(“Translation’s Other,†19 Mart 1996 tarihinde Londra Üniversitesi’nde yapılan bir açılış konuÅŸmasından bir bölüm. Londra Üniversitesi, Hollanda Edebiyatı ve KarşılaÅŸtırmalı Edebiyat profesörü olan yazarı Theo Hermans’ın izniyle Sabri Gürses tarafından çevrilmiÅŸtir. “Çevirinin Sınırları” dosyası çerçevesinde bu yazıya dikkat çeken ve Theo Hermans’la görüÅŸen Alev Bulut’a teÅŸekkür ederiz.)
.. Burada az çok felsefi ve yapısalcılık sonrası çeÅŸitli alanlar karşımıza çıkıyor, ama izin verirseniz ben çok daha görünür bir noktaya odaklanmak istiyorum: çevirmenin sözde müdahale etmeyiÅŸi sorununa, yani baÅŸka deyiÅŸle çevirmenin çevrilen metindeki görünmezliÄŸi sorununa. Bana göre çeviri metinler –tıpkı baÅŸka metinler gibi, ama onlardan daha da yoÄŸun bir biçimde- hep, içkin olarak, çoÄŸul, kararsız, merkezsiz, melezdir. “Öteki†ses, çevirmenin sesi, hep oradadır.
Ama çeviriye dair geleneksel açıklama tarzımız nedeniyle, bu sesin tamamıyla gizli kalmasını yeÄŸler, hatta böyle olmasına ihtiyaç duyarız. Fakat bazen, çeviriler “durum gereÄŸi kendi kendiyle çeliÅŸme†diyebileceÄŸimiz bir ÅŸeye dönüÅŸür. Metinde bunun sonucunda görülen çeliÅŸkilerin nedeni ÅŸudur: genel olarak çeviri metinlerin farklı bir dilsel ve kültürel ortam içindeki farklı bir okur tipine yönelik olduÄŸunu kabul etsek de, bu yönlenmeyi saÄŸlayan aracının, dolayısıyla sesin neredeyse tümden ortadan kaybolmasını bekleriz. Bu her zaman mümkün olmaz, bu yüzden çeviri kaba bir ÅŸekilde kendi performansıyla çeliÅŸir hale gelebilir. Ve eÄŸer bu gibi durumlarda çevirmenin dolaylı varlığını ispatlayabilirsek, ne kadar belli belirsiz olursa olsun, bütün çevirilerde var olan bir çevirmen sesini varsayabiliriz.
Bu savı, duyulmak üzere yapılmamış, ama bir söyleme sızmış olan bu öteki sesleri açık seçik ayırt edebileceÄŸimiz bir iki örnekle sergileyeyim.[1]
İlki, çok açık bir örnek, Roman Jacobson’un dilin metadilsel iÅŸlevi diyeceÄŸi bir ÅŸeye yol açıyor; Derrida, belli bir dilde olduÄŸunu ilan eden bir metinde dilin kendisini “yeniden ortaya koyduÄŸundan†bahseder. Derrida’nın da Descartes’ın Discours de la méthode‘unun (Yöntem Üzerine Söylev) son bölümünü ele alarak gösterdiÄŸi gibi, bu, çeviride sorunlara yol açmaktadır. Bu son bölümde, Descartes bir Fransız olarak, kitabı Latince deÄŸil Fransızca yazdığını söyler. Buna karşın Discours‘un Latince çevirisinde, Latince deÄŸil Fransızca olduÄŸunu söyleyen Latince bir ifadenin kendi kendisiyle çeliÅŸmesinin önüne geçmek için, bu utanç verici cümle çıkarılmıştır. Derrida bunu kurumsal çevrilemezliÄŸin bir örneÄŸi olarak ele alır, ki bu harika ve geçerli bir gözlemdir, çünkü gerçekten de Latince deÄŸiÅŸkede cümle çevrilmemiÅŸtir.[2]
Fakat Latince deÄŸiÅŸkenin okuru için, bu ihmal hemen saptanabilir bir ihmal deÄŸildir, çünkü ifade orada yoktur. Latince dışındaki dillere yapılan, cümlenin çevrilmiÅŸ olduÄŸu çevirilerde, kendi kendiyle çeliÅŸme o kadar dikkat çekici deÄŸildir, ama yine de yeterince açıktır. ÖrneÄŸin, Penguin deÄŸiÅŸkesinde cümle ÅŸöyledir: “And if I write in French … rather than in Latin … it is because …†(“Ve
Bir metnin aslında Fransızca olduÄŸunu İngilizce olarak ilan eden İngilizce bir metni okumanın sıradışılığı, okurların kendi kendilerine bunun, tabii ki, bir çeviri olduÄŸunu hatırlatarak üstesinden gelebilecekleri bir güvensizlik yaratır. Ama bunu yaparken okur aynı zamanda ifadeyi ortaya koyan sesin Descartes’a ait olmayabileceÄŸini, ya da sadece ona ait olmayabileceÄŸini fark eder.
Belli ki, iÅŸbaşında bir baÅŸka ses vardır, duymamız istenmeyen, ilk sesi yankılayıp mim olarak sahneleyen, ama onunla bir bütün olarak hiçbir zaman örtüÅŸmeyen bir ses. Ve bu öteki ses orada metnin tam içindedir, her sözcüÄŸündedir. Derrida’nın kendisi çevirinin bu paradoksundan kendi yazılarında birçok kez yararlanmıştır, yer yer çevirmenlerini belirgin bir ısrarla yaptığı söz oyunlarına çözümler bulmaya davet etmiÅŸtir. Belli ki, bu tür çözümler öylesine ironi yüklüdür ki, metnin bir baÅŸka, herhalde Derrida’nınkine indirgenemeyecek olan ve kesintisiz olarak duyulan bir ses içerdiÄŸinin bilincinde olmadan okunamazlar. Ve hiçbir çözüm bulunamazsa, çeviri metnin dışavurduÄŸu acizlik apaçıktır. Bütün bu durumlarda ÅŸöyle sorabiliriz: aslında kimin sözlerini okuyoruz? Tam olarak kim konuÅŸuyor? Ve eÄŸer birden çok ses karşısındaysak, onları nerede saptayacağız?
DiÄŸer örneÄŸim edebi kurgudaki bir yapısal aşırı belirleme örneÄŸini içeriyor. Bu örnek Multatuli’ye ait Max Havelaar (1860) adlı Flemenkçe romandan alınma. Bu roman birçok açıdan muhteÅŸem bir romandır. İçinden sadece kısa bir bölüm seçmek istiyorum, ama kitabın bütün yapısını içeriyor bu da. Max Havelaar‘da genel olarak, Max Havelaar adlı bir karakterle karısı Tine’nin hikayesi anlatılmaktadır. Havelaar 1850’li yıllarda, Hollanda DoÄŸu Hindistan’ındaki[4] sömürge idaresinde yer alan Hollandalı bir memurdur.
Yerli halkın kendi yurttaşı elitler tarafından sömürüldüÄŸüne tanık olduÄŸu zaman, Havelaar amirine bu durumu ÅŸikayet eder, ama bir yanıt alamaz. İdari hiyerarÅŸiyi bir yana bırakıp bu durum nedeniyle yerel idareciyi suçladığı zaman da görevinden alınır, ardından duruma karşı duyduÄŸu tiksinti nedeniyle istifa eder. Bu hikaye bir roman içinde roman olarak anlatılmaktadır. Havelaar’ın hikayesine B Romanı dersek, onu çerçeveleyen hikayeyi A Romanı olarak adlandırabiliriz. A Romanı Amsterdam’da geçmektedir ve pinti, dar görüÅŸlü, bencil bir burjuva olan Hollandalı bir kahve broker’ını konu alır. Broker’ın firmasında genç bir Alman stajyer vardır, zamanla bu kiÅŸi B Romanı’nın, Havelaar hikayesinin baÅŸlıca anlatıcısı haline gelecektir.
Kitabın son sayfalarında hem A Romanı hem de B Romanı birdenbire bir yana bırakılır, üçüncü bir anlatıcı, Multatuli’nin kendisi, açıkça politik bir mesajla araya girer: Hollanda kralına Hollanda DoÄŸu Hindistan’ındaki yerlilere yönelik sömürüyü durdurması için doÄŸrudan çaÄŸrı biçiminde politik bir mesajdır bu. Multatuli, bu çaÄŸrıyla, bu noktaya dek bize kendisini roman olarak sunan ÅŸeyi bir risaleye dönüÅŸtürür. Fakat, okura kendini ilk kez tanıtırken, Multatuli aynı zamanda kendi adını “multa tuli,†yani “çok ÅŸeye katlanmış olan ben†olarak çevirir, böylece kapak sayfasındaki ismin bir takma isim olduÄŸundan emin olmamıza yol açar. Konuyu daha da karmaşık hale getirmek üzere, (elyazmasında ve ilk üç basımda) kitap “E.H.v.W.â€ye adanmıştır, daha sonra (dördüncü basımda) bu adama “Everdine Huberte Baronness van Wynbergen, sadık eÅŸ vb.†olarak açıklanmıştır.[5]
On dokuzuncu yüzyılın edebi gelenekleri düÅŸünülürse, bu durum kitabın adandığı kiÅŸinin bir takma ismin deÄŸil, büyük olasılıkla takma ismin arkasındaki gerçek bir yazarın eÅŸi olduÄŸu konusunda kuÅŸkuya yer bırakmaz. BaÅŸka kaynaklara bakarak durumun gerçekten de bu olduÄŸunu söyleyebiliriz: Max Havelaar’ın gerçek yazarı, tıpkı kurgusal Max Havelaar karakteri gibi Hollanda DoÄŸu Hindistan’ında birtakım deneyimler yaÅŸamış olan Eduard Douwes Dekker’dir.
Åžimdi, Havelaar hikayesinde, yani politik risale için kurgusal bir girizgah niteliÄŸinde olan A Romanı’na yerleÅŸtirilmiÅŸ olan B Romanı’nda, bir yerde, Havelaar karakteriyle karısı Tine arasında bir konuÅŸma geçmektedir. Bu konuÅŸma sırasında Tine kocasına, bir keresinde kadının kendi baÅŸ harflerini nasıl çevirmiÅŸ olduÄŸunu hatırlayıp hatırlamadığını sorar. Her ÅŸeyin doÄŸal olarak İngilizce olarak olup bittiÄŸi İngilizce deÄŸiÅŸkede, Havelaar ÅŸu yanıtı verir: “E.H.V.W.: eigen haard veel waard.†İngiliz okur için bu sözlerin hiçbir anlamı yoktur. Daha da önemlisi, İngilizce olması gereken bir kitabın ortasında birdenbire Flemenkçeye geçmenin yersizliÄŸi, bizi her tür bilinçli güvensizlik bastırmasından çıkartır, bize sadece bir çeviri okuduÄŸumuzu deÄŸil aynı zamanda orada konuÅŸmakta olan bir baÅŸka ses olduÄŸunu, kitap içinde yer alan çeÅŸitli anlatıcılardan birinin sesiyle özdeÅŸ olamayacak bir ses olduÄŸunu hatırlatır. İngilizce çeviride çaresizce Flemenkçeye baÅŸvurulmasının nedeni bir aşırı belirleme konusudur. Havelaar’ın eÅŸinin baÅŸ harfleri, E.H.v.W., kitabın adandığı kiÅŸinin, takma ismin ardında gerçek yazarın gerçek karısı olan kiÅŸinin baÅŸ harfleriyle özdeÅŸtir. Havelaar Multatuli’dir, o da Eduard Douwes Dekker’dir. Havelaar’ın eÅŸi Douwes Dekker’in eÅŸidir. Tıpkı kendini romandan risaleye dönüÅŸtürmesinde olduÄŸu gibi, kitap bütün olarak “edebiyattan çıkıp gerçekliÄŸe geçerâ€,[6] böylece romandaki kurgusal karakterin baÅŸ harfleri yaÅŸayan bir kiÅŸininkilere baÄŸlanır. Bu yüzden deÄŸiÅŸtirilemezler.
Bu baÅŸ harfleri çevirirken Havelaar onları önceden biçimlenmiÅŸ, sabit bir ifade –yaygın bir deyiÅŸ-, içinde her sözcüÄŸün ilk harfinin baÅŸ harfleri yinelediÄŸi sabit bir ifade (E.H.V.W.: ‘eigen haard veel waard,†“ev gibisi yok†gibi bir ÅŸey) haline soktuÄŸundan, çeviri kısa devre yapar ve Flemenkçeye baÅŸvurur. Bunu yaparak, aynı zamanda kendi inandırıcılığını zedeler, çeÅŸitli kurgusal anlatıcıların seslerinin üstüne bindirilen ve biz okurların göz ardı etmesi gereken bu “öteki†sesi ortaya çıkarır…
EK: OKUNUÅž TABLOSU
Theo Hermans’ın bir kısaltmayla örneklediÄŸi “ötekinin sesiâ€, Türkçe çevirilerde sürekli yaÅŸadığımız bir yabancılaÅŸmayı, okunuÅŸlarını sadece metnin kaynak dilini bilenlerin bilebileceÄŸi yabancı isimlerin çeviri metinde, kaynak metinde nasılsa öyle yer alması olgusunu düÅŸündürüyor. Hermans’ın metninin çevirisinden “Descartes’ın..†kısmını buna örnek olarak verebiliriz. Batı dillerinden Türkçeye yapılan çevirilerde, genellikle, okurdan, bu ismin “Dekart†olarak okunduÄŸunu bilmesi beklenir. Günümüz okuruna bu olaÄŸan bir ÅŸeymiÅŸ gibi gelse de, bundan çok deÄŸil, elli yıl kadar önceki çeviri romanlarda yabancı isimlerin okunduÄŸu gibi yazıldığına ya da kitaba kitapta geçen isimlere iliÅŸkin bir okunuÅŸ tablosu konulduÄŸuna rastlıyoruz. AÅŸağıda: Louis Bromfield’in “Wild is the River†adlı romanının, Nuriye MüstakimoÄŸlu tarafından “VahÅŸi Irmak†(NebioÄŸlu Yayınevi, 1945) adıyla yapılmış çevirisinin giriÅŸinde yer alan bir okunuÅŸ tablosu. (FotoÄŸraf: Arzu TaÅŸçıoÄŸlu)
[1] Daha ayrıntılı bir serimleme, Target dergisinde, Giuliana Schiavi’nin benzer konuları ele alan “There’s Always a Teller in a Tale†adlı yazısıyla birlikte yayınlanacak olan “The Translator’s Voice in Translated Narrative†adlı yazıda bulunabilir [bu yazı Target. 8:1 23-48’de yayınlanmıştır]. Anlatıbilimsel modeller düzenli bir biçimde çevirmenin söylemsel varlığını göz ardı etmektedir.
[2] Jacques Derrida, ‘Ulysses Gramophone’ [1987], çev. Tina Kendall and Shari Benstock; Derek Attridge ed., Jacques Derrida. Acts of Literature. Londra & New York: Routledge, 1992, s. 257.
[3] René Descartes, Discourse on Method and the Meditations, çev. F.E. Sutcliffe. Harmondsworth: Penguin, 1968, s. 91.
[4] Tayland, Malezya, Endonezya’yı kapsayan bölgenin bağımsızlık öncesi adı.
[5] Multatuli, Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy. Tarihsel-eleÅŸtirel basım. Ed. A. Kets-Vree. Assen & Maastricht: Van Gorcum, 1992. 2 cilt. BeÅŸinci basımdan (1881) sonra adama ÅŸu ÅŸekildedir: “Everdine Huberte’nin muhterem anısına†vb.
[6] J.J. Oversteegen, ‘De organisatie van Max Havelaar’ [1962-63], De Novembristen van Merlyn. Een literatuuropvatting in theorie en praktijk adlı kitabın içinde. Utrecht: HES, 1983, s. 103. Ayrıca bkz. A.L. Sötemann, De structuur van de ‘Max Havelaar’. Groningen: Wolters-Noordhoff, 1973.
DOSYA: ÇEVİRİNİN SINIRLARI VE ÇEVİRMENİN SORUMLULUKLARI
GiriÅŸ Yazıları: Çevirinin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları – Dilek Dizdar * “Şair Kadar Çevirmen Var†– Sabri Gürses * Yazılar: Çeviri EÄŸitimi – AyÅŸe Nihal Akbulut * Åžiiri Åžairler Çevirmeli – N. Berrin Aksoy * Çevirmen Bütün Vücuduyla Çevirir – Åžebnem Bahadır * Avrupamerkezcilikten Uzak Çeviri – Özlem Berk * AÅŸk Dört Harfli Bir Sözcüktür! – Alev Bulut * Kültür ve DüÅŸünce Metinleri ÇevirmenliÄŸi – Elif Daldeniz * Uzmanlık Çevirisi – F. Sâkine Eruz * Çevirinin Ötekisi – Theo Hermans * Çevirmen Makine mi? – Ülker İnce * “Farklı†Dünya GörüÅŸleri, “Farklı†Çeviriler… Ve Kuran Çevirileri – AyÅŸe Banu KaradaÄŸ * Çeviribilime İhtiyaç Duyanların Çevirmenler Olması Gerek – Turgay Kurultay * Çeviriye Bilimsel Bakış Ve Türkiye’deki GeliÅŸmeler – Turgay Kurultay * Çeviri Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Edebiyatı Çevirisi Üzerine – Necdet Neydim * “YerelleÅŸtirmeâ€nin Tanımı – Işın Bengi Öner * Popüler Kültür ve Çeviri – Betül Parlak * Çevirmenin ÖzgürlüÄŸü – ÇaÄŸlar Tanyeri * Çeviribilim Açısından Edebiyat Çevirisi – ÇaÄŸlar Tanyeri
Related Posts
KüreselleÅŸme ve Çeviri – Michael Cronin
Ezgi Öden’in çevirisiyle: ‘Küresel baÄŸlamda ÅŸehri çeviri alanı olarak görmek; ÅŸehirler çeviri alanı olarak nasıl iÅŸlevini yerine getirir, geçmiÅŸte bu nasıl olmuÅŸtur ve gelecekte nasıl evrimleÅŸecek konularında bilim insanlarına yardımcı olmaktadır. Küresel bir ÅŸehri çeviri alanı olarak algılamak için bir “üçüncü yol†yani bir yandan dilsel yalnızlığın birlikte yaÅŸandığı bir ÅŸehir fikri bir diÄŸer yandan da baskın olan dilin diÄŸerini asimile ettiÄŸi “eritme potası†kavramını önermektedir. Çeviri faaliyeti evrensel (diÄŸerleriyle konuÅŸan) ve mahalli (hakkında konuÅŸulacak bir ÅŸeyin olması) açıdan kentsel toplumların ihtiyaçlarına daha duyarlı olmanın, iletiÅŸim için bir alan oluÅŸturmanın ve diÄŸer özgün kimliklerin zenginliklerini görüp paylaÅŸarak geliÅŸimin ve kalkınmanın mümkün olabileceÄŸini ifade eder.’
YerelleÅŸtirme ve Çeviri – Reinhard Schäler
Pelin Güler’in çevirisiyle .. ‘YerelleÅŸtirme ve çeviriye iliÅŸkin tartışmalar uzun zamandır, teknolojinin, otomasyonun, standartların, birlikte çalışabilirliÄŸin etkisi, çevirideki ve yerelleÅŸtirmedeki etkinlikler gibi az çok tahmin edilebilir konular etrafında dönmektedir .. Bu geliÅŸme, yerelleÅŸtirme ve çevirinin sadece ticari açıdan deÄŸil, sosyal, kültürel ve siyasal nedenlerden de önemli olduÄŸunu düÅŸünen insanlar ve kuruluÅŸlar tarafından desteklenmektedir. Bu geliÅŸme, insanların hapse girmesini engelleyebilir, yaÅŸam standartlarını yükseltebilir; saÄŸlık koÅŸullarını iyileÅŸtirebilir ve olaÄŸanüstü durumlarda hayatlarını bile kurtarabilir… 2010 yılının başında yaÅŸanan Haiti felaketinde çok sayıda yerelleÅŸtirme hizmet saÄŸlayıcısının yanı sıra çok daha fazla sayıdaki bireyin Haiti halkına yardım etmek için gönüllü olması yukarıdaki duruma benzer kısa süreli bir faaliyet örneÄŸiydi. Bu felakete gösterilen tepki, Ushadidi ve Envisiongood tarafından 4636 dilde acil durum hizmet metinlerinin yayınlanması gibi afet yardımında çeviri ve yerelleÅŸtirmeyi gerektiren yenilikçi çalışmaların olmasını saÄŸlamıştır.’

