GeçtiÄŸimiz birkaç ay içinde birçok ülkeler arası çeviri olayı ve krizi yaÅŸandı. Çuval Olayı’nda çevirmenlerin de rol almış olmasıyla ilgili haberler bunların en önemlilerinden biriydi. Çevirmenler bu olayda rol aldıklarını öne sürseler de, rol almadıkları görüÅŸü öne sürüldü ve bu olaya iliÅŸkin bir film olan Kurtlar Vadisi: Irak’ta‘da onlara yer verilmedi.
İkinci bir olay, İran’da nükleer gerilim sırasında yaÅŸanan çeviri skandalıydı: CNN’in yanlış çevirisi İran’ın nükleer silah yapma düÅŸüncesinde olduÄŸu izlenimini uyandırdı.
Bu iki olaydan yola çıkarak, bazı temel kültürel ve çeviri odaklı sonuçlar çıkarmak mümkün. Birincisi, çeviri etkinlikleri yoÄŸunlaşıyor, uluslar arası siyasetin ve siyasi kültürün baÅŸlıca dinamiklerinden biri haline geliyor. İkincisi, gerek Amerikan ordusu gerek Amerikan medyası çeviri bürolarından hizmet alıyor, dolayısıyla ordunun ve medyanın etki sahasında söz sahibi olan büyük bir Amerikan çeviri (ya da geniÅŸ anlamıyla dil hizmetleri) sektörü var. Üçüncüsü, birbiriyle büyük ölçüde bütünleÅŸik olan Amerikan ordu, medya ve çeviri sektörlerinin uluslar arası kapsamı ve gücü karşısında, ulusal yapılanmalar kendi tasarımları içinde olmayan durumlara sürüklenebiliyor, bu durumlarla baÅŸ etme yollarını bulup dengede tutmakta güçlük çekebiliyor.
Bu öncüller, doÄŸal olarak, bu sistem içinde, Irak ve İran’ın komÅŸusu olan ve her iki olaydan doÄŸrudan etkilenmiÅŸ olan Türkiye’nin nasıl bir yere sahip olduÄŸu sorusunu doÄŸuruyor. Bu soru da, Türkiye’nin bu durumlarla baÅŸ etme yollarını bulup bulamadığı sorusunu beraberinde getiriyor. Bunu anlayabilmek için, Türk ordusunun çeviriyle iliÅŸkisini tanımlamak gerekli. Fakat bu iliÅŸkiyi tanımlayabilmek zor, çünkü bu konuda yeterince güncel kaynak yok. Dağınık bilgileri derlemek gerekiyor ve bu dağınık bilgilerin bulunduÄŸu kaynaklardan biri oldukça ilginç. Bu kaynak, Halide Edip Adıvar’ın Türkün AteÅŸle İmtihanı adlı, aynı zamanda modern Türk ordusunun kuruluÅŸ öyküsü de olan, KurtuluÅŸ Savaşı hatıratı.
İlk Askeri Çevirmen: Halide Edip Adıvar
Bundan 90 kadar yıl önce Türkiye, tıpkı bugünkü Irak gibi uluslar arası ordular tarafından iÅŸgal edilmiÅŸti. Adıvar, hatıratında bu iÅŸgal ortamında çevirinin nasıl bir iÅŸlev gördüÄŸüne iliÅŸkin önemli gözlemlere yer veriyor. Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nin ilk mezunu olan Adıvar, iÅŸgal döneminde Türklerle Amerikalılar arasında aracılık yapmaktadır:
“1919 yılı eylül ayının sonlarında, King-Crane komitesi İstanbul’a geldi. Bunlar, bir yandan durumu Amerika adına incelemek, bir yandan da, büyük bir incelikle, bizim de ÅŸikâyetlerimizi dinlemek istediklerini söylediler. Bunlar bizimkilerin ÅŸikayetlerini de Paris’teki Barış konferansı’na bildireceklerdi. Trakya temsilcileri komisyona giderek ÅŸikâyetlerini bildirmemi ve benim bunları tercüme etmemi istediler. ..
Süleyman Nazif Bey’in o vakur kafasıyla olaÄŸanüstü gözlerinin bakışını hiç unutmam. Benim elimi bir küçük çocuÄŸu korur gibi tutmuÅŸ:
‘Bize bugün analık et. Bizim için de çeviricilik yap’ demiÅŸti.” (50)
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:
“Hilâl-i Ahmer’i otuz kiÅŸilik bir askeri müfreze iÅŸgal etmiÅŸ. Türk veya Ermeni tercüman olmadığından, sadece İngilizce konuÅŸmuÅŸlar. Telefonlar koparılmış, kâğıtlar paramparça edilmiÅŸ, uyuyan hademelerin başına tabanca dayayarak, Dr. Adnan’ın nerede olduÄŸu sormuÅŸlar. Dolaplar, hatta kağıt sepetleri bile aranmış. Dr. Adnan’ın orada olmadığını öÄŸrenince, evini sormuÅŸlar. Bunların birer iÅŸaretle sorulduÄŸunu sanıyorum. Yalnız, içlerinden biri birkaç kelime Türkçe biliyormuÅŸ. Sonunda, Balkan göçmenlerinden Hamit adlı ve Dr. Adnan’ın koruduÄŸu öksüz oÄŸlanı yakalayarak sorguya çekmiÅŸler. O da bilmediÄŸini söyleyince, askerler çocuÄŸu dipçikle dövmeye baÅŸlamışlar.” (57)
Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:
“Aynı gün bütün ÅŸehirde İngilizce ve Türkçe olarak, herhangi milliyetçiye yardım edenin ölüm cezasına çarptırılacağını ilân eden afiÅŸler asılmıştı. İstasyonda, bu afiÅŸlerin birinde ölüm kelimesinin koskoca harflerle yazılmış olduÄŸunu gördüm. Buna General Wilson imza atmıştı.” (61)
Adıvar, İstanbul’dan kaçıp Ankara’ya gittikten sonra çevirmenlik yapar:
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:Adıvar, İstanbul’dan kaçıp Ankara’ya gittikten sonra çevirmenlik yapar:
“Ben İngilizce gazetelerin politikaya kaçan bölümlerini Türkçeye çevirir, Mustafa Kemal PaÅŸa’nın sekreteri Hayati Bey’in getirdiÄŸi telgraflar arasında Anadolu Ajansı veya Hâkimiyet-i Milliye gazetesi için gerekli olan parçaları keser, bundan baÅŸka da, Mustafa Kemal PaÅŸa’nın diÄŸer haberleÅŸmelerine ait yazıları hazırlardım.” (110-111)
“Nisanın sonlarında, İngiliz gazetelerinin birinde bir devlet adamının Big Stick Policy (Sopa Siyaseti) adlı beyanatını okuduÄŸum zaman fena halde isyan ettim. Bir imparatorluk kurmuÅŸ bir millet olarak böyle bir bildiri on yıl önce hiçbir etki yapmazdı. Mustafa Kemal PaÅŸa büroma geldiÄŸi zaman, bu söylevin çevirisini önüne koydum. Mustafa Kemal paÅŸa hiçbir zaman bu kadar öfkelenmemiÅŸti.” (118, Büyük Sopa Politikası’nın temelleri, Theodor Roosevelt’in Latin Amerika’ya yönelik müdahaleleri haklı göstermek üzere 1901’de yaptığı bir konuÅŸmada atılmıştı.)
1921’den önce Hariciye VekilliÄŸi yapan ve Rusya’da da bulunmuÅŸ olan Bekir Sami Bey askeri öneme sahip belgeler çevirtir:
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:Adıvar, İstanbul’dan kaçıp Ankara’ya gittikten sonra çevirmenlik yapar:1921’den önce Hariciye VekilliÄŸi yapan ve Rusya’da da bulunmuÅŸ olan Bekir Sami Bey askeri öneme sahip belgeler çevirtir:
“Bir gün evime gelerek, bir belgenin tercümesini istedi. Bu, Mister Lloyd George ile yaptığı özel bir konuÅŸmanın sözlü bir kopyasıydı. Bunun içinde Bekir Sami Bey’in barış istekleri ve Türkiye’nin Yunan ordusundan boÅŸaltılması vardı.” (164)
Yunancadan çeviri yapılmaktadır:
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:Adıvar, İstanbul’dan kaçıp Ankara’ya gittikten sonra çevirmenlik yapar:1921’den önce Hariciye VekilliÄŸi yapan ve Rusya’da da bulunmuÅŸ olan Bekir Sami Bey askeri öneme sahip belgeler çevirtir:Yunancadan çeviri yapılmaktadır:
“Bizim Yunanca çeviricimiz bir Türktü. Her gün Yunanlıların ‘Risos Pasttis’ adlı günlük gazetelerinden çeviriler yapardı.” (191)
Yunan ordusu yenildiÄŸi günlerde, teslim olan Yunan generali Trikopis ve Dionis için çeviri yapılır:
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:Adıvar, İstanbul’dan kaçıp Ankara’ya gittikten sonra çevirmenlik yapar:1921’den önce Hariciye VekilliÄŸi yapan ve Rusya’da da bulunmuÅŸ olan Bekir Sami Bey askeri öneme sahip belgeler çevirtir:Yunancadan çeviri yapılmaktadır:Yunan ordusu yenildiÄŸi günlerde, teslim olan Yunan generali Trikopis ve Dionis için çeviri yapılır:
“Önce, bir Rum ‘tercümanla’ lafa baÅŸlandı. Yanılmıyorsam, bu, Tetkik-i Mezalim ÅŸubesinde Yunan gazetelerini tercüme eden adamdı. Ben Rumcayı o günlerde hâlâ iyi anlarsam da, çeviri yapamazdım. KonuÅŸma, daha sonraları Fransızca olarak sürdü.” (232)
Türk ordusu İzmir’e girdiÄŸi sırada diplomatik çeviri gerekir:
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:Adıvar, İstanbul’dan kaçıp Ankara’ya gittikten sonra çevirmenlik yapar:1921’den önce Hariciye VekilliÄŸi yapan ve Rusya’da da bulunmuÅŸ olan Bekir Sami Bey askeri öneme sahip belgeler çevirtir:Yunancadan çeviri yapılmaktadır:Yunan ordusu yenildiÄŸi günlerde, teslim olan Yunan generali Trikopis ve Dionis için çeviri yapılır:Türk ordusu İzmir’e girdiÄŸi sırada diplomatik çeviri gerekir:
“Sabahleyin erkenden Mustafa Kemal paÅŸa’nın karargâhından biri beni uyandırdı. Tercüme edilmek gereken bir kâğıt getirmiÅŸti. Bu, İngiliz amiralinden gelen resmi bir kâğıttı. Mustafa Kemal PaÅŸa’nın İngiliz konsolosuyla konuÅŸurken Türkiye’nin İngiltere ile savaÅŸ halinde olduÄŸunu söylemiÅŸ olmasından dolayı, Mustafa Kemal PaÅŸa’dan bunun yazılı olarak pekiÅŸtirilmesini istiyordu. Çünkü, öbür İtilâf mümessilleriyle konuÅŸması gerekiyordu. Bu kâğıdı çevirerek götürdüm.” (245)
Bu alıntılara bakılırsa, Adıvar’ı modern Türk ordusunun ilk askeri çevirmenlerinden biri saymak gerekir. Yine bunlara göre, bu dönemde çok yoÄŸun çeviri çalışmaları yapılmış, bu çalışmaların olabildiÄŸince merkezi yapılması hedeflenmiÅŸtir. 1920’lerde ordu kendi bünyesindeki çeviri çalışmaları aracılığıyla dış basını takip etmekte ve diplomatik iliÅŸkilerini yürütmektedir.
İstanbul’un iÅŸgali sırasında aramalar yapılır:Åžehirde arananlar için iki dilde ilanlar asılır:Adıvar, İstanbul’dan kaçıp Ankara’ya gittikten sonra çevirmenlik yapar:1921’den önce Hariciye VekilliÄŸi yapan ve Rusya’da da bulunmuÅŸ olan Bekir Sami Bey askeri öneme sahip belgeler çevirtir:Yunancadan çeviri yapılmaktadır:Yunan ordusu yenildiÄŸi günlerde, teslim olan Yunan generali Trikopis ve Dionis için çeviri yapılır:Türk ordusu İzmir’e girdiÄŸi sırada diplomatik çeviri gerekir:Bu alıntılara bakılırsa, Adıvar’ı modern Türk ordusunun ilk askeri çevirmenlerinden biri saymak gerekir. Yine bunlara göre, bu dönemde çok yoÄŸun çeviri çalışmaları yapılmış, bu çalışmaların olabildiÄŸince merkezi yapılması hedeflenmiÅŸtir. 1920’lerde ordu kendi bünyesindeki çeviri çalışmaları aracılığıyla dış basını takip etmekte ve diplomatik iliÅŸkilerini yürütmektedir.
Günümüzde Ordu ÇevirmenliÄŸi
Peki 1990’lara uzanan süreçte bu durumda bir deÄŸiÅŸiklik oldu mu? 1952 yılında Türkiye ve Yunanistan’ın NATO’ya katılması süreci ordu ve çeviri iliÅŸkisini nasıl etkiledi; bundan sonra NATO bünyesinde örgütlenen ordu içinde çeviri çalışmaları NATO dilleri çerçevesinde olduysa, NATO’nun yeniden yapılanmaya gittiÄŸi Sovyet sonrası dönemde nasıl bir ÅŸekil kazandı? Ordunun kendi bünyesi içinde çeviri birimleri ve çevirmenleri var, peki özel çeviri bürolarından hizmet alıyor mu ya da alma olanağı var mı? Kısacası, ulusal yapılanmaya sahip Türk ordusunun, Irak iÅŸgali ya da olası İran müdahalesi gibi uluslar arası eylemler karşısında dilsel hareket olanakları ne düzeydedir? Ve yine aynı çerçevede, Türk medyasının çeviri sistemi içindeki hareket olanakları nelerdir, bölgesel haberleri uluslar arası çeviri sistemine aktarabilecek yeteneÄŸe sahip midir? Yani, Türk ordu ve medyasının örneÄŸini gördüÄŸümüz Amerikan ordu ve medyası gibi lojistik hareketliliÄŸi ve olanakları var mıdır? EÄŸer yoksa, ya da yeterli deÄŸilse, bunun uzun vadedeki anlamı nedir?
Bunlar ilk aÅŸamada akla gelen sorular, kuÅŸkusuz daha kesinlikli bir ÅŸekilde sorulmaları gerekir. Zaten Türkiye gibi ilk sömürgecilik karşıtı savaşı, ulusal ordusuyla kazanmış bir ülkeyi, İran ya da Irak’la karşılaÅŸtırmak bile baÅŸlıbaşına sorunlu bir konudur. Bu yüzden, ayrıntılı sorulara girmeden önce, Türkiye’nin çeviri sistemi içinde nasıl bir yer aldığı, ordu, medya ve dil hizmetlerinden oluÅŸan bir sistem geliÅŸtirip geliÅŸtiremediÄŸi sorusunu yanıtlayabilmek gerekiyor: modern ordunun gönüllü çevirmeni olan Adıvar’dan günümüze ordumuz uzman askeri çevirmen kadrosuna sahip oldu mu, olamadı mı?
Kaynak: Halide Edib-Adıvar, Türkün AteÅŸle İmtihanı, Atlas Kitabevi, 1979.
