Türkiye’de son birkaç yıl içinde çeviri olgusu günlük hayatın birçok alanında büyük bir görünürlük kazandı. Avrupa BirliÄŸi’yle görüÅŸmelerin resmi çevirilerinden yakın çevremizdeki savaÅŸlarda çevirmenlerin oynadığı rollere dek birçok alanda, çok farklı çeviri süreçleri söz konusu oldu. Çeviri kültür içinde açık bir ÅŸekilde görünürlük kazandı. Bu görünürlük artacak kuÅŸkusuz, çünkü gün geçtikçe kalabalık ve karmaşık hale gelen modern ÅŸehir hayatı, ülkeler arası göçler, küresel ticaretin deÄŸiÅŸken akımları hem insanların dilsel alışkanlıklarını kökten deÄŸiÅŸtiriyor, çokdilliliÄŸi ortaya çıkarıyor, hem de çeviriye olan günlük ihtiyacı artırıyor.

Toplumsal hayatta çeviri sürecinin ve çevirmenin görünürlük kazanması edebi çevirilerde de yankı buluyor. GeçmiÅŸte çevirilerinin hatalı yapıldığı söylenen roman çevirilerinin toplatılıp yeniden çevrilmesi, yabancı çocuk kitaplarında yer alan siyasi ya da etnik göndermelerin birebir çevrilmemesi, çevirmenin yazara yakın ya da eÅŸ bir rol talep edebilmesi gibi çok çeÅŸitli örnekler, çevirinin ve çevirmenin toplumsal hayat içindeki yerinin yazın çevirileri açısından da ele alınması gerektiÄŸini hatırlattı. Bu arada çeviri tartışmaları dini metinleri de içine aldı ve dini metinlerin çeviri yöntemi konusunda da önemli tartışmalar yapıldı.

Günümüzde günlük yaÅŸam içinde çeviri süreçlerinin karmaşık ve yoÄŸun bir hal alması, birçok durumda çeviri sürecinin ve kararlarının tanımlanmadan, incelenmeden deÄŸerlendirilmesine yol açabiliyor. Bunun sonucunda karmaşık boyutu olan çeviri olguları kısa süre geçerli, çoÄŸu kez bireysel deÄŸerlendirmelerle ele alınıyor. Edebiyat dergilerinde, kitap tanıtımlarında, eleÅŸtiri yazılarında çeviri açısından kiÅŸisel beÄŸenilerin öne çıkarıldığı ya da iyi/kötü çeviri gibi niteliksel karşıtlık temelinde yüzeysel sınıflandırmalara baÅŸvurulduÄŸu görülüyor. Bu aslında ÅŸaşırtıcı bir durum, çünkü Türkiye çeviri konusunda daha en başından bilinçli adımlar atmış, çeviriyi toplumsal bütünselliÄŸi içinde anlamaya çalışmış olan nadir ülkelerden biridir. Modern Türkiye’nin kuruluÅŸunda Encümen-i DaniÅŸ (1851), Tercüme Heyeti (1865), Telif ve Tercüme Heyetleri (1879, 1912, 1914, 1921) önemli roller oynamıştır. Daha sonra, 1939’da kurulan Tercüme Bürosu ve bu büronun yayınladığı Tercüme adlı dergi, çevirinin toplumsal hayat ve kültür içindeki yerinin kabul edilmiÅŸ olduÄŸuna iÅŸaret etmektedir. Günümüze gelinceye dek yayınlanan çok sayıda çeviri eserin yanı sıra, çeviriyi bir meslek dalı ve bilim konusu olarak ele alan dergiler de bu geleneÄŸi sürdürmüÅŸtür. Yazılı, sözlü ve teknik çeviri alanlarını kucaklayan bu dergiler arasında Yeni Dergi, Yeni Ufuklar, Çeviri, Yazko Çeviri, BFS Dün ve Bugün Çeviri, Metis Çeviri, Tömer Çeviri, Çeviri Dergisi, Çeviri Haber, Çeviri Bülteni, Kongre.. gibi dergiler anılabilir. Bunun dışında, çeviribilimin daha yeni yeni bağımsız bir bilim dalı olarak uluslar arası kabul görmeye baÅŸladığı 1970’li yıllarda, Türkiye’de uluslar arası “Birinci Çeviribilim Sempozyumu” düzenlenmiÅŸ (1979) ve bu genç bilim alanında çalışmalar yapılmıştır.

Bugün Türkiye’nin çeÅŸitli üniversitelerinde çeviribilim kürsüleri bulunuyor, bu alanda ulusal ve uluslar arası çalışmalar yapılıyor. Çeviribilimciler çalışmalarını sadece çeviri incelemeleriyle sınırlı tutmayıp, toplumsal yaÅŸamın önemli olgularına yapabileceÄŸi katkıları deÄŸerlendiriyor. Bunun önemli bir örneÄŸi olarak, 1999 depreminden sonra İstanbul Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi çeviribilim bölümlerinin ve Çeviri DerneÄŸi’nin ortak olarak baÅŸlatıp yürüttüÄŸü Afette Rehber Çevirmenlik (ARÇ) adlı, herhangi bir afet durumunda gönüllü olarak çalışacak çevirmenlerin önceden hazırlanmasına, örgütlenme ve koordinasyonuna yönelik program gösterilebilir. Bu program çerçevesinde sadece Türkiye’de deÄŸil, dünyanın çeÅŸitli bölgelerindeki afet durumlarında gönüllü çevirmenler harekete geçmektedir. BoÄŸaziçi Üniversitesi Çeviribilim bölümünün Kasım 2005’te düzenlediÄŸi, “Kavramlar Çevrildikçe: Çeviri DüÅŸüncemizi Biçimlendiriyor (Mu?)” baÅŸlıklı ulusal sempozyum, ya da Hacettepe Üniversitesi mütercim tercümanlık bölümünün Mayıs, 2006’da düzenlediÄŸi “Çeviribilimde Yeni Ufuklar” adlı uluslar arası sempozyum da bu çalışmaların önemli örnekleri arasındadır. Dolayısıyla, Türkiye’de çevirinin günlük alışkanlıklar, önyargıların dışında, bilimsel zeminde ele alındığı, eleÅŸtirel ölçütlerinin, mesleki zemininin tutarlı bir ÅŸekilde tartışıldığı bir zeminde durduÄŸumuzu söyleyebiliriz. Artık edebiyat dergilerinde, kitap tanıtımlarında, günlük gazete köÅŸelerinde çeviriden bahsederken, toplumbilimcilere, ekonomi uzmanlarına, iletiÅŸimcilere atıfta bulunduÄŸumuz gibi, çeviribilimcilere de atıfta bulunmamız gereken bir dönem yaşıyoruz.

KuÅŸkusuz ele alınmamış konular ve sorunlar kaldı geriye, film çevirileri, sözlü çeviriler, askeri çeviriler, çeviri aygıtlarının geleceÄŸi.. gibi sayısız konu var. Ve daha da önemlisi, böyle bir çerçevede yer alması gereken, deÄŸiÅŸik uzmanlık dallarından, çalışmaları doÄŸrudan ya da dolaylı olarak çeviribilim alanıyla örtüÅŸen daha pek çok isim var. Yine de ÅŸimdilik burada Türkiye’nin çeviri ve çeviribilim haritasının genel bir görümünü sunabildiÄŸimize, güncel çeviri olgularının derin katmanlarına dikkat çekebildiÄŸimize inanıyorum. Dosyada yer alan resim altlarında yer alabilecek hatalar bana aittir; kitap kapaklarının fotoÄŸraflarını Arzu TaÅŸçıoÄŸlu çekti, kendisine ve dosyaya katılmak için yoÄŸun çalışmalarından vakit ayırabilen bütün çeviribilimcilere teÅŸekkür ediyorum. Fakat baÅŸlıca teÅŸekkür coÅŸkusuyla bu toplamın ortaya çıkmasını saÄŸlayan Dilek Dizdar’a ve ÇevFor’da “şair kadar çevirmen var” diyerek çok ilginç bir olguya dikkat çeken Enver Ercan’a aittir.

(Varlık , Haziran 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri