Teknik çeviri yazınsal çeviri kadar görünürlük kazanmıyor. Oysa bunlar örtüÅŸen, birbirini kesen ve içeren çeviri alanları. Sizce teknik çevirinin, sözgelimi hukuk çevirilerinin günlük hayattaki yeri nedir? Türkiye gibi hukuk kurallarını eski Türkçe ve yabancı dillerden çeviri yoluyla oluÅŸturmuÅŸ bir örneÄŸi ele almak için çeviribilim bize ne gibi yollar sunuyor?

 

Uzmanlık alanlarında yapılan çeviriler kastedildiÄŸinde “teknik çeviri “ kavramı da kullanılabiliyor. Oysa uzmanlık alanı hukuk, iktisat, tıp ve teknik gibi yine kendi arasında alt alanlara bölünüyor. Tam da bu nedenle “uzmanlık çevirisi” kavramını “teknik çeviri” kavramına yeÄŸlemek doÄŸru olur.

Yazınsal alanda yapılan çevirilerle karşılaÅŸtırıldığında teknolojik geliÅŸmelerin ve uluslararası kurumlaÅŸmaların ve etkileÅŸimin bir gereÄŸi olarak uzmanlık alanlarında yapılan çevirilerin payı, yirminci yüzyılın son çeyreÄŸine doÄŸru özellikle yoÄŸunlaÅŸarak günümüzde yaÅŸamımızın her alanını kuÅŸatmış bulunmaktadır.

Uzmanlık alanlarında yapılan çevirilerin en önemli ve özel alt alanlarından biri hukuktur.  Bunun nedeni, hukuk metninin doÄŸasından kaynaklanır. Hukuk metni bir ulusun kültürünü yoÄŸun bir ÅŸekilde yansıtan kapsayıcı metin türlerinden biridir. Her kavramın ardında o kültüre özgü sonsuz bir birikim yatmaktadır. ÖrneÄŸin “nüfus cüzdanı” dendiÄŸinde, Türk kültüründe Nüfus Dairesi’nin, nüfus cüzdanının, bu cüzdanda “anne adı”, “baba adı” gibi verilerin artalanlarını, bu kavramların tarihsel geliÅŸim süreçlerini bilmeden, aslında yalın gibi gözüken, ancak o denli karmaşık olan, Türkiye’de iki ayrı renkte düzenlenen bu belgeyi dahi iÅŸlevsel çevirebilmenin olanağı çok düÅŸüktür. KuÅŸkusuz iÅŸlevsel çevirinin, baÅŸka bir deyiÅŸle diÄŸer kültürde iÅŸleme girebilecek derecede olgunlaÅŸmış bir çevirinin gerçekleÅŸmesi için, belgenin aktarıldığı hukuk kültürünü (erek kültürü) de tanımak zorundadır çevirmen.

Burada ister istemez hukuk metinlerinin özelliÄŸine de deÄŸinmem gerekiyor, çünkü çevirmen ancak bu özellikleri bildiÄŸinde hukuk metnine yaklaşımı daha gerçekçi olacaktır. Hukuk metinleri doÄŸrudan ya da gizliden katmanlı metinlerdir. ÖrneÄŸin nüfus cüzdanı birkaç katmandan oluÅŸur, bunun ilk katmanı matbu katmandır, sonra kiÅŸiye ait verilerin iÅŸlendiÄŸi katman gelir, son katmanı ise belgeyi geçerli kılan soÄŸuk damga, mühür ve imza gibi katmanlardır, ki bu son katmanlar olmadan belgeyi çevirmenin de bir anlamı yoktur. Her hukuk belgesi bu denli açık seçik katmanlaÅŸtırılmış olarak karşımıza çıkmaz, örneÄŸin bir mahkeme kararında ya da ÅŸirket sözleÅŸmesinde bu katmanlar daha gizlidir. Ancak çevirmenin görevi bu katmanları çeviri sürecinde çevirinin gideceÄŸi ülkenin kültürüne göre saydamlaÅŸtırmaktır, baÅŸka bir deyiÅŸle, çeviri açık seçik ve erek kültürde anlaşılır bir biçimde oluÅŸturulmak zorundadır. Çevirinin amacı erek kültürde anlaşılması ve iÅŸleme konulmasıdır.

Hukuk metinlerinin önemli bir diÄŸer özelliÄŸi ise, her metnin bir iÅŸlemi tetiklemek amacıyla oluÅŸturulmasıdır. Nüfus cüzdanı örneÄŸinde kalırsak, bu metnin çevirisi vize almak için ya da yabancı uyruklu bir vatandaÅŸla evlenmek için yapılmış olabilir, öyle ki bu metinler erek ülkede iÅŸleme giren ve baÅŸka bir iÅŸleme neden olan metinlerdir ve genelde grupsallık özelliÄŸi içinde çevrilir. ÖrneÄŸin nüfus cüzdanının yanında, ikametgah belgesi gibi baÅŸka belgelerin de çevirisi gerekecektir. Tam da bu nedenle çevirmen kavramları kullanırken ve adları yazarken çok dikkat etmek zorundadır, ki ayrı belgelerin çevirisinde erek kültürdeki ibraz mercilerini yanlış iÅŸlemlere yönlendirecek farklı nitelendirmeler oluÅŸmasın.

Türkiye hukuk düzeninin büyük bir kısmını çeviriler aracılığıyla almış olmasına karşın, hukukta ülkenin kültürüne özgü iÅŸleyen kuralları da gözardı etmek mümkün deÄŸildir. Yasalar Türk kültürü içinde yerelleÅŸerek uygulamaya girer.


Hukuk çevirilerinin piyasada kapsadığı orana yönelik son yıllarda ayrıntılı bir çalışmanın bulunmasa da, İstanbul ve Ankara’daki çeviri hizmeti veren ÅŸirketlerle yapılan söyleÅŸilerin sonuçlarına bakarak, hukuk çevirilerinin uzmanlık alanları arasında yaklaşık % 30’luk bir oran tuttuÄŸunu, hatta bu oranın son yıllarda yoÄŸunlaÅŸan Avrupa BirliÄŸi çevirileri, Dış İşleri Bakanlığı’nda yapılan çeviriler ve hukuki yardımlaÅŸma antlaÅŸmaları çerçevesinde genelde ihale ile verilen çeviriler ve noterde tasdiklenen çeviriler dikkate alındığında çok daha yüksek olduÄŸu söylenebilir.  Kaldı ki patent çevirileri ve uluslararası ticaret ve ekonomi alanında yapılan çevirilerin büyük bir bölümü de hukuk metinleri türüne girmektedir. Bunun dışında adli mercilere ibraz edilen her türlü rapor da hukuk metni özellikleri dikkate alınarak çevrilir. Ayrıca internette arama motorlarında “hukuk çevirisi” kavramı arandığında hukuk çevirisi yapan çok sayıda ÅŸirket ve ilgili veriler çıkmaktadır.

Teknik ya da otomotiv sektöründe yapılan çeviriler görünürde her ne kadar daha yüksek oran tutsa dahi, bunlar Trados gibi çeviri programlarıyla kotarılması olanaklı, yinelenen çevirilerdir. KuÅŸkusuz teknik metinlerde de çevirmenin bu alanda bilgisi olması gerekmektedir. Ancak hukuk çevirilerinde metnin hukuksal baÄŸlamını da kapsayan bir  artalan bilgisi olmadan çeviri yapmak hemen hemen olanaksızdır. Çevirmen bir hukuk metnini eline aldığında öncelikle  bu metni çeviri amaçlı çözümlemek zorundadır.  Bu anlamda çeviri iÅŸini kuÅŸatan koÅŸullar çok önemlidir, çeviri hangi amaçla yapılmaktadır, hedef kitlesi kimdir, erek ülkede hangi merciye verilecektir gibi soruların yaklaşık yanıtlarını bilmek zorundadır çevirmen. 

Uzmanlık alanı kavramları Batı dillerinde genellikle güncel dilden ödünç alarak oluÅŸturulur, Türkiye’de özellikle hukuk alanında durum biraz daha farklıdır; Osmanlı İmparatorluÄŸu’nun ve Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihsel geliÅŸiminden ötürü Türkçe hukuk metinlerinde Arapça ve Farsça kavramlara hatta günümüz tümce yapısını zorlayan yapılara ve örneÄŸin vekaletnamede olduÄŸu gibi sürekli yinelenen birbirinin aynı gibi görülen, aslında biri eksik yazıldığında iÅŸleme girmeyen yapılara rastlanılmaktadır. Bu tür metinleri çözümleyebilmek için Türk hukuk mantığını ve Türkçe hukuk metni mantığını bilmek gerekmektedir.  Aynı durum erek dilin hukuk kültürü için de geçerlidir.

Bu çerçevede, ÅŸimdi sorunuza daha açık yanıt verebileceÄŸimi düÅŸünüyorum.  Hukuk metni de yazınsal metin kadar yoÄŸun kültür birikimi gerektiren bir metin türüdür. ÖrneÄŸin yazınsal bir metinde geçen kültür yüklü kavramlar hukuk metninde de hukuksal baÄŸlam içinde dile getirilir. T.C. nüfus cüzdanından yola çıkacak olursak, batıya özgü kimliklerde ana adı, baba adı yazmaz, oysa Türkçe hukuk metinlerinde bu bilgiler hâlen “olmazsa olmaz” bilgilerdir.  Bunun artalanını saydamlaÅŸtırmak için Osmanlı İmparatorluÄŸu’nda kiÅŸilerin baba adı ile anıldıkları ve Soyadı Kanunu’nun 1934’te kabul edildiÄŸini bilmek gerekmektedir. Bunu bilmeden de nüfusla ilgili bir çeviri yapılamaz mı, kuÅŸkusuz yapılır, ancak her örnek bu denli yalın deÄŸildir, kaldı ki piyasadaki çevirilerde dahi anne adı ve baba adının, “anne soyadı” ve “baba soyadı” olarak çevrildiÄŸini gözlemlemek sıkça rastlanan bir durumdur, ki bu durum örneÄŸin bir veraset davasında metnin yeniden çevrilmesini gerektiren önemli bir yanlıştır.  Bu tür yanlışlar hukuk metninin mantığını bilmeyen kiÅŸilerce metin karmaşıklaÅŸtıkça katmanlaÅŸarak yapılmaktadır. Tam da bu nedenle örneÄŸin Almanya’da ve Amerika BirleÅŸik Devletleri’nde olduÄŸu gibi piyasada öncelikle hukuk alanında iÅŸleme girecek çeviriler yapan çevirmenlerin bu iÅŸin uzmanı olduklarını uzman jüriler önünde belgelemiÅŸ çevirmenler olması gerekmektedir. İşlevsel hukuk çevirilerinin yapılması öncelikle çevirmenlerin kurumsallaÅŸmasına ve bu alanda dayanak yasa ve yönetmeliklerin oluÅŸturulmasına da baÄŸlıdır.

Hukuk metinlerinin ve iki ayrı kültür ele alındığında hukuk çevirisinin günlük hayattaki yeri yadsınamayacak deÄŸin önemlidir. Yirmi iki yılını çeviri hizmetlerine ve öncelikle hukuk çevirisine adamış, halen İstanbul Üniversitesi’nde hukuk çevirisi dersleri veren Turgut AÄŸar’ın da belirttiÄŸi gibi  “DiÄŸer tüm dallarda olduÄŸu gibi, hukuk konusunda en azından bir temel terminoloji bilgisi almamış olan bir kimsenin, ne kadar iyi bir çevirmen olursa olsun, iyi ve doÄŸru hukuk çevirisi yapması olanaksızdır. Neden? Çünkü hukuk, sözlüklerden bakılarak sözcük ve terimlerin tam ve doÄŸru karşılıklarını bulabileceÄŸimiz bir bilim dalı deÄŸildir. Hukuk çevirisi yapabilmek için, hukuku bilmek gerekir.”

Hukuk çevirisi de diÄŸer bütün alanlar gibi öÄŸretilebilir bir çeviri eÄŸitimidir. Hukuk çevirisi ve hukuk bilgisi eÄŸitimi piyasadaki çevirilerden yola çıkarak verildiÄŸinde iÅŸlevsel kılınabilir. Bunun dışında öÄŸrencilerin eÄŸitim sırasında staj yapmaları da onların gerçek iÅŸ ortamlarını görmeleri açısından gereklidir. Mamafih verilen bu tür bir eÄŸitime karşın, bu eÄŸitimin sonunda uzman hukuk çevirmenleri yetiÅŸmez.  Çevirmen adayları eÄŸitimleri sürecinde bu iÅŸin yöntemini öÄŸrendikten sonra bu iÅŸin mutfağında piÅŸmek ve dahası kendilerini sürekli geliÅŸtirmek zorundadırlar. Çeviri bölümlerinde verilen hukuk çevirisi eÄŸitimi ancak iyi bir temel atmayı ve bu alanda yöntem kazandırmayı amaç edinebilir. Çevirmen adayı aldığı eÄŸitimle hukuk alanında da araÅŸtırmayı öÄŸrendikten sonra hukuk çevirisi yapacak olgunluÄŸa gelebilmektedir. Uzun yıllar hukuk çevirmenliÄŸi yapmış ve son on beÅŸ yıldır hukuk çevirisi eÄŸitmenliÄŸi yapan bir öÄŸretim üyesi olarak İstanbul Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi Mütercim Tercümanlık mezunlarıyla 2003 yılında yaptığım ankette aldığım yanıtlar, hukuk çevirisi derslerinin çalışma yaÅŸamlarında da iÅŸlerine yaradığını ve metinlere ve olaylara bütünsel bakmayı saÄŸladığı doÄŸrultusundaydı.

Hukuk çevirisinin dile katkısına gelince. Dil bir aÄŸ niteliÄŸindedir, bu ağın gözenekleriniyse kavramlar oluÅŸturur ve dilin nüanslama özelliÄŸi ifade gücünü de beraberinde getirir. Dil duyarlılığı ve kültürlere karşı farkındalık kazanmak ise bir çevirmen için vazgeçilmez özelliklerden biridir.  Ä°ÅŸte tam da bu açıdan hukuk çevirisi eÄŸitimi, hukuk metinlerindeki ifadelerin saydamlaÅŸtırılması sürecinde, tarihselliÄŸi de içeren bir birikimden oluÅŸan Türkçe diline ödünçleme yoluyla geçerek yerelleÅŸen kavramların yeni nesiller tarafından da bilinmesini saÄŸlamaktadır. Her ne kadar bu açıdan zaman zaman eleÅŸtiriler gelse de,  kavramların nüanslandırılması dilin zenginliÄŸidir, ayrıca bu kavramlar kullanıldığı sürece zaten vardır ve genç neslin bu kavramları da öÄŸrenmeye hakkı bulunmaktadır.   Aynı durum yeni oluÅŸan kavramlar için de geçerlidir kuÅŸkusuz, örneÄŸin Medeni Kanun 2001, Ceza Kanunu ise 2004 yıllarında yenilenmiÅŸ ve bu kapsamda bazı kavramlar  yerini daha yeni kavramlara bırakmıştır. Ancak yine de  “sicil”, “kayıt”, “ikametgâh”, “telif”  gibi daha nice kavram günlük daÄŸarcığımıza yerleÅŸmiÅŸ kavramlardır. Çevirinin doÄŸası gereÄŸi hukuk metinlerinin deÄŸiÅŸik kültürlerde incelenmesi, öÄŸrencinin gerek tarihsel artalanı daha iyi algılamasını, gerekse kendini daha iyi ifade edebilmesi için sözcük daÄŸarcığını geliÅŸtiren çalışmalardır. Sonuçta çevirmen gerek diliçi, gerekse diller, baÅŸka bir deyiÅŸle farklı kültürlerarası metin oluÅŸturma uzmanıdır. 

Öncelikle üniversite eÄŸitimin amacının bir yanda öÄŸrencinin ufkunu geliÅŸtirmek, ona öÄŸrenmeyi öÄŸretmek, farkındalık kazandırmak ve diÄŸer yanda mesleÄŸe hazırlamak olduÄŸunu düÅŸünürsek, günümüzde  hukuk çevirisi eÄŸitiminin çeviri eÄŸitiminin vazgeçilmez bir parçası olması gerektiÄŸini düÅŸünüyorum.

 

Kaynakça:

Çevirmen, eÄŸitmen Turgut AÄŸar ile söyleÅŸi, 01.04.2006

Eruz, Sakine . Çeviriden Çeviribilime, Yüzyılımız Penceresinden Çeviribilimsel GeliÅŸmelere Bir Bakış, İstanbul: Multilingual, 2004

Eruz, Sakine.  Çeviri EÄŸitiminde ve Çeviride KoÅŸut Metinler, Hukuk Alanında KoÅŸut Metin Çalışmalarının Kapsamı, İşlevleri ve Yöntemleri,  1999

Eruz, Sakine ; Karakaya, Asuman . “Çeviri EÄŸitiminde Piyasadaki Çeviri Uygulamalarına Dönük Çalışmalar”  İçinde :  Hacetepe Üniversitesi Mütercim Tercümanlık Bölümü, Çeviribilim ve Uygulamaları, Yay. Kurulu :  Berrin Aksoy, Ayfer Altay, İ. Yilmaz,  Ankara: Bizim Büro,  s. 143-158 , 1998

Hirsch, Ernst E.  Rezeption als sozialer Prozess. Erläutert am Beispiel der Türkei, Berlin:Duncert&Humboldt, 1981

İnternet, Arama Motoru: Google, 31 Mart 2006, “Hukuk Çevirisi” kavramı için 520.000 sonuç belirtilmiÅŸtir.

http://www.ceviribilim.com/

http://www.ceviridernegi.org



(Varlık , Haziran 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri