Günümüzde çeviribilim derken genelde 1970’li yıllarda özerkliÄŸini kazanan, Batı dillerinde ‘translation studies’, ‘Translationswissenschaft’, ‘traductologie’ gibi sözcüklerle anılan bir daldan söz ediyoruz. ‘Bilim’ sözcüÄŸünün ‘-wissenschaft’, ‘studies’ ya da ‘-logie’ ile örtüÅŸüp örtüÅŸmediÄŸi, bu kullamımların her birinin bir diÄŸerine nasıl çevrilebileceÄŸi sorusunu bir yana bıraksak ve aynı alana gönderme yaptıklarını varsaysak bile bu alanı kapsayıcı biçimde sunmak olanaksız. Çeviribilimin oldukça yeni bir bilim dalı olmasına karşın bu denli büyük bir çeÅŸitlilik sergilemesi inceleme konusu olan çevirinin karmaşık doÄŸasından kaynaklanıyor. Çeviri, insanların, kültürlerin, metinlerin kaynaÅŸtığı, dostlukla ya da düÅŸmanca karşılaÅŸtığı her ortamın olmazsa olmazı. Konu kültür, toplum, birey, politik görüÅŸ ya da din olsun, ‘öteki’ne dokunmak, onu tanımaya çalışmak ne denli karmaşıksa çeviri de o kadar karmaşıktır. Çeviribilim ‘çeviri’yi konu alıyorsa, inceleme alanının sınırlarını ve sorulacak soruları bu karmaÅŸayı dikkate alarak belirlemesi gerekir. Bunu yaparken komÅŸu alanlarla sıkı baÄŸlarını korumalı, yenilerini oluÅŸturmalı ve geliÅŸtirmelidir; karmaÅŸayı göz ardı etmemesi bunu da gerektirir. Çeviri konusu, dilbilim, yazın kuramları, kültür ve iletiÅŸim kuramları, biliÅŸim kuramları, tarih ve politika gibi pek çok alanda çıkar karşımıza. Kiminde araÅŸtırmacılar ‘konu’ olarak ele alır, irdelerler, kiminde sorunsalın üzerinde durmadan mecaz anlamda kullanırlar ‘çeviri’yi. Bu alanlarda geçen çeviri anlamları, düÅŸünce geleneklerine baÄŸlı olarak geliÅŸen, yerleÅŸen ve yerinden pek kolay kalkmayan bir çeviri anlayışını yansıtır çoklukla. Çevirinin, anlamı olduÄŸu gibi aktarması gerekirken özgün olanı bozduÄŸu, ötekini yok ettiÄŸi yolundaki bu görüÅŸ, yapısalcılık sonrası kimi yaklaşımlarda bile çevirinin adeta günah keçisi gibi sunulmasına yol açar. ÖrneÄŸin, yeni bir etnoÄŸrafya arayışı içinde olan Stephen Tyler, baÅŸka kültürlerin betimlenmesinde ve yazılmasında dış dünyayı yansıttığımız yanılgısından ve ‘mimesis’ düÅŸüncesinden kurtulmak gerektiÄŸini söylerken, çeviriyi mimesis’e baÄŸlar; etnoÄŸrafya anlayışının çeviriyle iliÅŸkilendirilebileceÄŸi düÅŸüncesinin ÅŸu sözlerle önüne geçmek ister:
[Çeviriyi] bir metni diÄŸerinden ayıran ve orta yolda dilleri deÄŸiÅŸtirdiÄŸimiz bir ırmaktan geçmek olarak düÅŸünürsek, hayır [ilgisi yoktur]. Bu, dilde mimesis‘tir, bir dilin ötekini kopyalaması – ki hiçbir zaman kopya deÄŸildir o, az ya da çok bükülmüÅŸ bir özgün metindir. […] Bir toplumun anlamlarını, ötekiler hiç yokmuÅŸ gibi kendi bildiÄŸimiz anlamlara taşıyabileceÄŸimiz düÅŸüncesi saçmadır. Her ikimizin de paylaÅŸtığı anlamlar dışındakileri, ötekilerin anlamlarını bilemeyiz. Anlamları paylaşıyorsak da çeviriye deÄŸil, bir tür anımsatmaya gereksinim vardır ancak.1
Tyler, etnoÄŸrafyanın geliÅŸmesinde etkili olmuÅŸ eleÅŸtirel ve sorgulayıcı yaklaşımında dış gerçek ile dil, düÅŸünce ile dil, kültür ile dil arasındaki baÄŸları incelerken, bireyler ve kültürlerarası iliÅŸkilerde güç dengelerini, yazma süreçlerinin önemini vurgularken çeviriyi dışlıyor. Oysa tüm bunlar doÄŸrudan çeviri sorunsalını çaÄŸrıştırıyor.
Çeviri yüzeye çıkmayan, gizli bir eylem olarak kaldı, çünkü kendini ifade edemiyordu. Ayrıca büyük ölçüde ‘düÅŸünülmemiÅŸ’ bir konuydu, inceleyenler de de onu baÅŸka ÅŸeylere, örneÄŸin yazına (ya da onun bir alt türüne), eleÅŸtiriye (ya da onun bir alt türüne), uygulamalı dilbilime uydurma eÄŸilimindeydi.2
Tarih ve gelenekten devraldığı yüke bakıldığında dallararası iliÅŸkiler, çeviribilimin en önemli konularından biri olarak çıkıyor karşımıza. Çeviribilimin önemini görmek ve anlamanın, onu özerk bir bilim dalı olarak benimsemenin ötesinde onu içerik ve yaklaşım olarak bu dallardan ayrı kılanın ne olduÄŸunu da düÅŸünmek, belirlemek gerek. Metinlerin, çevirilerin, okuma ve yazma süreçlerinin, alımlamanın, yorumun ve bunlarla iliÅŸkili konuların pek çok baÅŸka alanda da tartışıldığını düÅŸünürsek yukarıda sözünü ettiÄŸim soruların belirleyici olduÄŸu anlaşılıyor. Bir yazınbilimciyle ya da bir dilbilimciyle aynı metin üzerinde çalışan çeviribilimciyi onlardan ayıran, çalışmasının çıkış noktası olan sorulardır. Çeviribilimin bu sorulardan oluÅŸan çatısı saÄŸlam kurulduÄŸu ölçüde diÄŸer disiplinlerle baÄŸları güçlenecek, iliÅŸkileri tek yönlü olmaktan çıkacak, alış veriÅŸ ve etkileÅŸime dönüÅŸecektir. Bugün çeviribilimde sorulan sorular, deÄŸindiÄŸim karmaşıklığı basite indirgemeden, öÄŸelerden birini ya da bazılarını ön plana çıkararak diÄŸerlerini yadsımadan, çeviri denen olguyu bütünlüklü olarak ve çeviri baÅŸlığı altında ele alınabilecek baÅŸka olguları da kapsayacak niteliktedir. Çeviribilimin merkezindeki en önemli sorunun ise çevirinin tanımına iliÅŸkin olduÄŸu söylenebilir.
Çeviri ÇeÅŸitliliÄŸi
Çevirinin Ardındakiler
Çeviri tanımını gözden geçirmek, ardındaki geleneÄŸi gözden geçirmeyi gerektirir. Bu gelenekten devralınan en önemli öÄŸeyse ‘aktarım’ fikridir. Çeviribilimin oluÅŸtuÄŸu yıllarda, anlamın ya da bir iletinin bir alıcıya aktarıldığı düÅŸüncesi pek çok bilim dalında etkisini göstermiÅŸ olan iletiÅŸim modellerinden alınarak çeviriye uyarlanmıştır. Shannon ve Weaver’ın ya da Jakobson’un modellerinde iletiÅŸim, tek tek öÄŸelerine ayrılabilecek, içeriÄŸin bir noktadan diÄŸerine hasar görmeden taşınabileceÄŸi çizgisel bir süreç olarak görülür. Chang bu tür modellerin iletiÅŸim gibi son derece karmaşık bir olguyu böylesine derli toplu ve yalın sunmasını iletiÅŸimde temel amacın uzlaÅŸma olduÄŸu görüÅŸüne baÄŸlıyor ve bu nedenle farklılıkların, anlamlı ve önemli olabilecek anlaÅŸmazlıkların modelin dışında tutularak belli bir ideolojiyi yansıttığını savunuyor.8 Shannon ve Weaver ile Jakobson’un modelleri yaÅŸamımızın pek çok alanında karşımıza çıkıyor. Bunlardan, çeviriyle alışılmışın dışında bir bağı olan en ilginç alanlardan biri de moleküler biyoloji. Moleküler biyoloji ve genetikbilim, klonlama konusunun gündeme gelmesiyle çağımızın en önemli bilim dalları arasındaki konumunu daha da güçlendirdi. Bu bilim dalının söylemine baktığımızda, karşımıza ‘translation’ sözcüÄŸünün ve ‘transcription’, ‘editing’ vb. öÄŸelerden oluÅŸan bir iliÅŸkiler ağının çıktığını görüyoruz. Bergermann, genetikbilimin Shannon ve Weaver’ın iletiÅŸim modelini temel aldığını gösteriyor ve klonlama süreçlerinin görselleÅŸtirildiÄŸi modelleri eleÅŸtiriyor. Bergermann’a göre, klonlama sürecini topluma anlatmak için geliÅŸtirilen bu modellerde Shannon ve Weaver’ın sözünü ettikleri ve aktarım kanalında parazitlere yol açtığını söyledikleri öÄŸeler tümüyle dışlanıyor. Bergermann ayrıca, modelin hücre çekirdeÄŸinde geliÅŸen süreçle ilgisi olmadığını savunuyor. Kitleleri ikna etme yolunda estetik kaygının ön plana çıktığı ve renkli görsel öÄŸelerin kullanıldığı klonlama modelinde sürecin baÅŸarıyla tamamlanması için öldürülen sayısız koyunun gösterilmeyiÅŸini anlatırken istenilmeyeni ya da çıkarımızla örtüÅŸmeyeni görmezlikten gelme yolundaki tutumun genel olarak tehlikelerine iÅŸaret ediyor.9 Model gerçeÄŸi yansıttığını savundukça düÅŸünce dünyamızda zamanla gerçekliÄŸin yerini alıyor; sonra biz, klonlamayı o model sanıyoruz, tıpkı iletiÅŸimin Jakobson’un modelindeki gibi iÅŸlediÄŸini sanmamız, çeviriyi masum bir anlam aktarımından farklı düÅŸünemiyor olmamız gibi.
‘Translatio’nun tarihteki serüveni bize günümüzde ‘çeviri’ dediÄŸimiz olguyla ilgili pek çok ipucu veriyor. Hem aktarım sorununun ne denli karmaşık bir yapıda olduÄŸunu, hem de türü ne olursa olsun ‘aktarım’ın her zaman güç dengelerinden, ötekini eritmek, yok etmek gibi sorunlardan soyutlanamayacağını gösteriyor. ‘Translatio’ sözcüÄŸünün ‘interpretatio’, ‘conversio’, ‘imitatio’, ‘hermeneia’ gibi Latince ve Yunanca baÅŸka, yakın denebilecek sözcüklerle baÄŸları da çaÄŸdaÅŸ çeviribilimin tartışmalarında açılımlar saÄŸlayabilecek niteliktedir. ÖrneÄŸin Yunanca ‘hermeneia’ sözcüÄŸü genelde ‘yorum’a benzer, ikincil bir eyleme gönderme yapan anlamıyla bilinir. Copeland, Philo ve Aristoteles metinlerinden yola çıkarak sözcüÄŸün ‘dile gelme’, baÅŸka deyiÅŸle bir düÅŸüncenin ifade edilmesini, yani dilin kendisini de belirttiÄŸini gösteriyor. Özellikle Aristoteles’in Peri Hermeneias‘ında dil ve düÅŸünce arasındaki bağı anlatmak için ‘özgün’e yakın bir anlamda kullanılan ‘hermeneia’nın daha sonra ‘yorum’ anlamını kazanması ilginç bir geliÅŸmedir. Copeland, Latince ‘interpretatio’da da benzer bir anlam geniÅŸlemesi ya da kayması görüldüÄŸünü söylüyor ve yine özgün, yani ‘birincil’ olanla ‘ikincil’ konumdaki yorum kavramlarının birbiriyle bağını vurguluyor.13 Her iki sözcüÄŸün OrtaçaÄŸ’da ayrıca dilsel aktarım olarak çeviri anlamında da kullanılması çevirinin özgünlük, yaratıcılık, yorum, vb. kavramlar arasında hareketiyle ilgili açılımlara olanak tanıyor.14
Tarihsel ‘gerçekleri’ listelemekle yetinmemek koÅŸuluyla, çeviri tarihi çalışmaları, çeviribilimin önemli yapı taÅŸlarını oluÅŸturuyor ve çeviri kuramına kavramlarını gözden geçirirken destek saÄŸlıyor. OluÅŸtukları dil ve kültür ortamlarından ayrı düÅŸünemeyeceÄŸimiz bu kavramların baÅŸka kültür ortamlarında ortaya çıkan benzerleri üzerinde çalışmak da çeviribilime zenginlik katmakla kalmayacak, kuramların yeniden yorumlanmasında ve dönüÅŸtürülmesinde önemli rol oynayacaktır. Bu baÄŸlamda Paker’in, Osmanlı geleneÄŸinde ‘terceme’ ve ‘nazire’ gibi kavramların ‘translation’dan farklı özelliklerini ve bu kavramların Osmanlı kültür ortamıyla ne denli içiçe olduÄŸunu gösteren çalışmalarıyla öncülük yaptığı söylenebilir.15
Berman’a göre çeviri tarihi yazmak, çeviribilimin en önemli görevidir. DoÄŸaldır ki bu tarih, dillerin, kültürlerin, yazınların ya da dinlerin ve ulusların tarihinden bağımsız olarak düÅŸünülemez, ancak yine de onlardan ayrı tutulmalıdır.16 Çeviri tarihinden öÄŸrenebileceÄŸimiz pek çok ÅŸey var. Aynı ÅŸekilde, yukarıda etnoÄŸrafya ve genetikbilim örneklerinde görüldüÄŸü gibi, çevirinin ‘mecaz’ olarak kullanıldığı baÅŸka alanlara bakmanın da çeviribilimin kendini, temel kavramlarını ve bu kavramların disiplin sınırlarını aÅŸan etkilerini düÅŸünmesi açısından önemli olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Bu, diÄŸer dallarla etkileÅŸimini de farklı bir boyuta taşıyacaktır.17
Çeviri tarihine ve çeviribilim dışına yaptığımız yolculuk dönüÅŸünde çantamızı açıp düzenlediÄŸimizde karşımıza çaÄŸdaÅŸ çeviribilimin merkezini oluÅŸturduklarını söyleyebileceÄŸimiz konular çıkıyor. Bunların belki en önemlisi, ‘özgün’ metin ile ‘çeviri’ metin arasındaki ayrım, o ayrımı yapmanın olanakları ya da olanaksızlığı konusudur. Çeviriyi dilin temelinde yatan, onun bir parçası olan bir olgu olarak deÄŸerlendirirsek bu, çevirmenin toplum içindeki konumundan telif haklarına, çalışma koÅŸullarından çevirilerin kalitesine, çeviri eleÅŸtirisinden çeviri eÄŸitimine, kısaca uygulamalı alanın her köÅŸesine yansıyacaktır. Aslında özgün metin – çeviri iliÅŸkisinin çeviri uygulamalarında, günlük çeviri çalışmalarında sürekli sorgulandığı söylenebilir. ‘Sadakat’ düÅŸüncesinin en çok tartışıldığı yazın çevirisinin çeviribilimin alt alanlarından yalnızca biri olduÄŸu, çeviri bölümleri mezunlarının büyük çoÄŸunluÄŸunun yazın çevirisi ya da yayıncılıkla deÄŸil, teknik çeviriyle uÄŸraÅŸtığı unutulmamalıdır. Günümüzde de çeviri kuram ve bilimcilerinin çoÄŸu yazın çevirisinden yola çıkıyor. KuÅŸkusuz, örneÄŸin eski sömürgeler baÄŸlamında yürütülen çalışmalar düÅŸünüldüÄŸünde yazın çevirisi incelemeleri çeviribilim için vazgeçilmez kaynaklar sunuyor. Ancak bilgisayar yazılımlarının yerelleÅŸtirilmesinden mahkeme çevirisine uzanan geniÅŸ çeviri türleri yelpazesinden de kuramın öÄŸrenebileceÄŸi çok ÅŸey var. Sözgelimi medya çevirisine ve politik metin çevirisine baktığımızda çeviribilimin anatemalarından olan ‘güç’ öÄŸesiyle karşılaşıyor, çevirinin politik çıkarlara alet edilebildiÄŸini, kültürlerarası asimetrilerin nasıl belirginleÅŸtiÄŸini görüyoruz. Mahkeme çevirisi ve genel anlamda toplum çevirisi alanlarına eÄŸildiÄŸimizde ise tarafların konumuna iliÅŸkin dengesizliÄŸin bireylerarası iliÅŸki düzeyinde yaÅŸandığına tanık oluyoruz. Davası görülen bir sığınmacının iletiÅŸim koÅŸulları yargıcınkinden, dil ve kültüre yabancı bir psikiyatri hastasının konumu doktorunkinden çok farklıdır. Bu durumlar göz önüne getirildiÄŸinde çevirinin masum bir aktarım olarak tanımlanamayacağı daha iyi anlaşılıyor. İliÅŸkilerdeki asimetrinin son yıllarda yoÄŸun olarak konu edilmesinin bir sonucu olarak etik konusu da çeviribilimin gündemine oturdu. Çevirmenin sözcükleri deÄŸiÅŸtiren bir makine deÄŸil de düÅŸünen, duyan, alımlayan, yorumlayan bir birey olması, ‘yansız’ ya da ‘nesnel’ davranmasının sözkonusu olmadığı görüÅŸünü beraberinde getiriyor. Bu da çeviribilimcileri ve eÄŸitmenleri çeviri eylemi için yeni ölçütler aramaya zorluyor.
Çevirinin, uygulamalarıyla, kuramsal soru ve sorunlarıyla baÅŸka alanları da ilgilendiren ve disiplinlerarası yaklaşımlarla ele alınması gereken bir konu olduÄŸu görülüyor. Bu baÄŸlamda, çeviri kavramlarındaki çeÅŸitlilik ile bu kavramlar arasındaki geçiÅŸler üzerine yapılacak çalışmaların önemli olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Çeviribilim bağımsızlığını ilan ettiÄŸi alanlarla yeniden iletiÅŸime geçerken disiplinlerarası iliÅŸkilerde de yeni dengeler oluÅŸacaktır. Çevirinin, çevirmenin ve çeviribilimin daha görünür kılınması ise yalnızca konusu insan olan tüm akademik dallara deÄŸil, çeviriyi her an yaÅŸayan toplumların bireylerine de yeni bakış açıları, parçası oldukları süreçlere karşı yeni bir duyarlılık kazandırabilir.
(Bu yazı daha önce, Varlık dergisi için Dilek Dizdar ve AyÅŸe Banu KaradaÄŸ’ın yayına hazırladığı “Kültürlerarası EtkileÅŸim Aracı Olarak Çeviri ve Çeviribilim†adlı dosyada yayınlanmıştır. Varlık, Ocak 2004, s. 3-8.)
1 Tyler, Stephen. “Post-Modern Ethnography: From Occult Document to Document of the Occult,†Writing Culture: The Politics and Poetics of Ethnography, yay. haz. Clifford, James; Marcus, George E. University of California Press, 1986, s.137-138 (kendi çevirim).
2 Berman, Antoine: L’épreuve de l’étranger. Paris: Gallimard, 1984, s.11 (kendi çevirim).
3 bkz. Heidegger, Martin. Zur Seinsfrage. Frankfurt am Main: Klostermann, 1977 ve Heidegger, Martin. Unterwegs yur Sprache. Stuttgart: Günther Neske, 1993.
4 bkz. Toury, Gideon In search of a theory of translation. Tel Aviv: The Porter Institute, 1980 ve Toury, Gideon. Descriptive Translation Studies and beyond.
5 krÅŸ. Benjamin, Walter. “Die Aufgabe des Übersetzers†Walter Benjamin: Gesammelte Schriften, IV.I, 10. Frankfurt am Main: Suhrkamp, l972 ve Derrida’nın bu metne getirdiÄŸi yorum: Derrida, Jacques: “Des Tours de Babelâ€; Graham, Joseph F. (yay. haz.) Difference in Translation. Ithaca, London: Cornell University Press, 1985.
6 Vermeer’in kuramsal çerçevesi için bkz. Vermeer, Hans J. Die Welt, in der wir übersetzen. Drei translatologische Überlegungen zu Realität, Vergleich und Prozeß. Heidelberg: TEXTconTEXT, 1996.
7 Ancak, kuramsal gereklilik olarak görülebilecek bu gevÅŸetme ve açılım baÄŸlamında söylenenler uygulama düzeyinde çeviri yöntemleriyle karıştırılmamalıdır. Çeviri tanımının sınırlarını gevÅŸetmek gerek derken bu noktadan ‚çeviri ÅŸöyle ya da böyle yapılmalıdır‘ ÅŸeklinde bir yönlendirmeye gidilemez.
8 Chang, Briankle G. Deconstructing Communication. Representation, Subject, and Economies of Exchange. Minneapolis, London: University of Minnesota Press, 1996, s. 175; krÅŸ Baudrillard, Jean. Pour une critique de l’économie politique du signe. Paris: Gallimard, 1972, s.220.
9 Bergermann, Ulrike. “Das graue Rauschen der Schafe. Diagramme für die Übertragung von Nachrichten und Genenâ€; Future Bodies. Zur Visualisierung von Körpern in Science und Fiction. Yay. haz. Angerer, Marie-Luise vd. Wien, New York: Springer, 2002, 109-127.
10 Vermeer, Hans J. Das Übersetzen im Mittelalter (13. und 14. Jahrhundert), I: Das arabisch-lateinische Mittelalter. Heidelberg: TEXTconTEXT 1996, s.257.
11 Goez, Werner. Translatio Imperii. Ein Beitrag zur Geschichte des Geschichtsdenkens und der politischen Theorien im Mittelalter und in der frühen Neuzeit. Tübingen: Mohr (Siebeck), 1958, s.3.
12 Robinson, Douglas. Translation and Empire. Postcolonial Theories Explained. Manchester: St. Jerome, 1997, s.53. Ayrıca krş. Copeland, Rita. Rhetoric, Hermeneutics, and Translation in the Middle Ages: Academic Traditions and Vernacular Texts. Cambridge: Cambridge University Press, 1991, s.29.
13 Copeland, agy, s.88.
14 Vermeer, Latincede ‚çeviri‘ anlamında ya da ona yakın anlamlarda kullanılan pek çok baÅŸka sözcük de sıralıyor ve bu çeÅŸitliliÄŸi konuya duyulan ilgiye baÄŸlıyor (örneÄŸin ‚interpretari‘, ‚mutare‘, ‚reddere‘, ‚tradere‘, ‚transferre‘ (‚trans/con)vertere‘, ‚transscribere‘, (‚ad verbum aliquid) exprimere‘, (‚verbum verbo) exprimere‘) çeviriye duyulan ilgiye baÄŸlıyor. Bkz. Vermeer, Hans J. Skizzen zu einer Geschichte der Translation. Anfänge von Mesopotamien bis Griechenland. Rom und das frühe Christentum bis Hieronymus. Frankfurt am Main: IKO, 1992, s.179.
15 ÖrneÄŸin bkz. Paker, Saliha. “Translation as Terceme and Nazire. Culture-bound Concepts and their Implications for a Conceptual Framework for Research on Ottoman Translation Historyâ€; Crosscultural Transgressions. Research Models in Translation Studies II. Historical and Ideological Issues. Yay. haz. Hermans, Theo. Manchester, Northampton: St. Jerome, 2002.
16 Berman, ady, s.12-13.
17 Bkz. örneÄŸin Åžebnem Bahadır’ın çeviribilim-etnoÄŸrafya iliÅŸkisini konu alan çalışmalarından “Der Translator als Migrant – der Migrant als Translator?â€; TEXTconTEXT 12 = NF 2, 1998, 263-275.
