Türkçede çok sayıda çeviri çocuk kitabı yayınlanıyor. Bu alanda çeviri yayınlarla telif yayınlar arasında bir orantısızlık var mı, ya da böyle bir oransızlık varsa bunun çocukların geliÅŸimi, dünyaya bakışı açısından bir etkisi var mı? Bu açıdan çeviri yayınlarda uyarlama ya da eksiltme gibi yollara baÅŸvurmak ne anlama sahiptir?
Asıl konumuza gelirsek: Çocuk edebiyatı dediÄŸimizde, yetiÅŸkin edebiyatıyla benzerliklerinin yanında, kendine özgü özellikler içeren bir alandan söz ediyoruz demektir. Yazarı, çizeri, editörü, yayıncısı yetiÅŸkin olan bir alandır bu. Aynı durum, çeviri çocuk edebiyatı için de geçerlidir. Çevirmeni, editörü ve yayıncısı yetiÅŸkindir. Bir yapıtın yazınsal deÄŸer taşıyıp taşımadığına karar veren de yetiÅŸkindir. Metnin çocuÄŸa göreliÄŸini, yararlarını ve zararlarını belirleyen, ona sansür uygulayan ya da metne müdahale eden kiÅŸi, yazarıyla, çizeriyle, yayıncısıyla, eÄŸitimcisiyle, kütüphanecisiyle, eleÅŸtirmeniyle yetiÅŸkindir. Bu durumda çevirmenin yükümlü olduÄŸu iki önemli ÅŸey vardır: Çözümleyicilik ve duyarlılık. Burada kastedilen, metnin erek dilde doÄŸal bir metin olarak okunabilmesi ve özgün bir yapıtın sahip olduÄŸu deÄŸerleri içermesi, yani yazınsal bir bütün yaratmasıdır.
Böyle bir bütünsellik içinde ulaÅŸtırılan kitaba, dolayısıyla çeviriye çocuÄŸun yaklaşımını ele alırsak; çocuÄŸun okuma davranışları, çeviri sürecindeki kararları da etkiler: Çocuk, genellikle okuduÄŸu kitabın yazarına yetiÅŸkinler kadar dikkat etmez. Aynı yazardan okuduÄŸu farklı metinler arasında doÄŸrudan baÄŸlantılar kurup yeni sonuçlara gitmez. Yani bir kitabı bir yazarın kitabı olarak okumaz. Çocuklar metni kendi çaÄŸrışımlarıyla okurlar, metnin bütününü deÄŸerlendiren yani kavramsal ve bilgiye dayalı okumaları yoktur. Kitap onlara keyif verdiÄŸi sürece okumayı sürdürürler. Zorlamasız ve kendi beklenti ufuklarına bütünüyle uygun bir biçimde yorum yaparlar. Çocuk, metni doÄŸrudan kendi baÄŸlamı içine yerleÅŸtirerek okur. Özgün metnin baÄŸlamını dikkate almaz, bunun bilincinde deÄŸildir. Buna karşın çeviri, çocuk için yabancı dünyaya açılan bir penceredir. Çocuk edebiyatı çevirisinin çocuk için çok önemli bir boyutu da bu yolla edinilen yabancı dünya deneyimidir (krÅŸ. Kurultay 1993 :198).
Erek odaklı kuramlar açısından çocuk edebiyatı çevirisine yaklaşırsak Vermeer, Skopos kuramında, sözcüÄŸün anlamından da yola çıkarak çeviri eyleminin temellerini bütünüyle bu çeviri eyleminin amacı üzerine kurduÄŸunu söyler (aktaran TellioÄŸlu 1998).
Çevirmenin sadece metni deÄŸil içinde bulunduÄŸu durumu da çözümlemesi gerekir. Çeviride hep ÅŸu sorular öne çıkar: Ne, kim tarafından, kim için, ne zaman, nerede ve ne için çevrilir? ÖrneÄŸin Vermeer ve Holz-Maenttaeri kuramsal çalışmalarında çevirinin anlamı ve amaç üzerinde durur. BaÅŸka bir deyiÅŸle çevirinin amacının, özgün yapıttan ayrıca belirlenmesi gerekmektedir. Çünkü özgün metnin ve çeviri metnin okuyucusu ve kültürel ortamları farklıdır. Onlar farklı kültürlerin ve farklı dillerin içinde yaÅŸarlar (Nord 1991:23).
Vermeer’e göre her çeviri bir eylemdir. Her eylemin bir amacı olduÄŸuna göre çeviri eyleminin de bir amacı vardır kuÅŸkusuz ve bu amaç çevirmenin kendisi tarafından belirlenir. Çeviri eylemlerinin amaçları çok çeÅŸitlilik gösterebilirler. Sözgelimi bir çevirmen yabancı bir dilde ya da kültürde çok büyük önem taşıdığına inandığı bir eseri kendi kültürüne tanıtmayı amaçlamış olabilir. Bu durumda çevirmen, çevirisinde yabancılaÅŸtırıcı etki yaratacak bazı söyleyiÅŸleri özellikle kullanacaktır. Bir baÅŸka çevirmen, kendi kültürü içinde yer alan okuyucu kitlesinin eserdeki iletiyi, yani içeriÄŸi en iyi biçimde almasının çok önemli olduÄŸunu düÅŸünür. Bu nedenle orijinal metin içinde geçen bazı söyleyiÅŸleri kendi kültüründeki okuyucuların hemen algılayabileceÄŸi ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirir (Aktaran TellioÄŸlu 1998).
Her çeviri eylemi sonunda ortaya çıkan çeviri metnin erek kültür içerisinde belli bir iÅŸlevi olacaktır. Skopos kuramına göre çeviri metnin erek kültürde en iyi biçimde iÅŸlev görmesi yine çevirinin amacına baÄŸlıdır. Bir baÅŸka deyiÅŸle, çevirmen amacını belirlerken, yapacağı çevirinin erek kültürde nasıl bir iÅŸlev göreceÄŸini saptamalı, çevirisini bu amaç ve hedeflediÄŸi iÅŸlev doÄŸrultusunda gerçekleÅŸtirmeye çalışmalıdır (Aktaran TellioÄŸlu 1998).
Skopos kuramında kültür kavramı belki de en çok vurgulanan kavramlardan biridir. Vermeer’e göre, çeviri eylemi bir iletiÅŸimsel gereklilik sonucunda ortaya çıkar. Burada söz konusu olan iletiÅŸim iki farklı kültür arasında gerçekleÅŸmektedir. Bu durumda çeviri etkinliÄŸini yalnızca bir kod aktarımı olarak görmek olanaksızdır. Çeviri etkinliÄŸinin içinde farklı kültür katmanları rol oynamaktadır. Idio-kültürel katman, erek metin okuyucusunun kendi kiÅŸisel alışkanlıklarını ve düÅŸüncelerini, kendi karakter özelliklerini içerir. Aynı okuyucu, Bir ailenin, bir kulübün, bir politik partinin üyesi olabilir, yani aynı zamanda bir dia-kültür içersinde yer alır. Öte yandan erek kültür okuyucusu millet, ülke ya da ırk/kabile gibi daha büyük bir topluluÄŸun üyesidir. Bu da onun para-kültürel özelliÄŸini gösterir. Bu bilgilerden yola çıkarak çevirmenin bütün bu kültürel katmanları, erek ve kaynak kültür arasındaki farklılıkları göz önünde bulundurması ve çevirisini buna göre yapması gerekmektedir (Aktaran TellioÄŸlu 1998).
Yukarıda deÄŸinilen noktalardan yola çıktığımızda Nord, Vermeer ve Holz-Maenttaerie’ye dayanarak çevirinin amacının özgün yapıttan farklı olduÄŸunu; çünkü özgün metnin ve çeviri metnin okuyucusunun farklı olduÄŸunu söylerken onların farklı dil ve kültürlerin içinde yaÅŸadığına da dikkat çeker.
Vermeer’in, çevirmenin, çevirisinde yabancılaÅŸtırıcı etki yapacak bazı söyleyiÅŸleri özellikle kullanabileceÄŸini, çünkü kendi kültürüne baÅŸka bir kültürde önem taşıyan eseri tanıtma amacı olabileceÄŸi tezini ele aldığımızda ise, metnin bu bölümünün, çeviri metnin okuyucusu için yeni bir bakış açısı, farklı bir kültürle karşılaÅŸma getirmediÄŸini söylemek gerekir. Ayrıca Vermeer, eserdeki iletinin, yani içeriÄŸin okur tarafından en iyi biçimde alınmasının çevirmen için bir amaç olabileceÄŸini; bu nedenle özgün metnin içindeki bazı söyleyiÅŸleri kendi kültürü içindeki okuyucuların hemen algılayabileceÄŸi ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirebileceÄŸini de söylemektedir.
 Çeviri çocuk edebiyatı tarihine baktığımızda kaynak metinlerin çoÄŸu zaman çeviri metinde müdahaleyle karşılaÅŸtığını görmemiz olanaklıdır. Bu konuda en tipik örnekler Robinson Crusoe, Gülliver’in Maceraları, Alis Harikalar Diyarında‘dır. Shavit bu konuda ÅŸunları söyler:
“EÄŸer bir metin, çocuklara izin verilen ya da yasaklanan ÅŸeylere uygun deÄŸilse, ya da metin çevirmene göre çocuklar tarafından anlaşılamayacaksa, çoÄŸu kez büyük deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸrar†(Shavit 1991 :23).
ÇocuÄŸun sosyal ve kültürel olarak savunmasız bir konumda olması, ayrıca kültürel ve ahlaksal normlardaki farklılıklar, ulusal deÄŸerler, çocuÄŸun alımlama koÅŸulları, çocuk edebiyatı çevirisinin göz önüne alınması gereken noktalarından bazılarıdır. Ancak burada üzerinde durulması gereken bir nokta daha vardır. Kaynak metnin bütünü hedef kitle için çok yeni düÅŸünceler oluÅŸturabilir. Çevirmen ve yayıncı bu düÅŸüncelerin kendi hedef kitlesi için de önemli olduÄŸunu düÅŸünüyorsa o zaman metnin bütünsel deÄŸeri ön plana çıkacaktır. Yine de metnin içinde kendi hedef kitlesi açısından alımlama sorunları yaratabileceÄŸini, metnin bütünsel anlamının kaymasına yol açabileceÄŸini düÅŸündüÄŸü bölümler varsa çevirmen bu noktada karar vermek durumundadır (Neydim 2003: 117).
Bütün bunlardan yola çıkarsak çocuk edebiyatı çevirisinde metne müdahalenin, uyarlama ve kısaltmaların mümkün olabileceÄŸini söylemek tarihsel bir gerçeklik olduÄŸu kadar bilimsel bir gerekliliktir. Ancak bu müdahaleler çevirmenin keyfine göre deÄŸil yukarda sayılan gerekçeler çerçevesinde yapıldığında haklılık kazanır. Çevirmen metne deÄŸil metin içersinde okuru etkileyecek, onun okumasını tökezletecek yerlerde metnin bütünlüÄŸünü bozmaksızın müdahalede bulunur. Bu aynı zamanda metni okunur kılmak için yapılır ve metne sadakatsizlik deÄŸil, tersine ona duyulan saygıdır.
Bu duruma en somut örnek Küçük Prens çevirileridir. Exupery, metninin bir yerinde, 1920 yılında bir Türk diktatörünün halkına ölüm cezasıyla korkutarak batılılar gibi giyinmeye zorladığından söz eder. Türkçe çevirilerine baktığımızda bu bölümün yumuÅŸatıldığını görürüz. Çevirmenler okur açısından tökezletici olabilecek yere müdahale etmiÅŸlerdir.
“Bir dediÄŸi dedik Türk önderi,â€Â Tomris Uyar; “Buyurgan bir Türk Hükümdarı,†Nihal YeÄŸinobalı; “DediÄŸi dedik sınırsız yetkili Bir Türk baÅŸkanı,†Selim İleri; “Bir Türk lideri,†Fatih ErdoÄŸan; “Büyük ve deÄŸerli komutan Atatürk,† Emel Tanver; “Bir Türk yönetici,†Cemal Süreyya; “DediÄŸi dedik bir Türk önderi,â€Â Azra Erhat (krÅŸ. Neydim,2005).
Exupery’nin metninden yola çıkarsak, eÄŸer yazar kıyafet devriminden bahsediyorsa tarih yanlıştır. O zaman çevirmen tarihi düzeltecek midir? EÄŸer Atatürk’ten bahsediyorsa, ki çevirmenler bile bu konuda hemfikir deÄŸildir, hiçbir çevirmen ve yayıncı böyle bir metni kendi çocuk okuruna sunamaz. Öncelikle çocuÄŸun tarihsel ve kültürel deÄŸerlerine saldırı anlamını taşır ve böyle bir metin çocuÄŸa verilemez. Exupery için önemli olan kendi hedef kitlesidir ve bu hedef kitlesinde söylenenler asla rahatsızlık verici olmayacaktır ve yazarın asıl söylemek istediÄŸi doÄŸru anlaşılacaktır. Yazar, yazdıklarıyla Batı toplumunu eleÅŸtirmektedir. Türk okur açısından bakıldığında bu bölüm, anlatılmak istendiÄŸi gibi kesinlikle anlaşılmayacak ve metin bu bölümden sonra iÅŸlemeyecektir. Bu durumda metnin bütünü çocuk için anlam taşıyacaksa ve bu nedenle metinden vazgeçmek doÄŸru olmayacaksa o zaman bu bölüme metnin bütününe zarar vermeyecek ÅŸekilde müdahale edilir ve bu ÅŸekilde çocuÄŸa ulaÅŸtırılır. Öyle de yapılmıştır ve metin çocuk edebiyatında hak ettiÄŸi yeri almıştır.
Günümüz çeviri çocuk edebiyatında asıl tartışmamız gereken bu alandaki yeni anlayışların çocuk edebiyatımıza taşınmasıdır. Her ne kadar bu yönde çalışmalar yapılıyor olsa da yeterli olduÄŸunu söylemek mümkün deÄŸildir. Günümüz çeviri çocuk edebiyatı klasiklerin iktidarında kalmıştır. Ayrıca bu alanda verilen ürünler de her türlü denetimden uzaktır. Çeviri eleÅŸtirisi yapanların sözcüklere takılmak yerine bu tür çevirilerdeki metnin bütününe bakıp ne tür metinlerin çocuÄŸa ulaÅŸtırıldığına dikkat etmesi kanımca daha yararlı olacaktır.
KURULTAY, Turgay: Probleme und Strategien bei der Kinderliterarischen Übersetzung, Kinderliteratur im interkulturellen Prozess, Ewers, Hans Heino/Lehnert, Gertrud/O’Sullivan Emer; Verlag J.B. Metzler, 1994, Stutgart, s.198.
NORD, Cristiane: Text Analysis in Translation. Theory, Methodology and Didactic Application of a Model For Translation-Oriented Text Analysis,1991, Amsterdam.
NEYDİM, Necdet: Çocuk Edebiyatı, Bu Yayınevi, 2000, İstanbul .
NEYDİM, Necdet: “Küçük Prens Çevirilerindeki Çevirmen Kararlarına Erek Odaklı Bakışla KarşılaÅŸtırmalı Bir İnceleme,â€Â Alman Dili ve Edebiyatı Dergisi, sayı: XVII, 2005, İstanbul.
SHAVİT, Zohar: Çocuk Yazını Çevirisinin Yazınsal ÇoÄŸuldizgedeki Konumu açısından Belirlenmesi, Metis Çeviri, 1991 Bahar, s. 19-24.
TOURY, Gideon: Descriptive Translation Studies and Beyond, 1995, s. 23-31
TELLİOÄžLU, Banu: “Hans Vermeer’in Skopos Kuramında Görecelilik Kavramının Yeri ve Bu Kavramın Çeviri EleÅŸtirisine Yansımaları, Görece-Görecelilik,†Çeviribilim ve Uygulamaları, Ankara 1998. s. 159-166.
ÜSTER, Celal: “Yeryüzü Kitaplığı,†Radikal Kitap Eki, 06.02.2006.
HOMEROS: Odisseia, çocuklar için uyarlayan, Jane Werner Watson, İngilizce aslından çeviren: Celal Üster, Can Çocuk, İstanbul, 2004.
HOMEROS: İlyada, çocuklar için uyarlayan, Jane Werner Watson, İngilizce aslından çeviren: Celal Üster, Can Çocuk, İstanbul, 2005.
(Varlık , Temmuz 2006.)
DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI
GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var†– Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı†Dünya GörüÅŸleri, “Farklı†Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirmeâ€nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri

ÇEVİRMEN HALKI ICIN YARARLI OLANI BİLENDİR?!
Yazın ürünlerinin tüketim süreci yorumbilimsel deÄŸerlendirmelerle tanımlanabilir.
Herhangi bir yazınsal ürünün alımlanmasının bir dizi belirleyeni vardır; ancak, alımlayıcıya, dil-içi ve dil-dışı öÄŸeleri içeren bütünlüklü bir metni, “ÅŸöyle alımlamak doÄŸrudur” diye buyurgan bir bakış açısı önerilebilir mi? Bu hakkı kendinde gören kiÅŸi, buyruÄŸunun akılcıl gerekçelerini elbette üretecektir.
Söz konusu çeviri olunca, çeviri etiÄŸini de yok sayarak, özgün ürünün belli bölümlerini sakıncalı bulup çevirmemek veya içeriÄŸini bozarak müdahale etmeyi ‘skopos kuramıyla’ açıklamanın bilimsel dayanağı olabilir mi? Çeviri sürecini yaÅŸantılayan ve çevirinin meslek olarak saygınlığını hedefleyen birisine -ki, böyle bir duyarlık akademisyenlerden beklenir- saldırmak için, baÄŸlamından uzak bir örnek seçmek nasıl açıklanabilir?
Celal Üster, herhangi bir kaygıyla, ideolojik veya baÅŸka bir kaygıyla, “bu bölüm okuyucu kitlemi rahatsız eder” yargısı ile metne müdahalenin çeviri etiÄŸi ile örtüÅŸmeyeceÄŸini ifade ediyor.
“Celal Üster, önce kendi eylemini sorgulasın! bkz. Neydim” Homeros;Odisseia, çocuklar için uyarlayan, Jane Werner Watson; İngilizce aslından çeviren: Celal Üster, Can çocuk, İstanbul 2004.
Neydim’in söz konusu ettiÄŸi ürünün tam künyesi, herhangi bir sorun olmadığını gösteriyor. Bir yazın ürünü bir İngiliz yazar tarafından çocuklar için uyarlanmış; çevirmen de söz konusu uyarlamayı Türkçeye çevirmiÅŸtir. Çevirmen, Neydim’in andığı gibi, Homeros’un aslı Yunanca olduÄŸu herkes tarafından bilinen İlyada ve Odisseia baÅŸlıklı ürünlerini çevirmemiÅŸ. Burada söz konusu olan yazar Jane Werner Watson… Watson’un uyarlama giriÅŸiminin Homeros’a saygısızlık olduÄŸu yargısı Neydim için çok isabetli olabilir; ama, bunun çeviri eylemiyle iliÅŸkisi nedir? Çevirmen, okur kitlesi için uygun gördüÄŸü bir metni okuyucusuna taşımıştır. Ürünün alımlayıcısı da bunu deÄŸerlendirecektir; elbette edebiyat bilimcilerce de deÄŸerlendirebilir. Olumlanır veya olumsuzlanır; ancak, bu tamamen baÅŸka bir baÄŸlamın tartışma konusu olabilir. Bir çevirmen, gerekçeli eleÅŸtirilerinden dolayı, baÄŸlam tersyüz edilerek nasıl “yazınsal katliam” yapıyor diye suçlanabilir?
“Çeviri etiÄŸine duyarlık çaÄŸrısı” çeviri alanında akademik çalışma yapanlarca da olsa “öyle de olabilir” gibi bir açıklama, elbette olumsuzlanabilir.
Bireyler için neyin doÄŸru neyin yanlış olacağını saptayıp, bireyleri koÅŸullandırma veya alımlama sürecine müdahale isteÄŸi, çeviriye bilimsel bakış baÄŸlamında tartışmalar içeren “erek odaklı kuram -skopos kuramı-” vb. kuramsal önermelerle gerekçelendirilebilir mi?
Celal Üster’in çabası, çeviri duyarlığını geliÅŸtirici ve çevirmenlik mesleÄŸine saygıyı önceleyen bir yaklaşım olarak da deÄŸerlendirilemez mi?
Saygıyla
Aytekin Keskin
Mersin Üniversitesi, Fen-Ed. Fak. Çeviri Bölümü, Çiftlikköy-Mersin