Çevirinin, farkında olsak da olmasak da yaÅŸamımızın her alanında yer aldığı, düÅŸünce yapılarımızı biçimlendirdiÄŸi, kimi zaman güç aracı olarak kullanıldığı bir çaÄŸda yaşıyoruz. Çağımız kültürler ve diller arası iletiÅŸimin vazgeçilmez olduÄŸu bir çaÄŸ ise, çevirinin de vazgeçilmez olduÄŸu bir çaÄŸdır. Öyleyse çevirinin doÄŸası, etkileri, sorunları üzerinde düÅŸünmek de çevirinin kendisi kadar kaçınılmaz oluyor. ÇaÄŸdaÅŸ çeviri kuramının görevi, Hans J. Vermeer’in “çeviri yaptığımız dünya†kitabının baÅŸlığında özetleniyor: Çeviriyi ortamı içinde düÅŸünmek.
Salt niceliksel olarak bakıldığında bile çevirinin dünyada giderek daha fazla yer kapladığını görebiliyoruz. KüreselleÅŸmeyle baÄŸlantılı olarak ürün ve hizmetlerin dünya çapında satışa sunulması, bununla ilgili getirilen yasal düzenlemeler, internetin giderek yaygınlaÅŸması, bilgisayar yazılımlarında görülen artış ve bunların yerelleÅŸtirilmesi yani çevrilmesi gereÄŸi, özel film kanalları için çevrilen yabancı filmlerin sayısı vb. koÅŸullar düÅŸünüldüÄŸünde bu geliÅŸmenin nedenleri anlaşılıyor.
Niceliksel büyümeye koÅŸut görülebilecek bir baÅŸka geliÅŸme de, çevirinin doÄŸasıyla ilintili. Çevirilerin sayısı artıyorsa etkisi de büyüyor demektir. Çeviri her zaman belli düÅŸünce yapılarının yerleÅŸtirilmesinde, toplumların biçimlendirilmesinde araç olarak kullanılagelmiÅŸ. Günümüzde de çevrilen kaynakların seçiminden tutun medyada, diplomasi ve politikada yapılan çevirilerin koÅŸullarına ve kullanılan yöntemlere kadar çevirinin bizi farkında olalım ya da olmayalım pek çok açıdan etkilediÄŸi açık. Günümüzde çeviriyi ve çeviri kuramını düÅŸünürken kuÅŸkusuz bu etki ve etkileÅŸimi gözardı edemeyiz. BaÅŸka bilim dallarındaki geliÅŸmelere koÅŸut olarak çaÄŸdaÅŸ çeviri kuramlarında odak noktalarının deÄŸiÅŸmesi, deÄŸiÅŸen bu koÅŸullar düÅŸünüldüÄŸünde son derece doÄŸal. Son yıllarda etik tartışmalarının çeviribilimin gündemine oturması da rastlantı deÄŸil.
Çeviriye etik bir yaklaşımın önkoÅŸulu, belki buna ‘temel etik ilke’ diyebiliriz; çeviriyi fark etmektir. Bu ilginç gelebilir, çünkü çeviri etiÄŸi tartışılırken genelde çevirmenin etiÄŸi tartışılır, daha doÄŸrusu, çevirmenin neyi nasıl yapması gerektiÄŸi, ne tür ilkeler benimsemesi gerektiÄŸi konuÅŸulur. Ben büyüteci biraz da çeviribilim dışındaki alanlarda, çeviri uygulamalarının yer aldığı, çeviri hizmetlerinin kullanıldığı ortamlardaki kiÅŸi ve kuruluÅŸlar üzerinde gezdirmek gerekir diye düÅŸünüyorum. Bu da çeviriyi dünyası içinde algılamanın salt çeviribilimin görevi olmadığı anlamına geliyor. Çeviriye iliÅŸkin temel etik ilke dediÄŸim de yalnızca çevirmenleri ve çeviribilimcileri ilgilendiren bir ilke deÄŸil demek ki.
Çeviriyi fark etmek, çevirinin farkında olmak, çevirinin çeviri olduÄŸu konusunda bir bilince ulaÅŸmak ne demek?
Çevirinin dil yapılarının, sözcüklerin bir kıyıdan diÄŸerine taşındığı diller arası bir aktarım olmadığını aslında bilmeyen kalmadı. Çeviribilimde dilbilimsel paradigmadan ‘kültürel paradigmaya’ geçiÅŸin yaÅŸanmasından bu yana yaklaşık 30 yıl geçti. Bir yandan Toury, Even-Zohar, Lefevere gibi kuramcılar çeviri olgusunu ürün odaklı bir bakış açısıyla incelerken toplumsal ve kültürel öÄŸelerin önemine, bunların bir toplumun çoÄŸuldizgesi içinde baÅŸka dizgelerle etkileÅŸimine dikkat çekerken, baÅŸta Vermeer ve Göhring olmak üzere, Holz-Maenttaeri, Hönig ve Nord gibi çeviribilimciler de konuya çevirmen ve süreç açısından yaklaÅŸarak çevirinin diller arası deÄŸil, öncelikle kültürler arası bir eylem olduÄŸunu vurguladılar. Daha sonra yapısalcılık sonrası ve yapı sökümcü çalışmalar da çeviribilime yansımaya baÅŸladı. Venuti, Arrojo ve Davis gibi çeviribilimciler kültürlerarası iletiÅŸimde asimetrik güç dengelerini ve bunların çeviribilim açısından önemi üzerinde durmaya baÅŸladılar. Kültürü, tarihsel ve bütünlüklü bakış açısını vurgulamalarının yanı sıra saydığım yazarların önemli bir ortak yanı, metin kavramına, okuma ve yorumlama süreçlerine yaklaşımları. Aslında bu, çeviribilime özgü bir ÅŸey deÄŸil. Metnin, doÄŸası ne olursa olsun, kendi içinde saklı ve okur tarafından yalnızca keÅŸfedilmeyi bekleyen tek bir anlamı olmadığı, anlam dediÄŸimiz ÅŸeyin okuma sürecinde oluÅŸtuÄŸu görüÅŸü yıllar önce çeviribilim dışında pek çok alanda benimsenmiÅŸti. Sosyal bilimlerde, felsefede, yazın kuramlarında gözlemlenen bu geliÅŸme içinde giderek çeviribilimde doÄŸa bilimlerine de yeni göndermeler yapılmaya baÅŸlandı. Daha önce pozitivist bakış açısını ödünç alan çeviribilimciler, bu kez anlamın kayganlığını, okurun yaratma sürecindeki karmaşıklığı vurgulamak için fizikten nörobiyolojiye pek çok alandan destek almaya baÅŸladı. ÖrneÄŸin bedenin, biyolojik etkenlerin ve duyguların us ile etkileÅŸimini gözler önüne seren Antonio Damasio gibi bilimciler insanda algılama, karar alma süreçlerinin ve insanın her tür eyleminin ne denli karmaşık yapıda olduÄŸunu anlatırken çeviriye yaklaşımda bunu “al, orda ne varsa oku, anlat†türünde bir talebe, “orda ne varsa baÅŸka dile aktar†şeklinde bir çeviri ilkesine indirgemenin ne denli yersiz olduÄŸu, pek çok sorun doÄŸurduÄŸu ortada. Günümüzde bu karmaşık yapının herkes farkında gibi görünüyor. Böyleyse çevirinin ne olduÄŸu, ya da en azından ne olmadığının da farkında olmalı çoÄŸunluk.
Ancak bir kitap üzerine tanıtıcı bir yazı yayınlayan eleÅŸtirmenimiz yazarın dilini göklere çıkarırken çevirmenin adını dahi geçirmiyorsa, dilin akıcılığını, biçem özelliklerini doÄŸrudan yazara mal edebiliyorsa bu, çevirmenle birlikte çeviriyi yok saydığı anlamına gelir. Bu ve benzeri örnekler çevirinin iÅŸleyiÅŸiyle ilgili farkındalık ÅŸöyle dursun çeviri olgusunun süreciyle, çevirmeniyle tümden unutulduÄŸunu gösterir. Çeviriyi unutmak yalnızca emeÄŸe saygı açısından deÄŸil, pek çok baÅŸka nedenle de sakıncalı, hatta tehlikeli olabilir. Önümüze konan, okuduÄŸumuz, dinlediÄŸimiz, izlediÄŸimiz haberler, televizyon programları (dizilerden yarışma program formatlarına), bilgisayar yazılımları vs, özetle her gün kendi dilimizde algıladığımız, kimi zaman istesek de istemesek de okuduÄŸumuz, dinleyip izlediÄŸimiz pek çok ürünün ardında bir çeviri sürecinin olduÄŸunu unutursak beÄŸenilerimizin, politik görüÅŸlerimizin baÅŸka yerlerden geliyor olabileceÄŸini, arada bir okuma, bir yorum sürecinin daha bulunduÄŸunu gözden kaçırıyoruz demektir. Bir okurun, bilinçli bir bireyin eleÅŸtirel bir bakış açısı geliÅŸtirebilmesi için çeviri konusunun farkında olması gerekir. Ancak “çevirmen ÅŸurada ÅŸu sözcüÄŸü deÄŸiÅŸtirmiÅŸ, ÅŸunu koymuÅŸ, ÅŸunu çıkarmış†demek çeviriye iliÅŸkin farkındalık deÄŸildir, tersine çeviri olgusunu çeviri yapılan dünya içinde yeterince düÅŸünmemiÅŸ olmanın göstergesidir. Çeviribilim, çeviriyi görünür kılmak ve tartışmak için gerekli çerçeveyi sunuyor. Çeviriyi unutmamak ilkesi ise çeviriyi kullananlar, yani toplum içindeki herkes için geçerli bir etik tutum olacaksa çeviri üzerinde duranların (eleÅŸtirmenler, yayınevleri, piyasada, mahkemelerde vs. çevirmenlerle çalışanlar) çeviribilimdeki geliÅŸmelerin de bir parça farkında olmaları beklenmelidir.
Yeni bir çeviribilim dosyası oluÅŸturma fikri, çeviriyle ilgili tartışmaları her zaman yakından izleyen ve internette yayımladığı çeviribilim dergisi aracılığıyla herkesin eriÅŸimine sunan, bu yolla sözünü ettiÄŸim farkındalığın geliÅŸmesine önemli katkı saÄŸlayan Sabri Gürses’le yazışmamız sırasında oluÅŸtu. Çeviribilimcilere çeviri eÄŸitiminden çeviri eleÅŸtirisine, ideolojik etmenlerin rolünden az bilinen çeviri türlerine uzanan sorular soralım dedik. Çevirinin ve çeviribilimin çeÅŸitliliÄŸini az da olsa yansıtabilsek ne iyi olur diye düÅŸündük. Dosyanın ortaya çıkmasını Sabri Gürses’in emek ve enerjisine borçluyuz. Varlık dergisi editörü Enver Ercan’a ise çevirmenler ve çeviribilimciler adına konuya gösterdiÄŸi ilgi, verdiÄŸi önem için teÅŸekkür etmek istiyorum.
Dosyayı çok sesli bir koro olarak düÅŸünüyorum. Her ses kendi başına anlamlı, farklı, ama ortak bir ezgileri var. Türkiye’de çeviribilim çalışmalarının zenginliÄŸi konusunda küçük de olsa bir fikir vermesi dileÄŸiyle.
(Varlık , Haziran 2006.)
DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI
GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var†– Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı†Dünya GörüÅŸleri, “Farklı†Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirmeâ€nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri
