Çeviriyi kültürlerarası iletiÅŸimin bir parçası olarak görüyorsunuz. Bu, çevirinin alanları açısından bir çeÅŸitliliÄŸe, çeviri kavramının geniÅŸlemesine neden oluyor. Bu tür bir geniÅŸlemenin sonuçları/olumlu yönleri nelerdir? 

 

Çeviri, kültürlerarası iletiÅŸimin bir parçası, hatta kültürlerarası etkileÅŸimin ta kendisi. Bu görüÅŸümün temelinde, kültürlerarası iletiÅŸim araÅŸtırmalarında sömürgecilik sonrası, yapısalcılık sonrası, daha geniÅŸ bir çerçeveden hareketle de yapısökümcü yaklaşımlar doÄŸrultusunda yapılan çalışmalar yatıyor. Çeviribilimcilere gelince, en baÅŸta hem etnolog ve sosyolog hem konferans çevirmeni olan Göhring var beni bu yola sevkeden; onun metinlerini yeniden okuyup yorumlamamla antropoloji, etnografya, kültür araÅŸtırmaları ve sosyolojinin kapıları açıldı bana. Vermeer de, hem modern çeviribilimin öncülerinden hem hep yeni kalan bir düÅŸünür olarak biyoloji, fizik, nörofizyolojiyle iletiÅŸim kurmamı saÄŸladı. Yani bu çeviri anlayışı tek yönlü, tek boyutlu, çizgisel, özsel aktarım düÅŸüncelerinden çok uzak. Bu tür bir çeviri ya da kültürlerarası etkileÅŸim düzleÅŸtirmez, aynılaÅŸtırmaz; geleneksel anlamda birÅŸeyler iletmez de. AlışveriÅŸe yol açar. İki (ya da üç ya da daha çok) tarafı/etkileÅŸim ortağını/metni/kültürü harekete geçirir, deÄŸiÅŸtirir, melezleÅŸtirir. Farklılığı sadece kabul etmekle kalmayıp saygıyla karşılar, hatta doÄŸurur ve besler. Bu anlayış çerçevesinde, çeviriye tabi olan, ama aynı zamanda çeviriye yol açan kültür de aynı devingenliÄŸi ve deÄŸiÅŸkenliÄŸi içinde barındırır. Sadece düÅŸünsel, felsefi ya da manevi boyutta deÄŸil maddi, yani tam anlamıyla vücut boyutunda gerçekleÅŸir böyle bir çeviri. Çevirmen bütün vücuduyla çevirir. Bu denli geniÅŸ bir bakış açısıyla, baÅŸka deyiÅŸle bütünlükçü bir gözle baktığımızda hem çeviri eyleminde (çevrilen kiÅŸi ya da yapıtı açısından) hem çevirmende bir çeÅŸit mikrokozmik boyutu görmeye baÅŸlarız. Yani adı insan olan evreni. Çevirme ve çevrilme eylemleri sırasında salt akıl ve bilinç deÄŸil vücut, bilinçaltı, duyguların dünyası da hesaba girer, hatta öne çıkar. Çeviriyi ‘bedensel’ bir etkinlik olarak tanımladığımızda çokyönlü gitgelli, birbirine zıt da düÅŸebilen bir hareket çıkar karşımıza: ‘Çeviren ve çevrilen insan’ diye adlandırdığımız bireysel ‘dışavurumların’ içinde hem çok ayrı ve benzersiz kültürel, sosyal, biyolojik, kiÅŸisel harmanlar vardır; yani çeviri eylemi her zaman bireysel ve özeldir. Öte yandan çeviri durumlarında (insan olan bireye) özgül olanın ötesinde bir boyut da etkili olur: Bu boyutun farkına varmamız, kültürelden ve küreselden de öteye gitme amacıyla insan merkezli tutumu kırmaya çalışan ekolojik ve etolojik, yani makrokozmik bakış açısına doÄŸru adım atan bir geniÅŸlemeye olanak tanır.

Çeviri alanlarının çeÅŸitliliÄŸi, çeviri eyleminin karmaşıklığı, çevirmen görevlerinin/ rollerinin çoÄŸulluÄŸu karşısında çeviri pedagojisi açısından nelerin deÄŸiÅŸmesi gerektiÄŸi düÅŸüncesi birkaç yıldır benim için en ön sırada yer alıyor. Hem kendi kimliÄŸimin melezliÄŸi hem de uzun yıllardır tiyatroyla kuramsal olarak ve de uygulamada uÄŸraÅŸmam nedeniyle çevirmenle oyuncunun kardeÅŸ olması üzerine düÅŸünmeye baÅŸlamam ÅŸaşırtıcı deÄŸil. Metafor olarak çeviri etkinliÄŸiyle oyun ya da tiyatro gösterisi, çevirmenle oyuncu benzetmeleri yapılagelmiÅŸtir. Ama beni heyecanlandıran ve yeni arayışlara iten etnografya, antropoloji ve tiyatronun kesiÅŸtiÄŸi yerde doÄŸan “performance studies” alanının kurucusu Richard Schechner’in yöntemlerinin çevirmen eÄŸitimi için ne denli uygun olduÄŸunu keÅŸfetmem oldu. Oyunculuk denemelerim sırasında Boal, Barba, Grotowski gibi eleÅŸtirel bazı tiyatro pedagoglarını okumaya baÅŸlamıştım. Çeviri pedagojisi için nasıl yararlanabiliriz sorusuyla yeniden okudum. “Performance studies”, tiyatro araÅŸtırmalarında sözsüz iletiÅŸim yollarının önem kazandığı bir aÅŸamada insanın yarattığı tiyatronun temellerine inmek ister. Ama bu sadece melankolik bir içimizdeki vahÅŸiye dönüÅŸ arzusu deÄŸildir. Oyuncu eÄŸitimi için alternatif yöntemler arayışı içinde insanların ve öteki canlıların ritüelleri karşılaÅŸtırmalı olarak araÅŸtırılırken insan odaklı ve özellikle de antropomorf, yani her gözlemlediÄŸimizi insanın bildiÄŸi ve alıştığı ÅŸekillerde algılayan bir bakış açısını gözden geçirmemiz gerektiÄŸi vurgulanır. Oyuncu içindeki ötekiyi dışa vururken insanlararasılığın ötesine gider, çok eskilere dayanan canlılararası bir alanı keÅŸfeder, bilinçaltına itilmiÅŸ öteki canlılarla paylaÅŸtığı duygular, davranışlar, hareketler de taÅŸar o eÅŸikte olma sırasında. Bu eÄŸitime göre oyuncu özdeÅŸleÅŸmez canlandırdığı kiÅŸiyle. Ne kadar iyi oyuncu olursa olsun o kiÅŸi Lady Macbeth olamaz. Ama sahnedeki kiÅŸinin Lady Macbeth olmadığını da söyleyemeyiz. Oyuncu bir ara alanda gidip gelir. Hem baÅŸkası olduÄŸunu yalanlar, ben benim der; hem de baÅŸkası olmadığını yalanlar, ben ben deÄŸilim, ötekiyim, Lady Macbeth’im der. Oyunculuk eÅŸikte bir etkinliktir; iki taraf, iki kimlik, ben ve öteki arasındaki sınır bölgesinde gidip gelen bir hareket. Oyuncu çevirmen gibidir, çevirmen de oyuncu gibi.

Çeviriden kaçış yok. Hep çeviriyoruz. Çevirerek oynuyoruz, oynayarak çeviriyoruz. Toplumsal yaÅŸamımız oyunculuktan ibaret. Rol repertuvarımız oldukça geniÅŸ. Toplum içinde, etnik, dini, kültürel, siyasi topluluklarda, aile içinde, iÅŸ ortamında, arkadaÅŸlar arasında hep belli roller verilir bize ya da biz seçeriz onları. Oynarız habire. Bilerek bilmeyerek, severek sevmeyerek. Bazen iyi performans gösterir, bazen rolümüzden çıkar, rolleri karıştırırız. Bu roller kimliÄŸimizi oluÅŸturur. Bir rolden diÄŸerine geçiÅŸ anlarında, rollerin karıştığı, harmanlandığı, yeni yorumlara ortam yarattığı zaman ve mekanlarda ise kimliÄŸimiz özgünleÅŸir, özgürleÅŸir. Bu geçiÅŸler ve harmanlar çeviridir, çeviri içerir. Köylüyken kentli oluveririz, bir yöreye aitken belli bir meslek grubuna geçeriz, tek bir kültürde doÄŸduÄŸumuzu düÅŸünürken zamanla içimizdeki çokkültürlülüÄŸü keÅŸfederiz. Profesyonel çevirmen olarak da iÅŸte tam bunu yaparız: Bir göçmen kampında uluslararası yardım kuruluÅŸu temsilcisine göçmen kadınının deneyimlerini aktarırken kadının acılarını, korkularını yaÅŸarız, ama aynı anda ya da kısa bir süre sonra görevlinin çözüm odaklı bakış açısıyla göçmen kadınlar arasında en zor durumda olanlara öncelik tanınması gerektiÄŸini düÅŸünür, bunu kendi acısını dünyanın merkezine oturtmuÅŸ kadına da iletiriz. Bazen bir oyun çevirirken bir karakterle o kadar yakın iliÅŸkiye gireriz ki o kiÅŸiliÄŸin içine dalarız, tam olarak kendimizi metne teslim ederiz, ama aynı zamanda da metni sahiplenir, o kiÅŸiliÄŸi egemenliÄŸimiz altına alırız. Öte yandan bir konferans sırasında kabinde kürsüdeki konuÅŸmacının sesi olarak aslında inanmadığımız, hatta eleÅŸtirdiÄŸimiz görüÅŸleri telaffuz ederken kendimizi ne kadar denetim altında tutsak sesimiz titreyebilir, konuÅŸma hızımız, nefes alma ÅŸeklimiz deÄŸiÅŸebilir. Rolümüzü oynarız ama amaçlı yapmasak da bilinçaltımızın yönlendirmesiyle, vücudumuz aracılığıyla rolden çıkmamızı, yabancılaÅŸma yaÅŸamamızı, yani baÅŸkaldırı iÅŸaretleri vermemizi de engelleyemeyebiliriz. Bu dönüÅŸüm ve devÅŸirimler bazen acılı, bazen coÅŸkulu geçer, bazen baÅŸarılı bazen ise hazin sonuçlar doÄŸurur. Bu yüzden her zaman bir role ‘hayır’ demeyi de öÄŸrenmeli.

Çevirmenlerin arkalarına saklandıkları kaynak kültürler ve diller, özgün eserler, yazarlar, konuÅŸmacılar artık duvar gibi saÄŸlam ve sarsılmaz olmaktan çıkıp geçiÅŸken, esnek, çoÄŸul, ÅŸeffaf, yamalı, çoksesli ve akışkan olmaya baÅŸladı. Çevirmenlere bu durumda ürkekliklerini ÅŸöyle bir üzerlerinden silkip atmak, renk, tat ve koku kazanmak, vücut bulmak düÅŸer. Yıkılmaz yakılmaz bir durallığın arkasına tünemiÅŸken herkesin gözünün önüne çıkmak hem yürek, hem yol yordam ister. SusturulmuÅŸ kimliÄŸin rahatlığı da var kuÅŸkusuz. Özgürlük iyi hoÅŸ da yapışık kardeÅŸi sorumluluk ağır bir bedel. Karanlıkta ve baÅŸkasının sırtı arkasında iÅŸlenen suçlar da yaratılan yenilikler de baÄŸlamaz. Bilinçsiz çevirmen ‘ama yazar öyle demiÅŸ’, ‘ama konuÅŸmacı öyle dedi’ der; yüzeysel oyuncu ‘ama Shakespeare Lady Macbeth’e öyle dedirtmiÅŸ’ ya da hatta ‘ama Lady Macbeth öyle der’ diye kaçar sorumluluktan. SorumluluÄŸu taşımayı, özgürlüÄŸü kullanmayı öÄŸrenmek lazım. Bu tutum gökten zembille inmez. İyi çevirmen iyi bir oyuncu gibi eÄŸitim ister, prova ister. Çevirmenin de oyuncu gibi vücudunu, sesini, sözlü ve sözsüz ifade gücünü, zihnini, duygularını, bilinçaltını çalıştırma, yani uyandırma ihtiyacı var. KiÅŸiler, kiÅŸilikler; toplumsal, yöresel, kültürel kimlikler arasında gidip gelmek antrenman iÅŸi. İyi çevirmen de, iyi oyuncu da iyi sporcu gibidir aslında, biraz yetenek, yatkınlık zarar etmez ama asıl iÅŸ egzersizde, deneyimlemede yatar. Bir de coÅŸkuda, ÅŸevkte. Bu yüzden çeviriyi bu denli çoÄŸullaÅŸtırdığımız bir çeviribilimde çeviri pedagojisi de aynı ÅŸekilde geniÅŸlemeli. Birçok disiplinden yararlanmalı, artık gerçek disiplinlerarası etkileÅŸime girmeli. Çeviribilimci ve çeviri pedagogu sadece kendini ezik ve eksik hissettiÄŸi için almamalı baÅŸka araÅŸtırma alanlarından yöntemler ve yaklaşımlar. Çevirmen oyuncu gibidir dedim. Karakterler arasında gidip gelmekle kalmadığı için aynı zamanda etnolog, antropolog, sosyolog gibidir. Biraz da tarihçi yanı vardır. EtkinliÄŸini kültürlerin, toplumların, toplulukların ara alanlarında sürdürür. Bir kültürü bir diÄŸerine aktarmaya, anlatmaya, yakınlaÅŸtırmaya çalışır. O sözkonusu kültürü, ki o kültür de yine bir ‘parçalı kilim’dir, mümkün olduÄŸunca derinden tanımak için çabalar. Bu gayreti sırasında o kültürü yeniden okurken kurgular, ÅŸekillendirir, yaÅŸatır, hep kendi bakış açısından yola çıkarak.

(Varlık , Haziran 2006.)

DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI

GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var” – Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı” Dünya GörüÅŸleri, “Farklı” Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirme”nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri