Türkiye’de çevirmenin rolü ve konumuyla ilgili gözlem ve deneyimleriniz neler? Çeviribilim çalışmalarının, çeviri kuramlarının uygulamalı alanda bir yansıması var mı, bu konuda bir dönüÅŸüm yaÅŸandı, yaÅŸanıyor denebilir mi?

Çeviriyle ilgili tartışmalarımızı genellikle “çeviri”  sözcüÄŸüyle oluÅŸturulmuÅŸ bir baÅŸlık altında yapıyoruz: “Çeviri sorunları”, “çeviri yaklaşımları”, “şiir çevirisi”, “çeviri bilmemnesi”, v.b. Bu kadar bol kullandığımız bu “çeviri” sözcüÄŸüyle çevirmeni yok etmiyor muyuz? Çevirmeni perde gerisine itmiyor muyuz? Çevirmenin adsızlığından yakınıyoruz ama biz de onu gölgede tutmaktan geri kalmıyoruz. Çevirmenin görünmezlik yazgısını dolaylı olarak bizler de onaylamış oluyoruz.

O bakımdan çevirmenin rolü ve konumuyla ilgili sorunuzu önemli buluyorum. Bana hem çeviri okurlarının hem de çevirmenlerin kafasındaki “çevirmen” algısının nasıl olması gerektiÄŸi konusundaki düÅŸüncelerimi söyleme fırsatı saÄŸlıyor. Hele bizim gibi çevirmen ordularına gereksinim duyulan bir ülkede çevirmen algısı bence hiç de önemsiz bir konu deÄŸil. Hatta bana sorarsanız pek çok çeviri sorununun çözümünde bile etkili olabilecek bir öge. Kitap çevirmenleri için sorulması ve yanıtlanması gereken –baÅŸka çevirmenler için de biraz deÄŸiÅŸtirilerek sorulabilecek- soru bence ÅŸu: Çevirmen baÅŸka insanların amaçlarına hizmet eden basit bir aracı mıdır, hatta bir makina mıdır yoksa o amacın bütün tarafları kadar etkin bir aktör müdür? Bugün çevirmeni basit bir aracı ya da makina olarak görme eÄŸiliminin yaygınlığını gözlemliyoruz. Ama bence bu etkisizleÅŸtirme en baÅŸta çevirmenin kendisinden, kendisinin kendisiyle ilgili algısından kaynaklanıyor. Çevirmen kendisini nasıl algılıyorsa toplumda da öyle algılanacaktır.

Cumhuriyetin kuruluÅŸ yıllarında yeni bir toplum oluÅŸturma projesi içinde önemli giriÅŸimlerden biri çeviri hareketiydi. Dünya Edebiyatından Tercümeler Dizisi’nde çeviri yapmış çevirmen adlarına, ÅŸimdi geriye dönüp baktığımız zaman pek çoÄŸunun aynı zamanda yazar olduÄŸunu, yazar olmayanların çoÄŸunun da bir yazar gibi algılandığını ya da ülkenin kültür hayatında söz sahibi olduÄŸunu görüyoruz. Bu gelenek yakın zamanlara kadar da aÅŸağı yukarı böyle sürdü. Çevirmenler yazın dünyasının parçasıydı, birer kültür insanıydı. Ama kalabalıklaÅŸmayla birlikte bu düzen bozuldu. Ülkenin kültür hayatında söz sahibi çevirmenin yerini bir teknisyen almaya baÅŸladı. Bu farkın çevirilere de yansıdığını düÅŸünüyorum. O dönemin çevirmenleri, örneÄŸin, okunmaz, anlaşılmaz çeviri üretmemiÅŸlerdir hiç. Bunda elbette kültür hayatında “söz alan” insanlar oldukları bilincinin rolü var –bilgileri, birikimleri bir yana. Söz alan insanın söyleyecek bir sözü vardır, onu da anlaşılır bir biçimde söylemek, “aktarmak” ister. Åžimdi yapılan okunmaz, anlaşılmaz tonla çeviriye bakınca ister istemez çevirmenlerin sanki amaçlarını kaybettikleri, boÅŸlukta çeviri yapar gibi, adeta “aktarma” kaygısı bile gütmeden yaptıkları duygusuna kapılıyorum. Böyle bir çevirmen nasıl saygınlık kazanabilir? Saygınlık kendisine durup dururken armaÄŸan edilecek deÄŸil. Bunu çevirmen kendisi donanımıyla hak edebilir ancak.

***

Çeviri öÄŸretiminde çeviribilim çalışmalarının, çeviri kuramlarının yeni yetiÅŸen çevirmen adaylarında önemli bir fark yarattığına inanıyorum, çeviri algılarını oluÅŸturmada kuÅŸkusuz önemli rol oynuyor.. Bunun tersi düÅŸünülemez. Ancak doÄŸrudan çeviri becerilerine yansıması için tek başına yeterli deÄŸil. Daha doksan dokuz koÅŸulun yerine gelmesi gerek. Bunun çeviri piyasasına yansıması derseniz, orası karışık. Yarım yamalak bilgiler dolaşıma girdiÄŸi zaman kafa karıştırıcı olabiliyor. ÖrneÄŸin size bir gözlemimi aktarayım. AÅŸağı yukarı 1980’li yıllarda çeviri ve edebiyat dergilerinde çeviri kuramlarından yoÄŸunlukla söz edilmeye baÅŸlandığı zaman, yazınsal çeviri eleÅŸtirilerinde “sadakat” ve “üslup” kavramı fazlasıyla öne çıktı. Çevirmenler yazarın üslubuna sadık kalıyoruz diye, okunmaz, karmakarışık metinler ürettiler. Bu arada, aslında karışık olmayan metinleri, o metinlerin yazıldığı dilin yapılarına sadık kalarak karmakarışık hale getirdiler. Üslubun ne olduÄŸu konusunda açık bir düÅŸünceleri olmadığı, üslupsuz çeviriler yapmalarından anlaşılıyordu. Çevirmenlerin bazıları hala bu sorunları yaşıyor. Her ÅŸeyi yerli yerine oturtabilmeleri için bilgiye gereksinimleri var. Hem de çok bilgiye: metin bilgisi, dil bilgisi, üslup bilgisi, kültür bilgisi, algılama bilgisinden tutun da tarih coÄŸrafyaya kadar. Sonuçta hep aynı noktaya geliyoruz. Çevirmenlik çok donanım gerektiren, entellektüel bir uÄŸraÅŸ. Öyle iki satır yazı bile yazamayanların kalkışacağı bir iÅŸ deÄŸil.

(Varlık , Haziran 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri