyoruz: “islah etmek”, “nakletmek”, “tefsir etmek”, “beyan etmek” ve “taklit etmek”.[4] Çeviri sözcüÄŸünün günümüz anlayışıyla yalnızca ‘sadakat’, ‘aktarım’ vb. baÄŸlamlara endeksli deÄŸerlendirilmesi, kendi coÄŸrafyamız açısından daha ‘modern’ bir kavrayıştır. Dolayısıyla ÅŸunu unutmamak gerekir: Çeviri yapıldığında kültürel ve ideolojik olarak biçimlendirilen, kurumlar aracığılığıyla yönlendirilen belirli bir çeviri türü söz konusudur. Bir kavram olarak çevirinin kendi tarihselliÄŸinden bağımsız ele alınamayacağı, çeviri konusunda deÄŸiÅŸmez mutlak doÄŸrulara hapsedilmeye çalışılan tartışmaların daha geniÅŸ bakış açılarıyla sürdürülmesi gerekliliÄŸi su götürmez.

Çeviriden beklenenin nesnel bir aktarımın temelinde dilden bağımsız bir anlam çekirdeÄŸinin varlığına ve bunun deÄŸiÅŸime uÄŸramadan baÅŸka bir dile, baÅŸka bir kültüre, baÅŸka bir zamana taşınabileceÄŸine duyulan inanış yatmaktadır. Bu yaklaşımın da anlamların evrenselliÄŸi, düÅŸünme (fikir olarak anlamlar) ve konuÅŸma (anlamların temsili) arasında gevÅŸek bir iliÅŸki varsayımına dayandığı açıktır. Ancak bireysellikleri, konuÅŸuldukları tarihsel ve kültürel baÄŸlamlar dikkate alındığında diller arasındaki farklılığın teknik bir ikâme mantığından çok daha derinlemesine bir yaklaşımla aşılabileceÄŸi aÅŸikârdır.


Felsefe metinlerinin çevirisinin de yukarıda özetlemeye çalıştığım tarihsel, kültürel, ideolojik ve bireysel belirlenimlerden bağımsız ele alınamayacağını vurgulamak isterim. Bu saptamalar ışığında felsefe metinleri çevirisinin, baÅŸka metin türlerinin çevirisinde olduÄŸu gibi dille düÅŸüncenin organik iliÅŸkisini gözeten, felsefe metinlerinin kendileriyle üretildikleri ve aktarılmaya çalışıldıkları baÄŸlamları bir uzmanlık bilinciyle çözümleyebilen ve içinde yaÅŸadığı dönemin çeviri ideolojisini refleksif bir biçimde deÄŸerlendirebilen çeviri uzmanlarınca – bu kiÅŸiler ister felsefeci, ister ‘okullu’ ya da ‘alaylı’ çevirmenler olsun – yapılması gerektiÄŸini düÅŸünüyorum. Ne var ki, baÅŸka alanlarda olduÄŸu gibi felsefe – ya da daha geniÅŸ bir kategori olarak kültür düÅŸünce – alanında da çeviri konusunda salt bireysel çevirmenlerin ‘yetilerine’ ve ‘hatalarına’ odaklanan yaklaşımların ötesine geçen bir anlayış gereklidir, özellikle de dışalımın salt mal ve teknoloji sınırlı olmadığı Türkiye gibi bir coÄŸrafyada.

ÇaÄŸdaÅŸ çeviribilim çalışmalarında çeÅŸitli kuramcılar, kültürlerin sancılı dönemlerde, kriz dönemlerinde ya da yenileÅŸme dönemlerinde gördükleri boÅŸlukları çeviri yoluyla kapatmaya çalıştıklarına iÅŸaret etmiÅŸtir.[5] Ancak çeviri burada yalnızca boÅŸluÄŸun kapatılması için deÄŸil, bir repertuvarın oluÅŸturulması için de önemli bir araç olarak deÄŸerlendirilir. Bu baÄŸlamda aktarımın “baÅŸarısı” konusunda kestirmeden bir karar verilemeyeceÄŸine ve bunun aktarılan ürünün alıcı kültürde entegrasyonu ile bu ürüne duyulan ihtiyacın yerelleÅŸmesine iÅŸaret edilir. Alıcı kültürün dili olarak Türkçeye yapılan felsefe çevirilerinin konumu açısından da akla ÅŸu sorular gelmektedir: Bu çeviriler nasıl bir ihtiyaca karşılık olarak gerçekleÅŸtirildi ve gerçekleÅŸtirilmeye devam ediliyor? Hangi düÅŸünürler hangi nedenlerle çevrildi ve çevrilmeye devam ediliyor? Çevirilen metinler alıcı kültür ve düÅŸünce geleneÄŸinde nasıl bir yere eklemleniyor?

Ülkemizde baÅŸka birçok alanda olduÄŸu gibi feslefe metinlerinin çevirisinde de çoÄŸu zaman yukarıda dile getirilmeye çalışılan ve çoÄŸaltılması mümkün olan soruların sorulmadığını gözlemlemek mümkün. Oysa özellikle de son soruya vereceÄŸimiz yanıt, yapılan çevirilerin alıcı kültürle bütünleÅŸme ve alıcı kültürü dönüÅŸtürme amacıyla doÄŸrudan ilintili. Ancak yukarıda da vurgulanmaya çalışıldığı gibi çeviri olgusu, dilden ve kültür geleneÄŸinden bağımsız, saf bir anlam çekirdeÄŸinin bir yerden baÅŸka bir yere aktarılması olarak düÅŸünülmeye, çeviri diller arası teknik bir ikâme iÅŸlemi olarak görülmeye devam ettiÄŸinde, gerek dille düÅŸüncenin karşılıklı bir diyaloÄŸa girdiÄŸi felsefe metinleri gerekse daha teknik olarak düÅŸünülen baÅŸka metin türlerinin çevirisi boÅŸluk doldurmaktan çok boÅŸluklar açmayı da sürdürecektir. Türkçeye kültür ve düÅŸünce alanlarından yapılan çeviriler konusunda sıkça dile getirilen ‘kötü’ çeviriler[6] meselesi de bu yüzden yalnızca bireysel çevirmenlere yüklenebilecek bir yetersizlikten öte karmaşık bir süreç olarak çevirinin bir uzmanlık bilinciyle ilgili kurumlar ve taraflarca ele alınmasıyla aşılabilecektir.

ÇaÄŸdaÅŸ çeviribilimcilerin çalışmalarında vurgulandığı gibi çeviriden bir dönüÅŸtürme ve model oluÅŸturma bekleyen bizim gibi kültürlerde yapılan çevirilere duyulan ‘samimi’ ihtiyaç ve bu çevirilerin alıcı kültürle bütünleÅŸebilmesi, çeviri olgusu tartışıldığında çoÄŸu zaman gözden kaçırılan bir noktadır. Kendi konumumuz açısından bakacak olursak, yapılan çeviriler kendi aralarında bir monoloÄŸa hapsolmamalı, Türkçe yazılmış metinlerle bir diyaloÄŸa girebilmelidirler. Türkçe düÅŸünen ve Türkçe yazan felsefecilerin üretimi, kültür düÅŸünce çevirmenliÄŸinin daha verimli bir zeminle buluÅŸmasını saÄŸlayacak, bu alanda çalışan çevirmenlerin de önünü açacaktır. Yapılan çeviriler de ancak o zaman kendilerine bir yer, bir yurt bulacaktır.



[1] Türkiye Türkçesinin çeviri tarihinin, çoÄŸu zaman yapıldığı gibi Osmanlı İmparatorluÄŸu ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Batı’yla iliÅŸkisi çerçevesinde deÄŸil, 13. yüzyıldan beri Arap ve Fars kültürlerinden yapılan çevirilerle baÅŸlatılması gerekliliÄŸi, çeviri tarihçileri tarafından vurgulanmaktadır.

[2] Hermans, T., Translation in Systems, Descriptive and Systemic Approaches Explained, St Jerome Publishing, Manchester, 1999, s.51

[3] Robinson, D., What is Translation? Centrifugal Theories, Critical Interventions, The Kent State University Pres, Kent, Ohio ve Londra, 1997, s.182

[4] bkz.: DemircioÄŸlu, C., “From Discourse to Practice: Rethinking ‘Translation’ (Terceme) and Related Practices of Text Production in the Late Ottoman Literary Tradition”, yayımlanmamış doktora tezi, BoÄŸaziçi Üniversitesi, 2005; ayrıca bkz.: Paker, S. , “Translation as Terceme and Nazire: Culture-bound Concepts and their Implications for a Conceptual Framework for Research on Ottoman Translation History”, Crosscultural Transgressions, Research Models in Translation Studies II Historical and Ideological Issues , Theo Hermans (yaz.haz.), Manchester, UK and Northampton MA, 2002, ss.120-143

[5] bkz. Even-Zohar, I., “Polysystem Studies”, Poetics Today 11:1, The Porter Institute for Poetics and Semiotics, 1990; Even-Zohar, I., “The Making of Culture Repertoire and the Role of Transfer”, Translations: (re)shaping of literature and culture, Saliha Paker (yay.haz.), BoÄŸaziçi University Press, İstanbul 2002 , ss. 166-174. Toury, G.,“Translation as a means of Planning and the Planning of Translation”, Translations: (re)shaping of literature and culture, Saliha Paker (yay.haz), BoÄŸaziçi University Press, İstanbul, 2002, ss 148-165.

[6] Çeviri deÄŸerlendirmesi ve eleÅŸtirisi baÅŸlı başına ayrı bir yazı konusu olduÄŸu için bu yazının kapsamında yalnızca bütüncül bir yaklaşımın gerekli olduÄŸunu vurgulamakla yetineceÄŸim.

(Varlık , Haziran 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri