Türkiye’nin batılılaÅŸma sürecinin çeviri yoluyla olduÄŸu ÅŸeklinde yaygın bir görüÅŸ var. Çeviri tarihi içinde bu doÄŸrulanan bir görüÅŸ mü? Sizce geçmiÅŸten günümüze yayıncılık sektörünün içinde çeviri nasıl bir yere sahip olmuÅŸ ve buna bakarak, yayıncılık ve çeviri iliÅŸkisi gelecekte nasıl olacak?  Türkiye’de çeviri etkinliÄŸini BatılılaÅŸma hareketiyle iliÅŸkilendirmenin genel olarak kabul gördüÄŸünü söyleyebiliriz. Ancak bundan, Türkiye’de çeviri etkinliÄŸinin BatılılaÅŸmayla birlikte baÅŸladığı gibi bir sonuç da çıkarılmamalıdır. Ülkemiz çok zengin bir çeviri geleneÄŸine sahiptir. 19. yüzyılın ortalarından baÅŸlayarak, Batı’dan yapılan yazın çevirilerinin Türk kültürünün biçimlenmesinde önemli bir yere sahip olduÄŸu doÄŸrudur. Ancak yazın alanında olmasa da, 19. yüzyıldan önce de baÅŸta teknik metinler olmak üzere Batı dillerinden ve Anadolu’da 13. yüzyıldan baÅŸlayarak Arapça ve Farsça’dan yapılan çevirilerin Türk kültürünün biçimlenmesinde önemli rol ve iÅŸlevi olduÄŸunu söylemek gerekir. Bu baÄŸlamda, Saliha Paker, Zehra Toska, Nedret Kuran-BurçoÄŸlu, Cemal DemircioÄŸlu, Walter G. Andrews ve Victoria R. Holbrook gibi çeviribilimciler ve Eski Türk Edebiyatı uzmanları Osmanlı’daki çeviri etkinlikleri ve Osmanlı kültürünün oluÅŸumunda çevirilerin iÅŸlevi konularında yaptıkları çalışmalar ve yürüttükleri ortak projelerle daha önce gözden kaçmış ya da ihmal edilmiÅŸ bir alana ışık tutmaktadırlar. Öte yandan, Türk modernleÅŸmesinin tezahürü olarak tanımlayabileceÄŸimiz BatılılaÅŸma hareketinde çevirilerin temel araç olarak iÅŸlev gördüÄŸünü söylemek de yanlış olmaz. Osmanlı İmparatorluÄŸu’nda Batı etkisi ve Batı’nın özellikle askeri alandaki gücü 17. yüzyılda hissedilmeye baÅŸlamıştır. 19. yüzyıla gelindiÄŸinde ise Batı’ya artık daha üstün bir statü tanındığı söylenebilir. Nitekim Batı’dan yapılan çeviriler de bu iliÅŸkilere paralel olarak ÅŸekillenmiÅŸ ve Batı dünyasından ilk yazınsal çeviriler, Osmanlı devletini ve toplumunu modernleÅŸtirmeyi amaçlayan ilk bilinçli BatılılaÅŸma hareketi olarak tanımlanan Tanzimat döneminde gerçekleÅŸtirilmiÅŸtir. 19. yüzyılın ikinci yarısında Batı’dan yapılan bu ilk çevirilerle Osmanlı kültür dünyasına Batı etkisinin yeni kavram ve fikirlerle birlikte girdiÄŸini, yeni Türk edebiyatının da buna baÄŸlı olarak geliÅŸtiÄŸini görüyoruz. Bu çeviriler, erek yazın dizgesine roman ve tiyatro gibi yeni türler ve konular kattığı gibi, dili ve sözcük daÄŸarcığını da geliÅŸtirerek sade bir düzyazının geliÅŸimine yardım etmiÅŸtir. Aydın kesim fikirlerini, düzyazı, özellikle de roman aracılığıyla daha geniÅŸ kesimlere popülerleÅŸmiÅŸ bir biçimde yayarak halkı eÄŸitmeyi ve bir kamuoyu oluÅŸturmayı amaçlamıştır. Öte yandan, yapılan bu çeviriler sayesinde Türk okurları kendileri için daha önce yabancı olan bazı Avrupa örf ve adetleriyle de tanışmıştır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında da Batılı modelleri izleyen bilinçli ve planlı bir merkezî devlet politikası sayesinde çeviri etkinliÄŸi çok önemli bir yere sahip olmuÅŸtur. Genç Cumhuriyet’in modern, Batılı ve laik bir Türk ulusu yaratma çabaları Avrupa’nın kültürel deÄŸerlerini reddederek deÄŸil, İslam ve DoÄŸu dünyasıyla baÄŸlarını gevÅŸetmesiyle ve kendine Avrupa kültür ve uygarlığı içinde bir yer istemesiyle temellenmiÅŸtir. Böylece, Avrupa kültürünün bir parçası olmak isteyen Türkler için bu kültürün kaynaklarını öÄŸrenmek bir zorunluluk olarak kendini göstermiÅŸtir. Bu baÄŸlamda, Cumhuriyet’in temellerinin Türkiye’deki sosyo-kültürel hayatın her alanını etkileyen Batı’dan yapılan çeviriler üzerine kurulduÄŸunu da söylememiz mümkün gözükmektedir. Bu çerçevede, 1940 yılında kurulan Tercüme Bürosu özellikle Batı uygarlığının temelleri olarak görülen antik Yunan ve Latin eserlerinin ve klasiklerin çevrilmesine öncelik vererek ülkenin BatılılaÅŸma hareketinin kültürel ayağında çok önemli bir yer tutmuÅŸtur. Büro baÅŸta Yunan, ardından Fransız klasiklerine öncelik vererek 1940-1967 yılları arasında binden fazla kitap çevirip yayımlamıştır.
DeÄŸinilmesi gereken bir baÅŸka nokta da, çevirilerden söz ederken sadece Batı dünyasından aktarılan yazılı metinleri düÅŸünmenin yeterli olmayacağıdır. BatılılaÅŸma hareketinin bir parçası olarak, Cumhuriyetin ilk yıllarında kültürün baÅŸka biçimlerinin de aktarılmasının söz konusu olmuÅŸtur. ÖrneÄŸin, 1926’da İstanbul’daki Darül Elhan‘ın ismi Konservatuvar‘a çevrilmiÅŸ ve belediye konservatuarında Batı müziÄŸine verilen önemin gittikçe artmasıyla birlikte Türk müziÄŸi bölümü 1927’de kapatılmıştır. Özellikle 1923-1950 yılları arasında orkestralar, tiyatro, bale, opera gibi Batılı kültür kurumlarına büyük önem verilmiÅŸtir. Buna göre, gösteriler büyük ölçüde Batılı bestecilerin eserlerinden ya da Batılı oyunların çevirilerinden oluÅŸmaktadır. 1941-1947 yılları arasında Carl Ebert’in yönetimindeki Devlet Tiyatrolarında 19 oyun sergilenir. Bu oyunlardan sadece bir tanesi özgün eserdir; diÄŸerleri ise baÅŸta William Shakespeare’in Julius Caesar‘ı, Johann Wolfgang von Goethe’nin Faust‘u, Sophokles’in Kral Oidipus‘u olmak üzere çeviri oyunlardır. Ankara Radyosu bile Türk müziÄŸinin teksesli yapısının genç Cumhuriyet için uygunsuz olduÄŸu iddiasıyla Klasik Batı MüziÄŸi yayını yapmaya zorlanmıştır. Nitekim, Ankara Radyosu’nda 1947-1950 yılları arasında yayınlanan programlar arasında Klasik Batı MüziÄŸi’nin oranı Türk MüziÄŸi’nden fazladır. II. Dünya Savaşı’ndan sonra çok-partili sisteme geçiÅŸle birlikte baÅŸlayan yeni dönemde siyasi güç dengelerinde deÄŸiÅŸiklikler olduysa da Türkiye’nin BatılılaÅŸma isteÄŸinde temel bir deÄŸiÅŸiklik olduÄŸunu söyleyemeyiz. Nitekim bugün Avrupa BirliÄŸi’ne katılım konusunda gelinen nokta da bunu doÄŸrulamaktadır. 1950’li yıllardan itibaren deÄŸiÅŸen sosyo-politik ÅŸartlarla birlikte çeviri politikalarında deÄŸiÅŸimler olsa da çeviri eserlerin yayımcılığımız içinde her zaman çok önemli bir yer tuttuÄŸunu söylemek gerekir. Özellikle 1960’dan baÅŸlayarak Türkiye’nin siyasi koÅŸullarına baÄŸlı olarak, yazınsal eserlerin yanı sıra pek çok politik ve felsefi yabancı eser çevrilmiÅŸ ve yayımlanmıştır. Böylece, “dış kaynaklı†pek çok akım, fikir hareketi ve ideoloji yine çeviriler yoluyla Türkçe’ye ve Türk kültür ve düÅŸünce dünyasında girmiÅŸtir. Dönemin siyasi duruÅŸuna baÄŸlı olarak çevrilmek için seçilen eserler deÄŸiÅŸse de çevirilerin rol ve öneminin azalmadığını, aksine çeviri yayınlarda belirgin bir artış olduÄŸunu görüyoruz. Türkiye’deki deÄŸiÅŸen sosyo-politik güç dengeleri Batı’nın algılanma biçimini de etkilemiÅŸtir. Yüzyıldan fazla bir süredir “Batı†ulaşılması gereken bir modeli oluÅŸturmuÅŸtur. Oysa, II. Dünya Savaşı’ndan sonraki kuÅŸak, yeni kimlik arayışlarına girerek kendine yeni modeller aramaya baÅŸlamıştır. Bunun sonucu “Batılı†ve “Türk†kimlikleriyle ilgili farklı görüÅŸlerin ÅŸekillenmeye baÅŸladığını söyleyebiliriz. Nitekim özellikle 1980’lerin ortalarından beri Türk dizgesinin izlediÄŸi modeller Batı kavramının kapsamını da geniÅŸleterek çoÄŸalmıştır. Daha da önemlisi, Türkler kendilerini artık sadece Batı’ya karşı deÄŸil, baÅŸka kültürlere karşı da deÄŸerlendirmeye ve tekrar tanımlamaya baÅŸlamıştır. Türkiye aynı zamanda, “hümanizm†ve “evrensellik†gibi kültürel kimlikle ilgili kabul edilmiÅŸ pek çok Batılı nosyonu sorgulamaya baÅŸlamıştır. Bunun sonucu olarak, Batı’nın modernleÅŸme paradigmasının reddedilmesi, 1980’lerin sonlarında baÅŸlayan ve döneme damgasını vuran hareketlerden biri olmuÅŸtur. Bu yeni ideolojilerdeki (İslam, radikal ulusçuluk, vb.) tek Batılı unsur Batılı teknoloji ve bilimin benimsenmesi olmuÅŸtur. 1980’lerin baÅŸlarından beri, ödül almış romanlardan popüler çok satanlara kadar, sosyal bilimler, tarih, felsefe, psikoloji, toplumsal cinsiyet araÅŸtırmaları ve çocuk edebiyatını da kapsayan çok geniÅŸ çeÅŸitlilikte çeviriler yayımlanmaktadır. Aynı zamanda yayın sektörünün seçim yelpazesini -gerek kaynak dil gerek de kaynak kültürleri çeÅŸitlendirip- daha geniÅŸ tutarak daha az Avrupa merkezci bir tutum izlediÄŸini söylemek de yanlış olmaz. 1980’lerden bu yana ortaya çıkan tablo Türk yaÅŸamının her alanındaki çoÄŸulculuÄŸu deÄŸerlendirmek için pek çok seçenek sunmaktadır. Nitekim Türk toplumundaki bu çoÄŸulculuÄŸun tanınması, ulusal kimliÄŸi Batı dünyasında arayan daha önceki ideolojilerin baÅŸarısızlığına bir cevap olarak da açıklanabilir. Dolayısıyla, bu dönemlerdeki çeviri politikaları ve stratejileri bu çerçevede incelenmelidir. Yayıncılık sektörünün her dönemde deÄŸiÅŸen kültürel ve siyasi ortamdan -hele bu sözde globalleÅŸme çağında- etkilendiÄŸini ve kendini ona göre yeniden konumladığını söyleyebiliriz. Bu baÄŸlamda, özellikle son yirmi yılda çevirinin yayıncılığımız içindeki yerinin betimleyici ve tümü kapsayıcı çalışmalarla incelenmesinin Türkiye’nin bu dönemde hem sosyo-politik hem de kültürel alanda yaÅŸadığı deÄŸiÅŸimleri göstermek açısından da çok ilginç sonuçlar vereceÄŸini düÅŸünüyorum.(Varlık , Haziran 2006.)
DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI
GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var†– Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı†Dünya GörüÅŸleri, “Farklı†Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirmeâ€nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri